• ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಸಂಗೀತ ಎರಡರಲ್ಲೂ ಆಸಕ್ತಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೇನೇ ಪ್ರಭುತ್ವವನ್ನೂ ಪಡೆದಿದ್ದೀರಿ, ಇವೆರಡರಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ನಿಮಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಹತ್ತಿರ?

ಸಂಗೀತ

  • ಯಾಕೆ?

ಯಾಕೆಂದ್ರೆ ಹ್ಯಾಗೆ ಹೇಳೋಣ? ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಸಂಗೀತದಲ್ಲೇ ಪರಿಶ್ರಮ ಹೆಚ್ಚಿದೆ. ಸಣ್ಣ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ನಾನಾ ತರಹದ ಸಂಗೀತದ ಅನುಭವ ಪಡೆದೆ. ನಾನೇ ಹಾಡುವುದು, ಬೇಕಾದಷ್ಟು ಇತರ ಸಂಗೀತಗಾರರನ್ನು ಕೇಳುವುದು, ನಮ್ಮ ತಂದೆಯವರ ಸಂಗೀತ ಕೇಳುವುದು, ಇಂಥ ಅನುಭವಗಳು ಆದವು. ಆದ್ರಿಂದ ಸಂಗೀತ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕುದುರಿರಬಹುದು.

  • ಅದಿಷ್ಟೇ ಕಾರಣಂತ ನನಗೆ ಅನಿಸಲ್ಲ. ಯಾಕಂದ್ರೆ ಪರಿಶ್ರಮದ ಮಾತಿಗೆ ಬಂದರೆ, ನೀವು ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲೂ, ನನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ, ಅಷ್ಟೇ ನಿಷ್ಣಾತರು. ಆದರೆ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ನೀವು ವಿಮರ್ಶೆಯನ್ನು ಬರೀತೀರಿ. ಅದನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಮಾಡೋದಕ್ಕೆ ಇಷ್ಟಪಡ್ತೀರಿ. ಆದರೆ ಸಂತೀದಲ್ಲೇ ಸ್ವತಃ ಕಲಾವಿದರಿದ್ದೀರಿ. ಇದಕ್ಕೇನು ಕಾರಣ ಇರಬಹುದು? ನಿಮ್ಮ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಎರಡು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿದ್ದೀರಲ್ಲ, ಏನು ಕಾರಣ?

ಕಾರಣ ಹೇಳೋದು ಕಷ್ಟ. ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ನಾನು ಸ್ವಲ್ಪ ಬೆಳೆದಿದ್ದೆ. ಆ ವೇಳೆಗಾಗಲೇ ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ ಸಾಕಷ್ಟು ಪರಿಶ್ರಮವೂ ಇತ್ತು. ಬಹುಶಃ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯಾತ್ಮಕತೆಯನ್ನು ಯಾವಾಗ ಕಾಣಬೇಕಿತ್ತೋ ಆಗ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ.

  • ನೀವು ಹೀಗೆ ಮಾತಾಡುವಾಗ ಎರಡು ವಿಷಯದಲ್ಲೂ ನಿಮ್ಮ ಬಾಲ್ಯದ ನೆನಪಿಗೆ, ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚು ಒತ್ತು ಹಾಕುತ್ತಿದ್ದೀರಿ, ಅಲ್ಲವೆ?

ಅದು ಒತ್ತು ಅಂತ ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗೋಲ್ಲ. ಯಾಕೆಂದ್ರೆ, ನೋಡ್ರೀ, ಯಾವುದೋ ಒಂದನ್ನು ಕ್ರಿಯಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಮಾಡ್ತೀವಿ, ಇನ್ನೊಂದರಲ್ಲಿ ಮಾಡೋದಿಲ್ಲ ಅನ್ನೋದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ನೀವೇ ಕೊಡಲಾರಿರಿ. ನೀವೂಒಬ್ಬ ಕ್ರಿಯಾತ್ಮಕ ಬರಹಗಾರರು. ನೀವ್ಯಾಕೆ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಮರ್ಶೆ ಮಾಡಿದಿರಿ, ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಕತೆ ಬರೆದಿರಿ ಅಂತ ಕೇಳಿದರೆ ನಿಮಗೂ ಯುಕ್ತವಾದ ಜವಾಬು ಕೊಡಲಿಕ್ಕೆ ಆಗೋಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಕೆಲವು ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಹುಡುಕಬಹುದು. ಬಾಲ್ಯದ ಅನುಭವ ಕೂಡ ಕಾರಣಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿರಬಹುದು ಅನಿಸ್ತದೆ.

  • ಆದರೆ ಅದು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಮತ್ತು ಕನ್ನಡದ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಎರಡೂ ಮಾಧ್ಯಮಗಳೇ ಬೇರಾದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ನಾನು ಕೇಳ್ತಾ ಇದ್ದೀನಿ. ಯಾಕೆಂದ್ರೆ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮ ಪ್ರತಿಭೆ ಎಷ್ಟು ಅಂತಂದ್ರೆ ಅದು ಸಾಹಿತ್ಯದ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಅರ್ಥ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಬರಿ ಪಾಂಡಿತ್ಯದ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಅಲ್ಲ. ಅಂಥ ಒಂದು ಪ್ರಕ್ರಿಯೆನ್ನೇ ನೀವು ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸದೆ ಸಂಗೀತದ ಮಾಧ್ಯಮದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿದ್ದು ನನಗೆ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದ ವಿಚಾರ ಅನ್ನಿಸ್ತದೆ. ಬಗ್ಗೆ ಏನು ಹೇಳ್ತೀರಿ?

ಇದನ್ನು ಹೀಗೆ ನೋಡೋಣ. ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಟೆಕ್ಸ್‌ಚರ್ ಮತ್ತು ಸ್ಟ್ರಕ್ಚರ್ ಅಂತ ಎರಡು ಅಂಶಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಜೋನ್ ಕ್ರೋ ರ್ಯಾನ್ಸಮ್ ಮಾತಾಡುತ್ತಾನೆ. ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ನಾನು ಮಾಡತಕ್ಕಂಥ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಟೆಕ್ಸ್‌ಚರ್ ಕಡೆ ವಾಲಿದೆ. ಅಂದರೆ ನನ್ನ ಗಮನ ಹೆಚ್ಚು ಒಂದು ಕವನದ ಫಾರ್ಮಲ್ ಎಲಿಮೆಂಟ್ಸ್ ಅದರ ಸಿಸ್ಟಮ್ ಆಫ್ ರಿಕರೆನ್ಸ್ ಕಡೆಗೆ ತಿರುಗಿರುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಒಂದು ಕವನದ ಕಾವ್ಯತ್ವದ ಕಡೆ ನನ್ನ ಗಮನ ತಿರುಗಿರುತ್ತದೆ ಅಂತ ಹೇಳೋಣವೇ? ಒಂದು ಕವನ ಹೇಗೆ ಸಾಬೀತಾಗುತ್ತದೆ? ಅದು ಕವಿ ನಮಗೆ ಹೇಳ್ತಾ ಇರೋ ಮಾತುಗಳಿಂದಲೇ ಅಲ್ಲ. ಅದರ ಹಿಂದೇ ಇರುವ ರೂಪ, ಆಕಾರ, ಆ ಆಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟೋ ಅಂಗಗಳು, ಒಂದು ಅಂಗಕ್ಕೂ ಇನ್ನೊಂದಕ್ಕೂ ಏನು ಸಂಬಂಧ, ಅವುಗಳ ಹಂಚಿಕೆಯ ಅರ್ಥವಂತಿಕೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ನನ್ನ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಗಳು ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ.  ಯಾಕಂದ್ರೆ ನಮ್ಮ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ, ಅದರಲ್ಲೂ ಹೆಚ್ಚಿಗೆ ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ ವಾದ್ಯಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ ಮೆಸೆಜ್ ಏನೂ ಇರೋದಿಲ್ಲ. ಸ್ವರಗಳ ಜೋಡಣೆ ಅನ್ನೋಣವೇ? ಅದೂ ಸುಮ್ಮನೆ ಆರ್‌ಬಿಟ್ರರಿ  ಜೋಡಣೆ ಅಲ್ಲ. ಅದರಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯಾತ್ಮಕತೆಯ ಖುಷಿ ಇದೆ. ಹೇಗೋ ಜೀವನಾನುಭವಗಳಿಗೂ, ಸ್ವರಗಳ ಜೋಡಣೆಯಿಂದ ಬರುವ ಆಕಾರಗಳಿಗೂ ಒಂದು ಸಂಬಂಧ ಯಾವಾಗಲೂ ಅರಿವಾಗ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಸಂಕ್ಷೇಪದಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ ನಮ್ಮ ಸಂಗೀತ ಏನು? ಒಂದು ಆರೋಹಣ, ಒಂದು ಅವರೋಹಣ, ಒಂದು ಮೆಲೊಡಿಕ್ ಸ್ಕೇಲ್. ಸಂಗೀತ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲದೇ ಇರುವವರಿಗೆ ಅಥವಾ ಅದರ ಸಂಸ್ಕಾರ ಇಲ್ಲದೇ ಇರುವವರಿಗೆ ಕೇಳಿದ್ರೆ ಅವರಿಗೆ ಇದು ಹಾಸ್ಯ ಅಂತ ತೋರಬಹುದು. ರಾಗ ಎಂದರೆ ಒಂದು ಸ್ಕೇಲ್ ಅಂತಂದ್ರೆ ಏನೂ ಅರ್ಥ ಮಾಡಿದ ಹಾಗೆ ಆಗಬಹುದು. ಆ ಸ್ಕೇಲಿನೊಳಗೆ ನಾವು ಜೋಡಣೆಗಳನ್ನು ಮಾಡ್ತ ಒಂದು ಕಟ್ಟಡವನ್ನೇ ಕಟ್ಟುತ್ತೀವಿ. ಕಟ್ಟಬೇಕಾದರೆ ನಮಗೊಂದು ಖುಷಿ. ಆ ಕಟ್ಟಡ ಹೀಗೆ ಇಂತಿಂಥ ರೀತಿಯಲ್ಲೇ ಕಟ್ಟಡ ಕಟ್ಟುತ್ತಾ ಇದ್ದಾನೇಂತ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಗುರುತಿಸಬೇಕಾದರೆ ಅವನಿಗೊಂದು ಖುಷಿ. ಈ ಪ್ರೋಸೆಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಏನೇನೋ ಗಾಢವಾದ ಅನುಭವಗಳು ಆಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ. The sophisticated and mature satisfaction of participating in what apparentely is a valuable creation. ಇಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಸಂಗೀತಕ್ಕೂ ನನ್ನ ವಿಮರ್ಶೆಯ ಸ್ಲ್ಯಾಂಟ್‌ಗೂ ಇರುವ ಸಂಬಂಧ ಕಲ್ಪಿಸಬಹುದೂಂತ ಕಾಣ್ತದೆ.

  • ಅಂದರೆ ಸಂಗೀತದ ಶಿಸ್ತನ್ನು ನೀವು ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೂ ಅನ್ವಯಿಸುವುದರಿಂದ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿರುವಂಥ ಟೆಕ್ಸ್‌ಚರ್‌ನ ಕಡೆಗೆ ನಿಮ್ಮ ಗಮನ ಹೆಚ್ಚು ಹೋಗುತ್ತೆ. ನೀವು ಸಂಗೀತಗಾರರಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಇದು ಬಹಳ ಕುತೂಹಲಕಾರಿಯಾದ ಸಂಗತಿ. ಇದರಿಂದಲೇ ಒಂದು ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಕೇಳಬೇಕಾಗಿ ಬರುತ್ತೆ. ಸಾಹಿತ್ಯ, ಸಂಗೀತ ಎರಡನ್ನೂ ಆಸ್ವಾದಿಸುತ್ತೀರಿ. ನಿಮ್ಮ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ಎರಡೂ ಅಂಶಗಳನ್ನ ಬೇರೆ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಇಡೋದೆಲ್ಲ ನಿಮಗೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಅಂಥ ಮನುಷ್ಯರೂ ಅಲ್ಲ. ನೀವು. ಒಂದು ಇನ್ನೊಂದರ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಮಾಡಿಯೇ ಮಾಡಬಹುದು. ನಮಗಿರೋ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇನಂದ್ರೆ, ಭಾರತೀಯ ಸಂಗೀತದ ಮಾಧ್ಯಮದಲ್ಲೂ ನೀವು ಮೆಚ್ಚುವ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಕೆಲವು ಅಂಶಗಳಿದ್ದಾವೆಯೋ ಅಂತ. ಈಗ ಜಾನ್‌ ಡನ್, ಎಲಿಯಟ್, ಯೇಟ್ಸ್‌ರನ್ನ ನೀವು ಇಷ್ಟಪಡುತ್ತೀರಿ. ಹಾಗೇನೇ ಭಾರತೀಯ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಬಿಗಿಯಾದದ್ದನ್ನು, ಸುಲಭವಾಗಿ ದ್ರವೀಕರಿಸದೇ ಇರುವಂಥದ್ದನ್ನೇ ನೀವು ಇಷ್ಟಪಡುತ್ತೀರಿ.

ಹೌದು. ಉದಾಹರಣೆಗಾಗಿ ಅಡಿಗರ ಹಾಗೂ ನಿಮ್ಮ ಕೃತಿಗಳನ್ನ ಇಷ್ಟಪಡುತ್ತೇನೆ.

  • ಅದರಿಂದ ಏಳುವ ಪ್ರಶ್ನೆ ಏನೂಂದ್ರೆ (ನನ್ನ ಯೋಚನೆ ತಪ್ಪಿದ್ದರೂ ಇರಬಹುದು, ನೀವು ಹೇಳಿ) ಭಾರತೀಯ ಸಂಗೀತ ಸುಲಭವಾಗಿ ದ್ರವೀಕರಿಸುವಂಥದ್ದು ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಎಸೆನ್ಶಿಯಲೀ ಮೆಲೋಡಿಕ್ ಅಂತ. ಇದರಲ್ಲಿ ಏನಾದ್ರೂ ವಿರೋಧವಿದೆಯೇ? ನಿಮ್ಮ ಭಾರತೀಯ ಸಂಗತೀದಲ್ಲಿ ನೀವು ತೊಡಗಿರುವ ಕ್ರಮಕ್ಕೂ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮ ಟೇಸ್ಟ್‌ಗೂ ಎರಡೂ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ರೀತಿಯ ರುಚಿ ಅಂತ ಯಾರಾದ್ರೂ ಅಂದ್ರೆ ಏನು ಉತ್ತರ ಕೊಡ್ತೀರಿ? ಭಾರತೀಯ ಸಂಗೀತ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ದ್ರವೀಕರಿಸುವಂಥದು ಮತ್ತು ರೀತಿ ಅಪೇಕ್ಷೆಯನ್ನು ಕೇಳುವವರಲ್ಲಿ ಕುದುರಿಸುವಂಥದ್ದು. ನೀವೇನೆಂತೀರಿ?

ಈಗ, ಭಾರತೀಯ ಸಂಗೀತ ಸುಲಭವಾಗಿ ದ್ರವೀಕರಿಸುವಂಥದ್ದು ಎನ್ನೋದು, ಸಾಹಿತ್ಯ ಸುಲಭವಾಗಿ ದ್ರವೀಕರಿಸುವಂಥದ್ದು ಅನ್ನೋ ಮಾತು ಎಷ್ಟು ತಪ್ಪಾಗ್ತದೋ ಅಷ್ಟೇ ತಪ್ಪಾಗ್ತದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲೂ ಬಹಳ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಇಂಥ ದ್ರವೀಕರಿಸುವ ಸಾಹಿತ್ಯವೇ ಹೆಚ್ಚಿಗಿರುತ್ತದೆ. ಹಾಗೇ ಭಾರತೀಯ ಸಂಗೀತ,ಶಿಲ್ಪದಲ್ಲಿ ಸಹ ಈ ದ್ರವೀಕರಿಸುವ ಅಂಶಗಳು ಇರುತ್ತವೆ. ಸಂಗೀತ, ಅಂದರೆ ದ್ರವೀಕರಿಸೋದು ಅನ್ನೋದು ಒಂದು ಸಿಂಪ್ಲಿಫಿಕೇಶನ್ ಅಷ್ಟೇ. ಈಗ ನೀವು ಹೇಳಿದ ಹಾಗೆ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಎಸ್ಟ್ರಿಂಜೆಂಟ್ ಆದ, ಅಂದರೆ ಔಷಧ ಗುಣವಿರುವ, ಸಾಹಿತ್ಯ ಹೆಚ್ಚು ಹಿಡಿಸುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೂ ನನ್ನ ಸಂಗೀತಕ್ಕೂ ವಿರೋಧವಿಲ್ಲ ಅಂತ ಅನ್ನಿಸ್ತದೆ ನನಗೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಕೆಲವರ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಂತೆ ನನ್ನ ಸಂಗೀತವೂ ಒಮ್ಮೊಮ್ಮೆ ಔಷಧಪ್ರಾಯವಾಗಿರ್ತತೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ದ್ರವೀಕರಿಸುವ ಸುಖ ಕೆಲವು ಮಂದಿಗೆ ಕಾಣದೆ, ’ಏನಪಾ ನೀನು ಬಹಳ ಜಿಗುಟಾಗಿ ಬಾರಿಸ್ತೀ? ನೀನು ಸಂಗೀತಗಾರನೋ? ವೈಯಾಕರಣಿಯೋ?’ ಅಂತ ಕೇಳಿದ್ದೂ ಉಂಟು. ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಸಂಗೀತ ನಮ್ಮ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಜತೆ ಬಹಳ ಸಂಬಂಧಪಡ್ತದೆ. ಈಗ ನೀವು ನಾನು ಸಂಗೀತ ಬಾರಿಸಿದ್ದನ್ನು ಬಹಳಷ್ಟು ಸಲ ಕೇಳಿರ್ತೀರಿ. ಅದನ್ನ ಕೇಳ್ತಿರಬೇಕಾದ್ರೆ ನಿಮಗೆ ಏನೇನೋ ಗೋಚರವಾಗಬಹುದು, ಈ ದ್ರವೀಕರಿಸೋದೂ ಗೋಚರವಾಗಬಹುದು. ಒಮ್ಮೊಮ್ಮೆ. ಅಂದ್ರೆ ಆಗದೇ ಇರೋದು ಬಹಳಷ್ಟು ಅಂಶವಿರ‍್ತದೆ. ಯಾವುದೋ ಏನೋ ಅನ್ವೇಷಣೆ ಮಾಡ್ತಿದ್ದಾನೆ, ವಿಸ್ತಾರದ ಮೇಲೆ ವಿಸ್ತಾರ, ಡಿಸ್ಸೊಲ್ಯೂಷನ್ಸ, ಇಂಥ ಭಾವನೆಗಳು ಕೆಲವು ಕೇಳುಗರಿಗೆ ಬಂದಿರಬಹುದು.

  • ಅಂದರೆ ಇಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಒಂದು ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳಬೇಕಾಗಿದೆ. ನೀವು ಸರೋದನ್ನ ಮತ್ತು ಉತ್ತರಾದಿಯನ್ನ ಆರಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದು ನಿಮ್ಮ ಸೆನ್ಸಿಬಿಲಿಟಿಗೆ ಎಷ್ಟರ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಸಮರ್ಪಕ?

ಉತ್ತರಾದಿಯನ್ನು ಆರಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದು ಒಂದು ಆಕ್ಸಿಡೆಂಟ್. ಏಕೆಂದರೆ ದಕ್ಷಿಣ ಹಿಂದೂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ತಿಳಿದ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಕೊಂಕಣಿ ಮಾತಾಡುವ ಜನ ಕಡಿಮೆ (ನಮ್ಮ ತಂದೆಯವರು ಕೊಂಕಣಿ ಮಾತಾಡ್ತಿದ್ರು). ಈ ಕೊಂಕಣಿ ಜನ ಯಾವುದೋ ಕೆಲವು ಹಿಸ್ಟಾರಿಕಲ್ ಕಾರಣದಿಂದ ದಾಕ್ಷಿಣಾತ್ಯ ಸಂಗೀತ ಅಥವಾ ಕಲೆಗಳ ಕಡೆಗೆ ಆಕರ್ಷಿತರಾಗಿಲ್ಲ. ಅವರು ಹೆಚ್ಚು ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ಸಂಗೀತಕ್ಕೆ, ಆ ಕಡೇನೇ ಅವರು ಹೋದರು. ಇದಕ್ಕೂ ಮೇಲೆ ನಮ್ಮ ತಂದೆಯವರು ಉತ್ತರ ಹಿಂದೂಸ್ಥಾನದ ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಣಾತರು. ಬಹಳ ಪಾಂಡಿತ್ಯ ಪಡೆದಿದ್ರು. ಮೇಲೆ, ಅವರೇ ಸ್ವತಃ ಉತ್ತಮ ತಬಲಾವಾದಕರು. ಅಂದರೆ ಒಳ್ಳೇ ಕಡೆಯಲ್ಲಿ ಕಲಿತರು, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅಭ್ಯಸಿಸಿದರು. ಅದು ಆಕ್ಸಿಡೆಂಟ್. ಈಗ ಸರೋದ್‌ಗೆ ಯಾಕೆ ಬಂದೇಂತ ಯೋಚಿಸಿದರೆ – ನನ್ನ ಸಣ್ಣ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲೂ ನಾನು ಹಾಡುತ್ತಿದ್ದೆ. ಸುಮಾರು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹಾಡುತ್ತಿದ್ದೇಂತ ಮಂದಿ ಹೇಳ್ತಾರೆ. ದೊಡ್ಡೋನಾದ ಮೇಲೆ ಗಂಟಲು ಒಡೆದು ಹೋಯಿತು. ಆಮೇಲೆ ಹಾಡೋದಾಗಲಿಲ್ಲ. ಕೆಲವು ಕಾಲ. ಅಂದರೆ ಆ ಸಂಗೀತದ ಒಂದು ಲವಲವಿಕೆ ಇತ್ತು. ಆಗಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಾನು ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿದ್ದೆ. ಒಮ್ಮೆ ನನ್ನ ಗುರುಗಳು, ಅಲಿ ಅಕ್ಬರ್‌ ಸಾಹೇಬರು, ರವಿಶಂಕರ್‌ ಜೊತೆಗೆ ಬಂದಿದ್ದರು, ಸರೋದ್ ಕೇಳಿದ್ದೆ. ಆವಾಗ ಯಾವುದೋ ಮಾಯೆ ಕುದುರಿಬಿಡ್ತಾ ನನಗೆ. ಒಟ್ಟು ಎಲ್ಲ ಮರ್ತು ಇದನ್ನೇ ಒಂದು ಪರಿಶ್ರಮ, ತಪಶ್ಚರ್ಯೆ ಮಾಡಬೇಕೂಂತ ಹೊರಟೆ. ಸರೋದನ್ನೇ ಯಾಕೆ ಆರಿಸಿಕೊಂಡೇಂತ ಈಗೊಂದು ಕಾರಣ ಹೇಳಬಹುದು ಇದಕ್ಕೆ ಹೈಂಡ್ ಸೈಟ್  ಆಗಬಹುದು. ಅಥವಾ ಯಾವುದೋ ಒಂದು ಮಾಡಿದ್ದಕ್ಕೊಂದು ಕುಂಟು ಕಾರಣ. ಸರೋದ್‌ನಲ್ಲಿ ಒಂದು – ವಾದ್ಯ ಬಹಳ ಕಷ್ಟವಾದದ್ದು. ಹೆಚ್ಚು ಮಂದಿ ಇವತ್ತಿಗೂ ಅದನ್ನು ಬಾರಿಸೋದಲ್ಲ. ಎರಡನೆಯದು ಅದರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕಟುವಾದ ಮಟ್ಟು – ಆ ಔಷಧ ಅಂತೀರಲ್ಲ – ಆ ಅಂಶ ಹೆಚ್ಚಿದೆ. ಇದನ್ನು ನಮ್ಮ ಅನುಭವಗಳಿಗೆ ಒಗ್ಗಿಸುವುದು ಕಷ್ಟವಾದ ಕೆಲಸ. ಅದರಿಂಬ ಬಹಳ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಸೋಲುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಗೆಲ್ಲುವ ಯತ್ನ – ಗೆಲ್ಲುವಾಗ ಒಂದು ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅದರಿಂದ ಬರೋ ಸುಖ ಮಾಮೂಲಿ  ಸುಖವಲ್ಲ – ಸಂಪನ್ನವಾದ ಸುಖ. ಅದರಲ್ಲಿ ಕೆಲವೆಲ್ಲ ನಾನಾಗಲೇ ಹೇಳಿದ ಹಾಗೆ ದ್ರವೀಕರಿಸುವ ಗುಣ ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಅಂಶಗಳಿವೆ. ಅದನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಸರೋದ್‌ನಲ್ಲಿ ತರಬಹೂದೂಂತ ನನಗೆ ಅನ್ನಿಸಿದೆ. ಆದರಿಂದ ನಾನು ಸರೋದ್ ಬಾರಿಸ್ತಿದ್ದೀನಿ ಅಂತ ಒಂದು ವಿವರಣೆ ಹೇಳಬಹುದು.

  • ನನಗೂ ಹಾಗೆ ಅನ್ನಿಸಿದೆ. ನೀವು ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕ್ಲಿಷ್ಟವಾದ್ದನ್ನ ಸಂಕೀರ್ಣವಾದ್ದನ್ನ ಆರಿಸಿಕೊಂಡ ಹಾಗೆ ಸಂಗೀತದಲ್ಲೂ ಸಂಕೀರ್ಣವಾದ್ದನ್ನ ಕ್ಲಿಷ್ಟವಾದ್ದನ್ನ ಆರಿಸಿಕೊಂಡಿರಬಹುದು. ಸಂಗೀತ ಎನ್ನುವುದು ಪ್ರಾಯಶಃ ನಾನ್‌ವರ್ಬಲ್ ಆಗಿರುವಂಥ ಅನುಭವವನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತೆ. ಅಂದರೆ ವಾಚ್ಯಾತೀತವಾದದ್ದು ಸಂಗೀತ. ಆದರೆ ನಿಮ್ಮ ವೈಚಾರಿಕ ಇತ್ಯಾದಿಗಳೆಲ್ಲ ಹೇಗೆ ತೊಡಗಿರುತ್ತದೆ, ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ? ಮೊದಲು ನೀವು ಆರೋಹಣ ಅವರೋಹಣದ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳಿದಿರಿ. ಮೂಲದ್ರವ್ಯಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸುವ ಕ್ರಮದಲ್ಲೇನೆ ಸಂಗೀತ ಇದೇಂತ. ನಾನು ಯಾಕೆ ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳ್ತಿದೀನಿ ಅಂತಂದ್ರೆ ದೊಡ್ಡ ಸಂಗೀತಗಾರರಾಗಿರೋಂಥವರು ಅಂಥ ಒಳ್ಳೇ ಚಿಂತಕರೂ ಆಗಿರಬೇಕಾದ ಅವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಹಾಗಲ್ಲ. ದೊಡ್ಡ ಸಾಹಿತಿಯಾಗಿರೋನು ಅಂಥ ಒಳ್ಳೇ ಚಿಂತಕರೂ ಆಗಿರಬೇಕಾಗುತ್ತೇಂತ ನಾನು ತಿಳಿದಿದ್ದೀನಿ. ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಶಕ್ತಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಳು ಆಗದೇನೇ, ಅಸಾಧಾರಣವಾದ ಪ್ರತಿಭೆ ಇರೋದು ಸಾಧ್ಯವಿದೆ ಅಲ್ಲವೇ?

ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಶಕ್ತಿ ಇರಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ, ಅದಿಲ್ಲದೇ ಇದ್ರೂ ದೊಡ್ಡ ಸಂಗೀತಗಾರನಾಗಬಹುದು ಅನ್ನೋ ಮಾತನ್ನು ನಾನು ಒಪ್ಪೋದಿಲ್ಲ. ರವಿಶಂಕರ್, ನಮ್ಮ ಗುರುಗಳನ್ನು ತಗೊಳ್ಳಿ. ಅವರು ಬಾರಿಸಬೇಕಾದರೆ, ನಮಗೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಂಗೀತದ ಅನುಭವ, ಇತ್ತಂತಂದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಎಂಥ ಅಸಾಧಾರಣವಾದ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡ್ತಾ ಇದೇಂತ ನಮಗೆ ಗೊತ್ತಾಗ್ತದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಒಂದು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಮಾಧ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಅದರ ಅಬ್‌ಸ್ಟ್ರ್ಯಾಕ್ಟ್ ನಾವು ತಿಳಿದಿರಬೇಕು. ಈಗ ನೀವು ಸಂಸ್ಕಾರ ಬರೆದಿರಿ. ಅದರ ಕಥೆ ಎಲ್ಲರೂ ತಿಳ್ಕೋತಾರೆ. ಅದರ ಹಿಂದಕ್ಕೆ – ಅದರ ಒಂದು ರೂಪ – ಆಕಾರ ಅದು ತಿಳೀಬೇಕಾದರೆ ಸಾಕಷ್ಟು ಅದರಲ್ಲಿ ಪರಿಶ್ರಮ ಇರಬೇಕಾಗುತ್ತೆ. ನಾನು ಹೇಳೋದೇನೂಂದ್ರೆ ಒಂದು ಕಲೆಯಲ್ಲಿ ಇಂಟಲಿಜೆನ್ಸ್ ಫಂಕ್ಷನ್ ಆಗ್ತದೋ ಇಲ್ವೋಂತ ಹೇಳಲಿಕ್ಕೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಓದುಗನಿಗೆ ಅಥವಾ ಕೇಳೋನಿಗೆ ಪರಿಶ್ರಮ ಇರಬೇಕು. ಇನ್ನೊಂದು ರೀತೀಲಿ ಹೇಳೋದಾದ್ರೆ ಅವನಿಗೆ ಆಗ ಫುಲ್ ಕಮ್ಯುನಿಕೇಷನ್ ಇರ್ತಾವೆ. ಸಂಸ್ಕಾರ ಕಥೆ ಓದಿದವ, ಹೊಗಳಿದವನಿಗೆ ಸಂಸ್ಕಾರ ಗೊತ್ತೂಂತೆ ಅಂದ್ರೆ ನಾನು ಒಪ್ಪೋದಿಲ್ಲ. ಹಾಗೇ ಸಂಗೀತಕ್ಕೆ ಸಹ ಸ್ವಲ್ಪ ಪರಿಶ್ರಮ ಇರಬೇಕು. ಹೀಗಂದ್ರೆ ಅವ ಸಂಗೀತ ಬಾರಿಸಬೇಕು – ಹಾಡಬೇಕೂಂತಲ್ಲ, ಕೇಳಿ: ಅದರಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು ಶ್ರುತಿಯ ಸುಖ ಒಂದೇ ಅಲ್ಲ, ಎಷ್ಟೋ ರೀತಿಯ ಆಕಾರ, ಜೋಡಣೆ, ವಿಸ್ತಾರಗಳಿವೆ ಅನ್ನೋ ಅರಿವಿರೋ ಒಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯ ಈ ರವಿಶಂಕರ್, ಅಲಿ ಅಕ್ಬರ್‌; ಅವರ ಎಂಥ ಒಂದು ಅಸಾಧಾರಣ ಇಂಟಲಿಜೆನ್ಸ್ ಅಲ್ಲಿ ವರ್ಕ್ ಆಗ್ತದೆ ಅನ್ನೋದನ್ನ ತಿಳೀತಾನೆ.

  • ಹೌದು, ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳೋದಕ್ಕೆ ಇನ್ನೊಂದು ಕಾರಣ ಅಂದ್ರೆ, ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಸಲ ಚೈಲ್ಡ್ ಪ್ರಾಡಿಜಿಗಳನ್ನು ನಾವು ನೋಡ್ತೇವೆ. ಆದರೆ ಒಂದು ರೀತಿಯ ಮನಸ್ಸಿನ ಪಕ್ವತೆ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ಬಹಳ ಅಗತ್ಯ. ರೀತಿ ಮನಸ್ಸಿನ ಪಕ್ವತೆ ಇಲ್ಲದೇ ಇರುವ, ಚಿಕ್ಕ ಚಿಕ್ಕ ಬಾಲಕರೂ ಅಸಾಧಾರಣವಾದ ಸಂಗೀತ ಪ್ರತಿಭೆ ಉಳ್ಳವರೂಂತ ಕೆಲವರು ಹೇಳುತ್ತಾರಲ್ಲ, ಇದು ನಿಜವಿದ್ದರೆ ನೀವೇನಂತೀರಿ? ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ್ಯಾತ್ಮಕ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಇದೆಯಲ್ಲ. ಅದರ ಸ್ವರೂಪ ಏನೂಂತ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಕ್ಕೆ ನನಗೆ ಆಸಕ್ತಿ ಇದೆ

ಇದಕ್ಕೆ ಜವಾಬು ಕೊಡೋದು ಸ್ವಲ್ಪ ಕಷ್ಟ ಆಗ್ತದೆ. ಯಾವುದೇ ದೇಶದ ಸಂಗೀತ, ಸಾಹಿತ್ಯ ತಗೊಂಡರೆ – ಸಂಗೀತ ಹೆಚ್ಚು ಕಲ್ಚರ್ ಬೌಂಡ್. ಅಂದರೆ ನಾವು ಮಾಡುವ ಪ್ರತಿ ಕ್ಷಣದ ವರ್ತನೆ, ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಈ ಸಂಗೀತ ಧ್ವನಿತಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಅಥವಾ ಈ ಬದುಕು ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಸಾಹಿತ್ಯದ ಮೀಡಿಯಂ ಅಂದರೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಕಾನ್ಶಿಯಸ್ ಎಫರ್ಟ್ ಹೆಚ್ಚಿರುತ್ತದೆ. ಮೊದಲು ಓದುಬರಹ ಕಲೀಬೇಕು, ಓದಬೇಕು, ಮತ್ತೆ ಬರೀಬೇಕು. ಇದು ಒಂದು ಕಾರಣ, ಮತ್ತೆ ಇಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಮಾತು ತಪ್ಪಿರಬಹುದಾದರೂ ಹೀಗನ್ನಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಚೈಲ್ಡ್ ಪ್ರಾಡಿಜಿ ಸಂಗೀತದ ’ತಂತ್ರದ ಅಂಶ’ವನ್ನು ಸಾಕಷ್ಟು ಲಗೂ ತಗೊಂಡಿರ‍್ತದೆ. ಈ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಸಣ್ಣ ಮಕ್ಕಳು ಹಾಗಿ ಅಥವಾ ಬಾರಿಸಿ ತೋರಿಸಿದರೆ ಅದು  ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಶ್ಲಾಘ್ಯವೇ. ಪಕ್ವವಾದ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಚೈಲ್ಡ್ ಪ್ರಾಡಿಜಿ ಬಾರಿಸಿದ್ದು ನಾನು ಇದುವರೆಗೆ ಕಂಡಿಲ್ಲ, ಪಕ್ವತೆ ಬೇರೆ.

  • ಅಂದರೆ ಜೀವನಾನುಭವದ ಪಕ್ವತೆ ಸಂಗೀತದಲ್ಲೂ ಪಕ್ಷವಾಗಲೂ ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಜೀವನಕ್ಕಿರುವ ಸಂಬಂಧದ ರೀತಿಯಲ್ಲೇ ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ಜೀವನಕ್ಕೂ ಇದೆ ಅಂತ ಹೇಳ್ತಿದ್ದೀರೋ?

ಹೌದು, ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೂ, ಜೀವನಕ್ಕೂ ಇರುವ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಪಕ್ವತೆಯಲ್ಲಿ ನಾವು ಇಂತಿಂಥ ಕಡೆಯಲ್ಲಿ ಆಯಿತೂಂತ ಗುರುತಿಸಬಹುದು. ಅಥವಾ ಗುರುತಿಸೋದಕ್ಕಿಂತ ಹೀಗಾಯಿತೂಂತ ಇನ್ನೊಬ್ಬನಿಗೆ ಹೇಳಬಹುದು. ಯಾಕೆಂದರೆ ಮಾತಾಡುವ ಹಾಗೂ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗಿಸುವ ಮಾಧ್ಯಮಗಳು ಒಂದೇ. ಸಂಗೀತದಲ್ಲೂ ನಾವು ಗುರುತಿಸಬಹುದು. ನಮ್ಮ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಏನೇನೋ ಆಗಿರ್ತದೆ. ರಾಡಿಗಳು ಎಷ್ಟೆಷ್ಟೋ ಇರ್ತವೆ. ಅದರ ಪ್ರಭಾವ ಇಲ್ಲಿ ಆಯ್ತಪ್ಪಾಂತ ಭಾವಿಸೋನಿಗೆ ನಾವು ಹಾಡು ಹೇಳಬಹುದು. ಅದು ಹ್ಯಾಗಾಯ್ತಪ್ಪಾಂತ ಅವನು ಹೇಳೋದು ಹ್ಯಾಗೆ? ಯಾಕೆಂದ್ರೆ ಕೇಳುವವನಿಗೆ ಅದು ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ. ಈಗ ನೋಡ್ರಿ, ನೀವು ಸಾಹಿತಿಗಳು, ನೀವು ನಿಮ್ಮ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ನನ್ನ ಹತ್ತಿರ ಮಾತಾಡ್ತೀರಿ. ಯಾಕೆಂದ್ರೆ ಮಾತಾಡೋದು, ಬರೆಯೋದು ಒಂದೇ ಮಾಧ್ಯಮ, ನಾನು ಸಂಗೀತಗಾರ. ನಿಮಗೆ ಹ್ಯಾಗೆ ತಿಳಿಸಲಿ? ನನಗೆ ಹೀಗಾಯ್ತು, ಏನೇನೋ ಕಷ್ಟಗಳು ಒದಗಿದವು, ಅಂತ? ಆದರೆ ನೀವು ನನ್ನನ್ನು ತಿಳುಕೊಂಡಿದೀರಿ, ನೀವು ನನ್ನ ಮಿತ್ರರು. ನನ್ನ ಜೀವನದ ಅಡ್ಡತಿಡ್ಡುಗಳೆಲ್ಲ ನಿಮಗೆ ಗೊತ್ತು. ಆದುದರಿಂದ ನನ್ನ ಸಂಗೀತದ ಮೇಲೆ ಆಗಿರುವ ಪ್ರಭಾವ ನೀವು ಸ್ವಲ್ಪ ಮಟ್ಟಿಗೆ, ಸ್ವಲ್ಪ ಪರಿಶ್ರಮ ಮಾಡಿದರೆ, ತಿಳೀಬಹುದೇನೋ, ಹೊಸಬರಿಗೆ ಹ್ಯಾಗೆ ತಿಳಿಯೋಕೆ ಸಾಧ್ಯ? ಇಷ್ಟೇ ಇಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸ.

  • ನೀವು ಒಂದು ಬಹಳ ಮುಖ್ಯವಾದ ವಿಚಾರವನ್ನು ಹೇಳಿದಿರಿ. ಸಂಗೀತಕ್ಕೂ ಒಂದು ದೇಶದ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗೂ ಬಹಳ ಹತ್ತಿರದ ಸಂಬಂಧ ಇದೇಂತ. ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಯೋಚನೆ ಮಾಡುವಾಗಲಂತೂ ನಮ್ಮ ಸಾಹಿತ್ಯ, ನಾವು ಈಗ ಬರೀತಾ ಇರೋ ಸಾಹಿತ್ಯ  ಸಂಪೂರ್ಣ ಭಾರತೀಯ, ಅಂದರೆ ನಮ್ಮ ಸಂಗೀತ ಎಷ್ಟು ಭಾರತೀಯವಾಗಿ ಉಳಿದಿದೆಯೋ ಅಷ್ಟೇ ಭಾರತೀಯ ಅನ್ನಲ್ಲ. ಈಗಂತೂ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ದೇಶದ ಪ್ರಭಾವ ಇತ್ಯಾದಿಗಳೆಲ್ಲ ಆಗಿವೆ. ಅದು ಸಂಪೂರ್ಣ ನಮ್ಮ ನಾಡಿಂದೇ ಆಗಿ ಉಳಿದಿದೇಂತ ನನಗೆ ಅನ್ನಿಸ್ತಾ ಇಲ್ಲ. ಜಾಪನೀಸ್ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಓದಿದಾಗಲೂ ನನಗೆ ಹಾಗೆ ಅನ್ನಿಸಿದೆ. It is also a product of western influence, ಆದರೆ ಭಾರತದ ಸಂಗೀತದ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಅಚ್ಚ ಭಾರತೀಯವಾಗಿ, ನಮ್ಮದೇ ಆಗಿ ಅನನ್ಯವಾಗಿ ಉಳಿದಿದೆ. ನೃತ್ಯ ಮತ್ತು ಸಂಗೀತ ಇವೆರಡೇ ಹಾಗೆ ಉಳಿದಿರೋದಂತ ಕಾಣ್ಸುತ್ತೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಸಮಾಜ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಅಂಶಗಳು ಭಾರತೀಯ ಸಂಗೀತದ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿದಾವೆ?

ಇನ್ನೊಮ್ಮೆ ಹೇಳಿರಿ

  • ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಸಂಗೀತಕ್ಕೂ, ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಸಮಾಜಕ್ಕೂ ಏನಾದರೂ ಒಂದು ಸಂಬಂಧ ಇರಬಹುದು. ಹಾಗೆಯೇ ಭಾರತೀಯ ಸಮಾಜದ ಯಾವ ಅಂಶಗಳು, ನಮ್ಮ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಯಾವ ಅಂಶಗಳು ಭಾರತೀಯ ಸಂಗೀತದ ಅನನ್ಯತೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ? ಅಂದರೆ ನಮ್ಮ ವೇದಾಂತ, ನಮ್ಮ ದೇಶದ ಮಿಸ್ಟಿಸಿಸ್‌ಮ್‌ದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಅನುಭವ, ಜನಜೀವನದ ಕ್ರಮ ಯಾವುದಾದರೂ ಒಂದು. ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗೂ, ಜನಜೀವನಕ್ಕೂ ಸಂಬಂಧ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಿಂದಲೇ ಸಂಗೀತ ಹುಟ್ಟಿದ್ದು ಅಂತೀರಲ್ಲ, ಅದನ್ನು ಯಾವ ರೀತಿ ಅಂತ ವಿವರಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವೇ.

ಇದಕ್ಕೆ ಸೀದಾ ಜವಾಬು ನಾನು ಕೊಡುತಾ ಇಲ್ಲ. ಫಿಲಿಪ್ ಬ್ರಾಂಟ್ ಅನ್ನೋರು ಒಂದು ಪುಸ್ತಕ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ, ದಿ ಹಿಂದು ಪರ್ಸನಾಲಿಟಿ ಅಂತ. ಅದರಲ್ಲಿ ಅವರು ಫ್ರಾಯ್ಡಿಯನ್ ಚೌಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ, ಈ ಭಾರತೀಯ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಮಾಡಿದಾರೆ. ಒಳ್ಳೆ ಪುಸ್ತಕ. ಅದರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕಾನ್ಸೆಪ್ಟ್ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಕೆಥೆಕ್‌ಸಿಸ್ ಅಂತ ಒಂದು ಕಾನ್ಸೆಪ್ಟ್. ಕೆಥೆಕ್‌ಸಿಸ್ ಅಂದ್ರೆ ಕೆಥಾರ್‌ಸಿಸ್‌ನ ವಿರುದ್ಧ. ಒಳಗೆ ಎಳೆದುಕೊಳ್ಳೋದು – ಅಂದರೆ ಅಂತರ್ಮುಖಿಯಾಗುವ ಒಂದು ಪ್ರೋಸೆಸ್. ಅದು ಇಂಟ್ರಾಸ್ಪೆಕ್ಷನ್ ಮಾತ್ರ ಅಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕೂ ಮೇಲೆ ಕೆಥೆಕ್‌ಸಿಸ್‌. ಅವರು ವೀರ‍್ಯ ಸಂಬಂಧವಾಗಿ ಆ ಮಾತಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಊರ್ಧ್ವರೇತಸ್ಕ ಎನ್ನುವ ಒಂದು ಕಾನ್ಸೆಪ್ಟ್ ಇದೆ ನೋಡ್ರೀ. ರೇತಸ್ಖಲನದ್ದು ಒಂದು ಕಾನ್ಸೆಪ್ಟ್ ಕೆಥಾರ್‌ಸಿಸ್. ಊರ್ಧ್ವರೇತಸ್ಕನಾದವನು ಯೋಗ್ಯನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಅಂತರ್ಮುಖಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ; ಮೆಡಿಟೇಷನ್; ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಇಡೀ ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ಅವರು ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಹೇಳೋದರಲ್ಲಿ, ಕೆಲವು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ, ನೋಡಿದರೆ ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಸಂಪನ್ನನಾದ ಯೋಗಿ ಒಬ್ಬ ಫ್ಯಾಲಸ್ ಇರ್ತಾನೆ. ಈಡಿಪಸ್ ಕಾಂಪ್ಲೆಕ್ಸ್‌ನವ ಇಲ್ಲ, ನಮಗೆ. ರಾಮನಿಗೂ, ದಶರಥನಿಗೂ ಬಹಳ ಸುಲಭವಾಗಿ ಈಡಿಪಸ್ ಕಾಂಪ್ಲೆಕ್ಸ್ ಇರಬಹುದಾಗಿತ್ತು. ಕೈಕೇಯಿ ಬಹಳ ಚಿಕ್ಕವಳು. ಆದರೆ ಅದು ಇಲ್ಲ. ಯಾಕೇಂದ್ರೆ ಮಗನಿಗೂ, ತಂದೆಗೂ ಇರತಕ್ಕಂಥ ಸಂಬಂಧ, ಆದರ್ಶ ಸಂಬಂಧ ಏನಿರ‍್ತದೆ – ಗುರು ಶಿಷ್ಯರ ಸಂಬಂಧ. ಇದಕ್ಕೆ ಫಿಲಿಪ್ಸ್ ಬ್ರಾಂಟ್ ಏನಂತಾರೆ ಅಂದರೆ it’s a passive homosexual relationship ಅಂತ. ಅದರ ಜೊತೆಗೆ ಇನ್ನೂ ಒಂದು ಮಾತು ಹೇಳ್ತಾರೆ, one of the primary emotions of Hindus is aspirations. ಇದು ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ಮಾತು ಅನ್ನಿಸುತ್ತೆ. ಈ ರೀತಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೆ ನಮ್ಮ ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ, ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಆಗುತ್ತಾ ಇರುವಂಥ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಅಷ್ಟರಮಟ್ಟಿಗೆ ಪ್ರತಿಬಂಧಿತವಾಗೋದಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಆ ಸಂಗೀತ ಕ್ಲಾಸಿಕಲ್ ಆಗಿರೋದ್ರಿಂದ. ಮತ್ತೆ ತಿರುಗಿ ನಮ್ಮ ಹಳೇ ಕ್ಲಾಸಿಕಲ್ ಐಡಿಯಲ್ಸ್ ಆಫ್ ಇಂಟ್ರಾಸ್ಪೆಕ್ಷನ್ ತನ್ನಲ್ಲಿ ತಾನೆ ತಲ್ಲೀನವಾಗೋದು, ಮೌನಶಾಂತಿ, ಕೆಲವರು ನಿರ್ವಾಣ ಅಂದ್ರು, ಕೆಲವರು ಬಯಲು ಅಂದ್ರು, ಇದು ಒಂದು ಗ್ರೇಟ್ ಅನಾನಿಮಿಟಿ ಅಂತ ನಾನು ಕರೀತೀನಿ. ಷಡ್ಜದಿಂದ ಹೊರಟು ಷಡ್ಜಕ್ಕೆ ಬರೋದು. ಅನಾನಿಮಿಟಿಯಿಂದ ಹೊರಟು, ವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿ, ಮತ್ತೆ ತಿರುಗಿ ಆ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಪುನಃ ಯೂನಿವರ್ಸಲ್ ಯಾವುದೋ ಸ್ಪಿರಿಟ್, ಸೋಲ್, ಒಂದು ನಿರ್ವಾಣ ಎ ಪ್ರೋಸೆಸ್. ನಮ್ಮ ಸಂಗೀತದ ಆಲಾಪದ ಕ್ರಮ ’ಷಟ್ಜ’ದ  ಕಾನ್ಸೆಪ್ಟ್ ಅದು. ಈ ರೀತಿಯಿಂದ ಸಂಗೀತ ಫಂಡಮೆಂಟಲೀ ಕಲ್ಚರ್‌ ಬೌಂಡ್ ಅನ್ನಿಸ್ತದೆ.

  • ಹಾಗಾದರೆ ಭಾರತೀಯ ಸಂಗೀತ ನಮ್ಮ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕವಾದ ಆದರ್ಶಕ್ಕೆ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿದೆ ಅಂತ ನೀವು ಹೇಳಿದ ಹಾಗಾಯಿತು. ಆದರೆ ಭಾರತೀಯ ಸಂಗೀತದ ಚರಿತ್ರೆ ನನಗೆ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ. ಬಹಳ ಹಿಂದಿನ ಚರಿತ್ರೆಗೆ ಹೋಗೋದಾದರೆ ಸಂಗೀತಕ್ಕಿದ್ದ ಸಾಮಾಜಿಕ ತಳಹದಿ ಯಾವುದು ಆಗಿರಬಹುದು? ನಮ್ಮ ಸ್ನೇಹಿತರೊಬ್ಬರು ವೈದಿಕ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ನಮ್ಮ ಷಡ್ದರ್ಶನಗಳು, ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಸೌಂದರ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ (ಈಸ್ತೆಟಿಕ್ಸ್) ಬಹಳ ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇದು ನಾನ್ಆರ‍್ಯನ್ ಇದ್ದರೂ ಇರಬಹುದು ಅಂತಾರೆ. ನಾನುಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಬಹಳ ಟೆಂಟೆಟಿವ್ ಆಗಿ ಕೇಳ್ತಾ ಇದೀನಿ. ನಮ್ಮ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಆದರ್ಶಕ್ಕೆ ಇಷ್ಟು ಹತ್ತಿರವಿದ್ದರೂನೂ ನಮ್ಮ ಷಡ್ದರ್ಶನಗಳಲ್ಲಿ ಸೌಂದರ್ಯಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯ ಇಲ್ಲ. ಅಂತಂದ್ರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಏನಾದರೂ ವಿರೋಧಾಭಾಸ ಕಾಣುತ್ತದೆಯೇನು? ಹಿಂದಿನ ಸೋಷಿಯಲ್ ಬೇಸ್ ಏನಾಗಿತ್ತು? ಸಂಗೀತವನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದವರು ಯಾವ ತರಹದ ಜನ?

ಸುನೀತಿಕುಮಾರ ಚಟರ್ಜಿ ಒಂದು ಲೇಖನ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಮೂಲ, ಅದರಲ್ಲಿ ಯಾವ್ಯಾವ ಅಂಶಗಳಿವೆ ಎಂಬುದರ ಬಗ್ಗೆ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಈ ತಲ್ಲೀನನಾಗುವ ಅಥವಾ ಯೌಗಿಕಾಂಶದ ಬಗ್ಗೆ, ಅಂದರೆ ಯೋಗಿಯೇ ಕಡೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಕಳಚಿ, ಯಾವುದೋ ದೊಡ್ಡ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ತಲ್ಲೀನನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಈ ಅಂಶ ದ್ರವಿಡಿಯನ್ ಅಂತ ಗುರುತಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಅವರು ಎರಡನ್ನೂ ಹೋಲಿಕೆ ಮಾಡಿ ನೋಡಿದ್ದಾರೆ. ದಿ ಹೋಮ ಟ್ರಡಿಷನ್ ಆಫ್ ಆರ‍್ಯನ್ಸ್‌, ಪೂಜಾ ಟ್ರಡಿಷನ್  ಆಫ್ ದ್ರವಿಡಿಯನ್ಸ್ ಅಂತ. ಪರವಶನಾಗುವುದು, ತಲ್ಲೀನನಾಗುವುದು, ಇದು ಯೋಗೀ ಟ್ರಡಿಷನ್ ಆಫ್ ಸೌತ್ ಇಂಡಿಯಾ. ಇದು ನೆನಪಿನಲ್ಲಿರಲಿ. ಮುಂದೆ ಹೇಳೋದಾದರೆ, ಸಂಗೀತ ನಮಗೆ ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂತೂ ಅಂದರೆ, ಸಂಗೀತದ ಲೋರ್ (ಅದು ಹಿಸ್ಟರಿ ಅನ್ನಕ್ಕಾಗಲ್ಲ), ಅದು ಋಷಿಗಳಿಂದಲೇ ಬಂದಿದ್ದು ಅಂತ ಹೇಳಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ನಾದಬ್ರಹ್ಮ ಅಂತ ಕಾನ್ಸೆಪ್ಟ್ ಬಂದಿದೆ. ಬೇರೆ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗೂ ನಮ್ಮ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗೂ ಒಂದು ಭೇದ ನಾವು ಕಾಣಬಹುದು. ಇದು ಸ್ವಲ್ಪ ಯೋಚನೆ ಮಾಡಿರಿ. ಬೇರೆ ಎಲ್ಲ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಗ್ರೀಕ್, ಏನ್ಶಿಯೆಂಟ್ ಕ್ಲಾಸಿಕಲ್, ಆ ಮೇಲೆ ಬಂದ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್, ಮುಸ್ಲಿಂ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ದೇವರನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಲಿಕ್ಕೆ ಡಿವೋಷನಲ್ ಮ್ಯೂಸಿಕ್ ಇದೆ. ಅಂದರೆ ಸ್ವರವೇ ದೇವರು, ಒಂದು ಶುದ್ಧವಾದ ಸ್ವರ, ಅದೇ ದೇವರು ಅನ್ನುವ ಒಂದು ಕಾನ್ಸೆಪ್ಟ್ ಬೇರೆ ಯಾವ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲೂ ಇಲ್ಲ. ಹಾಗಿದ್ದ ಮೇಲೆ ಇದನ್ನೂ ನಾವು ಸ್ವಲ್ಪ ನೆನಪಿನಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೋಬೇಕು. ಮುಂದೆ – ವೈದಿಕ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಋಷಿಗಳು – ಋಷಿಪುತ್ರನಾದ ರಾವಣ ಇಂಥವರು ಸಂಗೀತವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿದರು. ನೀವು ಕತೆಯೊಳಗೆ ’ರಾವಣನನ್ನು ನೋಡ್ತೀರಿ. ರಾವಣ ವೇದ ಹಾಡಿದಾಗ ಅದು ಸಾಮವೇದ ಆಯಿತು. ಶಿವಪಾರ್ವತಿ ಲೀಲೆಯಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಒಂದು ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ, ಅದನ್ನೇ ಎತ್ತಲಿಕ್ಕೆ ಹೋದ, ಶಿವ ತನ್ನ ಬೆರಳು ಒತ್ತಿದ, ಪರ್ವತ ರಾವಣನ ಬೆರಳನ್ನು ಜಜ್ಜಿತು. ಅವನಿಗೆ ಕೈ ನೋವಾಯಿತು, ವೇದ ಹಾಡಿ ರಾಗವಾಗಿ ಅರ್ಥಾತ್‌ ಆನಂದ ದನಿಯಲ್ಲಿ – ಅದೇ ಸಾಮವೇದ ಆಯಿತೂಂತ ಹೇಳ್ತಾರೆ. ಅಂದರೆ ಮುಂದೆ ನೀವು ಸ್ವಲ್ಪ ಯೋಚನೆ ಮಾಡಿ ನೋಡಬೇಕು. ಸಾಮವೇದದವರೆಗೆ ನಿಮಗೆ ವೇದದಲ್ಲಿ ಮೂರೇ ಸ್ವರಗಳು ಕಾಣ್ತಾವೆ, ಉದಾತ್ತ, ಅನುದಾತ್ತ, ಸ್ವರಿತಗಳು. ಸಾಮವೇದದಲ್ಲಿ ನಿಮಗೆ ಐದು ಸ್ವರಗಳು ಕಾಣ್ತವೆ. ಇನ್ನು ಅಲ್ಲಿಂದ ಹಾಗೇ ಮುಂದೆ ಏಳು ಸ್ವರಗಳಿಗೆ ಬರ್ತಾವೆ. ಮತ್ತೆ ದಕ್ಷಿಣ ಹಿಂದೂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಹನುಮಂತನೂ ದೊಡ್ಡ ಸಂಗೀತಜ್ಞ ಅಂತ ಹೇಳ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ನೋಡಕ್ಕೆ ಹೋದರೆ ಅಷ್ಟೇನೂ ಕೀಳಲ್ಲಾಂತ ಅನ್ನಿಸ್ತದೆ. ಅಂದರೆ ನೀವು ಹೇಳೋದು ಇಷ್ಟರಮಟ್ಟಿಗೆ ಸರಿ ಇರಬಹುದು. ಆ ಕಾಲದ ನಂತರ ಸಂಗೀತಗಾರರು ವೇಶ್ಯಾವಾಟಿಕಾ, ವಿಟ ಇವರ ಜೊತೆಗೆ ಜೋಡಣೆಯಾದರು. ಅದು ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಆದ ಬದಲಾವಣೆಗಳಿಂದ ಆಗಿರಬಹುದು. ಆಮೇಲೆ ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ ಆ ಅಂಶವೂ ಇದೆ. ನೀವು ಮೊದಲೇ ಹೇಳಿದ ಹಾಗೆ ಈ ದ್ರವೀಕರಿಸುವ ಒಂದು ಅಂಶ. ಕೆಲವು ತರದ ಉತ್ತೇಜನಗಳನ್ನು ನೀಡುವಲ್ಲೊಂದು ಅಂಶ ಇರ್ತದೆ. ಅದು ಈ ಕಡೆಗೂ ಎಳೀಬಹುದು. ಎಲ್ಲದರಲ್ಲೂ ಸಾಧ್ಯ, ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲೂ ಸಾಧ್ಯ. ಆಮೇಲೆ ನಮ್ಮ ಜಾತಿ ಪದ್ಧತಿ ಸಂಗೀತಗಾರರನ್ನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಮುಟ್ಟಿಸಿರಬಹುದು. ಸಂಗೀತ ಒಂದೇ ಅಲ್ಲ, ಕಲೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಹೀಗೇ. ನೃತ್ಯ ಕಲೇನೇ ತಗೊಳ್ಳಿ. ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಶಿವನೇ ಕಲಾವಿದ. ನಟರಾಜ, ಆಮೇಲೆ ನೃತ್ಯ ಅನ್ನೋದು ಸೂಳೇರ ಜೊತೆಗೆ ಅಸೋಸಿಯೇಟ್ ಆಯಿತು. (ಸ್ಪಿರಿಚುವಲ್ ಅನ್ನೋದನ್ನ ನಾನು ಬಹಳ ಪ್ಯೂರ್, ಇನ್‌ವರ್ಟೆಡ್ ಕೊಮ, ಬಳಸ್ತಿದೀನಿ). ಒಟ್ಟು ಮೂಲತಃ ಒಂದೇ ಕಾನ್ಸೆಪ್ಟ್. The concept of the individual, merging himself in enriched union with an ultimate reality. ಇದು ನಮ್ಮ ಸ್ಪೆಷಲ್ ಸ್ಪಿರಿಚ್ಯುವಲ್ ಸ್ಲ್ಯಾಂಟ್. ಬೇರೆ ಬೇರೆ ರೀತಿಯಿಂದ ನೋಡಬಹುದು. ನೀವು ವೇದಾಂತ ನೋಡಬಹುದು, ಇದು ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ ಇದೆ. ಷಡ್ಜ ಕಾನ್ಸೆಪ್ಟ್ ಏನು ಹೇಳತೀವಿ, ಷಡ್‌-ಜ ಅಂತಂದ್ರೆ ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ ಏಳು ಸ್ವರಗಳಿವೆ, ಏಳು ಸ್ವರದಲ್ಲಿ ’ಷಟ್’-’ಸ’ಯಿಂದ ಆರಂಭಿಸತೀವಿ. ’ಸ’ becomes the relative phonic for all the other notes. ’ಸ’ ಇದ್ದರೇನೇ ಬೇರೆ ಎಲ್ಲಾ ನೋಟ್ಸ್. ಅವೆಲ್ಲಾ ಸ್ವರಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಒಂದು ಸ್ವರ ’ಸ’. ಈ ’ಸ’ ಏನಪಾ? ಈ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಸಂಗೀತ ಏನಿದೆ ಒಂದು ’ಸಿ’ ಅಂತ ’ಡಿ’ ಅಂತ ಅದಕ್ಕೆ ಫಿಕ್ಸ್ ಮಾಡಿರ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ನಾವು ಹಾಗಲ್ಲ. ಯಾವುದೋ ಒಂದು ಸ್ವರದಿಂದ ನಾವು ಶುರು ಮಾಡತೀವಿ. ಅದೇ ’ಸ’ ಆಗ್ತದೆ. ಅಂದರೆ ’ಸ’ ಸ್ತರದಲ್ಲಿ ಹಾಡುವವನು, ಕೇಳುವವನು, ಅವನ ಸುತ್ತ ಮುತ್ತಲೂ ಇರತಕ್ಕಂಥ ಒಂದು ಸನ್ನಿವೇಶ, ಎಲ್ಲವೂ ಒಂದೇ. ಅಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ ಸ, ರಿ, ಗ, ಮ ಜೋಡಣೆಯಾಗ್ತಾ ಬೆಳೆಸ್ತಾ ಹೋಗ್ತಾನೆ. he becomes an individual. ಉಳಿದವರು ಬರಲ್ಲ. ಆದರೆ ಮತ್ತೆ ಅವನು ’ಸ’ಗೇ ಬಂದು ಮುಟ್ಟಬೇಕಾದರೆ ಎಲ್ರೂ ಉತ್ಸುಕರಾಗಿ ಕೇಳ್ತಾ ಇರ್ತಾರೆ. ಆದ್ರಿಂದ ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ ’ಪಲ್ಲವಿ’ ಹಾಡಬೇಕಾದರೆ ನೀವು ನೋಡಿರಬಹುದು, ಸಂಗೀತದ ಪರಫಾರ್‌ಮೆನ್ಸನ್ನ ಕೆಳಗಿನ ’ಸ’ ಬಿಟ್ಟು ಆಮೇಲೆ ತಾನು ಬೇರೆಯಾಗಿ ಹೋಗ್ತಾನೆ. ಏನೇನೋ ಮಾಡ್ತಾನೆ. ತಾನಗಳಿರ್ತಾವೆ, ಸಂಗತಿಗಳಿರ್ತಾವೆ. ಆಗ, ನಾವು, ಕೇಳೋರೆಲ್ಲ ವಿಫಲರು. ಅವನ ಹಿಂದೆ ಹೋಗಲಿಕ್ಕಾಗೋಲ್ಲ, ಅಂದರೆ ಅವನು ’ಸಿ’ ಯಾವಾಗ ಮುಟ್ತಾನೆ ನಮಗೆಲ್ಲರಿಗೂ ಹಾಯೆನ್ಸಿಸ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಅವನೂ ನಾವೂ ಒಂದೇ. ಹೀಗೆ ಈ ಪ್ರೋಸೆಸ್ ಅನ್ನು ನೀವು ನೋಡ್ತಾ ಬಂದ್ರೆ ಒಂದು ಸೈಕ್ಲಿಕಲ್ ಪ್ಯಾಟರ್ನ್‌ ಏನಿದೆ, ಜನ್ಮ ಥಿಯರಿ ತಗೊಳಿ ಅಥವಾ ವೇದಾಂತ ತಗೊಳ್ರೀ, ಎಲ್ಲಾ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಇದೇ ಸೈಕ್ಲಿಕಲ್ ಪ್ಯಾಟರ್ನ್‌ ಇರ್ತದೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ It is fundamentally uniquely spiritual in the Indian sence of the word.