ಹಾಮ್ಮೋನಿಯಂ ವಾದ್ಯ ಯಾರು ತಾನೇ ನೋಡಿಲ್ಲ, ಕೇಳಿಲ್ಲ! ಹತ್ತು ಮನೆ ಹಳ್ಳಿಗಳಲ್ಲಿ ಬೇಕೇ? ಅಥವಾ ದಿಲ್ಲಿಯಂತಹ ಮಹಾಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಬೇಕೇ? ಅಥವಾ ದಿಲ್ಲಿಯಂತಹ ಮಹಾಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಬೇಕೇ? ಹಾರ್ಮೋನಿಯಂ ಇಲ್ಲದ ಭಜನೆ-ಮನೆಯುಂಟೇ? ಅದಿಲ್ಲದೆ ನಾಟಕಗಳಾದರೂ ನಡೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವೇ? ಹರಿಕಥೆಗಳಿಗೆ ಅದಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಹೇಗೆ?

ಆದರೆ ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತ ಕಚೇರಿಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆಯೇ, ಕೇಳಿ ಬರುತ್ತದೆಯೇ? ಇಲ್ಲ! ಸುತರಾಂ ಇಲ್ಲ. ಇದ್ದರೂ ಬಹಳ ಅಪರೂಪ. ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾದರೂ ಏನು? ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತದ ಸಂಪ್ರದಾಯಸ್ಥರನ್ನು ಕೇಳಿ ನೋಡಿ!

“ಛೇ! ಅದೊಂದು ಶೂದ್ಧ ಒರಟು ವಾದ್ಯ, ನಯವಿಲ್ಲ ನಾಜೂಕಿಲ್ಲ, ಈ ತಬ್ಬಲೀ ವಾದ್ಯಕ್ಕೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಗೊಡ್ಡು ಗೋಟಲ್ಲದೆ ಗಮಕ ಬದ್ಧ ಸಂಗೀತ ಬೇರೆ ಬರುತ್ಯೆ?” ಎಂದು ಮೂಗುಮುರಿಯುತ್ತಾರೆ.

ಅದೂ ದಿಟ ಅನ್ನಿ. ಆದರೆ ಆ ತಬ್ಬಲಿವಾದ್ಯ ಹಾರ್ಮೋನಿಯಂಗೂ, ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ ಮಹರ್ದೆಶೆ ಬಂದ ಕಾಲವೂ ಒಂದಿತ್ತು! ಅದರ ಜೀವಾಳವನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಮರ್ಜಿ ಮಿತಿಯನ್ನೂ ಅರಿತು, ಹದವಾದ ಗಮಕದೊಂದಿಗೆ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಹೊಮ್ಮಿಸಿದ “ಯುಗಪುರುಷ” ರೊಬ್ಬರು ನಮ್ಮ ನಾಡಿನಲ್ಲೇ ಹುಟ್ಟಿದರು. ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲೇ ಕ್ರಾಂತಿ ಎಬ್ಬಿಸಿ, ಆ ವಾದ್ಯಕ್ಕೆ ಅಪೂರ್ವ ಸ್ಥಾನ ಮಾನ ದೊರಕಿಸಿಕೊಟ್ಟರು. ಅವರೇ ನಮ್ಮ ಹಾರ್ಮೋನಿಯಂ ಅರುಣಾಚಲಪ್ಪನವರು. ಆ ವಾದ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಪೂರ್ವವಾದ ಸಾಧನೆ, ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು, ಪಡೆದುಕೊಂಡ ಅವರ ಕಥೆ-ಸತ್ಯಕಥೆ-ಹೀಗಿದೆ.

ಜನನ ಮತ್ತು ಬಾಲ್ಯ: ೧೮೯೯ರಲ್ಲಿ ಅರಳೇಪೇಟೆಯ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ಸಿಕ್ಕುವಂತಿದ್ದ ಒಂದು ಮನೆಯಲ್ಲಿ, ಅರುಣಾಚಲಪ್ಪ ಜನ್ಮ ತಾಳಿದರು. ಗೌರಮ್ಮ-ವೀರಭದ್ರಯ್ಯ ಎಂಬ ತರುಣ ದಂಪತಿಗಳೇ ಇವರಿಗೆ ಜನ್ಮವಿತ್ತ ಭಾಗ್ಯವಂತರು. ವೀರಶೈವ ಸೈನಿಗರ ಪಂಗಡಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಈ ದಂಪತಿಗಳು ಮಧ್ಯಮ ವರ್ಗದ ಶ್ರೀಮಂತರು, ಕುಲಕಸುಬು-ಸೊಗಸಾದ ಜರೀಸೀರೆಗಳನ್ನು ನೇಯುವುದು. ಈಗ ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿರುವ ಟೆಂಪಲ್‌ ಸ್ಯಾರೀಸ್‌.

ನಂದ ಗೋಕುಲದಂತಿದ್ದ ಈ ಪುಟ್ಟ ಸಂಸಾರದಲ್ಲಿ ಮೋಡ ಮುಸುಕಿತು. ಅರುಣಾಚಲ ಮೂರು ವರ್ಷದ ಹಸುಳೆಯಾಗಿದ್ದಾಗಲೇ ತಬ್ಬಲಿಯಾದ. ತಾಯಿ ಗೌರಮ್ಮ ವಿಧಿವಶರಾದರು. ತಂದೆ ವೀರಭದ್ರಯ್ಯ ಆಗ ಇನ್ನೂ ತರುಣರು. ಮಗುವಿನ ಲಾಲನೆ-ಪಾಲನೆಗೆ ಮತ್ತೆ ಮದುವೆಯಾದರು. ಮತ್ತೆ ಮನೆ ತುಂಬಿದಾಕೆ ನಂಜಮ್ಮ. ವೀರಭದ್ರಯ್ಯನವರಿಗೆ ಎರಡನೇ ಹೆಂಡತಿಯಾದರೂ ಅರುಣಾಚಲನಿಗೆ ಮಲತಾಯಿಯಾಗಲಿಲ್ಲ. ಆಕೆಗೆಕ ಮಕ್ಕಳಾಗಲಿಲ್ಲ. ಅರುಣಾಚಲನನ್ನು ಸ್ವಂತ ಮಗನೆಂದೇ ಭಾವಿಸಿ ಮಮತೆಯಿಂದ ಸಾಕಿದರು.

ಅರುಣಾಚಲನಿಗೆ ಆರೇಳು ವರ್ಷಗಳಾಗಿರಬೇಕು. ಇದ್ದುದರಲ್ಲಿ ಸಂಸಾರ ಒಂದು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಹದಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಕಾಲ. ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತು ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿನ್ನೂ ಮುಟ್ಟದೇ ವೀರಭದ್ರಯ್ಯನವರೂ ಅಲ್ಪಾಯಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ತೀರಿಕೊಂಡರು. ಆಯಿತಲ್ಲ ಬಂಗಾರದಂಥ ಸಂಸಾರ ಬಾಡಿ ಬಣ್ಣಗೆಟ್ಟಿತು. ಎಳೆಯ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಅಮ್ಮ ಅಪ್ಪ ಇಬ್ಬರನ್ನೂ ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಅರುಣಾಚಲ ತನಗರಿವಿಲ್ಲದೆಯೇ ಅನಾಥನಾದ.

ಅಮ್ಮ ಅಪ್ಪ ಇಬ್ಬರನ್ನೂ ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಅರುಣಾಚಲನನ್ನು ಸಾಕಿ ಬೆಳೆಸುವ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಿಸುವ ಹೊಣೆಯನ್ನು ಅವರ ತಂದೆಯ ತಮ್ಮ ರಕ್ತ ಬಂದು ಪಿಳ್ಳಪ್ಪನವರು ವಹಿಸಿಕೊಂಢರು. ಅರುಣಾಚಲನಿಗೆ ಅವನ ತಂದೆ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗಿದ್ದ ಆಸ್ತಿಯಿತ್ತು. ನಿಜ. ಆದರೂ ಅವನನ್ನು ಶಾಲೆಗೆ ಕಳುಹಿಸುವುದು, ಕುಲಕಸುಬಿನಲ್ಲಿ ತರಪೇತು ಮಾಡುವುದು, ತಂದೆ ತಾಯಿ ಇಲ್ಲದ ಹುಡುಗನನ್ನು ಆದಷ್ಟು ನೆಮ್ಮದಿಯಿಂದ ಇಡುವುದು, ಈ ಎಲ್ಲ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನೂ ವಿಶ್ವಾಸದಿಂದಲೇ ಹೊತ್ತರು, ಪಿಳ್ಳಪ್ಪನವರು.

ಓದು ಬರಹ ಕಲಿಯಲು ಅರುಣಾಚಲನನ್ನು ಅರಳೇಪೇಟೆಯ ಒಂದು ಕೂಲಿ ಮಠದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಿದರು. ಕೂಲಿ ಮಠವೆಂದರೆ ಒಂದು ಗುರುಕುಲದಂತಿದ್ದ ಕಾಲ ಅದು. ಅಲ್ಲಿ ಕಲಿಸಲು ಕೂಲಿ ಕಡಿಮೆ. ಆದರೆ ಕಲಿಕೆಯ ದುಡಿಮೆ ಜಾಸ್ತಿ. ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಒಳ್ಳೆಯ ವಿದ್ಯೆ, ಬುದ್ಧಿ, ನೀತಿ, ನಡತೆ ಕಲಿಸುವುದು ಉತ್ತಮ ಧರ್ಮ ಎಂಬು ನಂಬಿದ್ದರು ಕೂಲಿಮಠದ ಗುರುಗಳು.

ಅರುಣಾಚಲ ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ ಸಾಧು. ಯಾವ ತಂಟೆ ತಕರಾರಿಗೂ ಹೋಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಬುದ್ಧಿವಂತ. ಚೆನ್ನಾಗಿ ಓದುತ್ತಿದ್ದ. ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬರೆಯುತ್ತಿದ್ದ. ಆರೇಳು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಗುಂಡಗೆ ತಿದ್ದಿದ ಆಕೈ, ಅರವತ್ತೇಳು ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲೂ ಮುತ್ತಿನಂತೆ ಬರೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಗುರುಗಳಿಗೆ ಅಚ್ಚುಮೆಚ್ಚಿನ ಶಿಷ್ಯನಾದ. ಆದರೂ ಕುಲಕಸಬನ್ನು ಕಲಿಸಲು ಅರುಣಾಚಲನ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಮಿಡಲ್‌ ಸ್ಕೂಲು ಹತ್ತುವ ಮೊದಲೇ ಮೊಟಕು ಮಾಡಿದರು ಅವರ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನವರು. ಅಷ್ಟು ವಿದ್ಯೆ ಸಾಕೆನ್ನಿಸಿತು, ಅವರಿಗೆ. ಕೂಲಿಮಠದಿಂದ ಕುಲಕಸಿಬಿಗಿಳಿದ ಅರುಣಾಚಲ. ಕುಲಕಸಬನ್ನು ಕಲಿಯುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಗೀತ, ಗರಡಿ ಮನೆ, ಬ್ಯಾಡ್‌ ಮಿಂಟನ್‌, ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ ಆಟ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಅಪಾರ ಆಸಕ್ತಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ಅರುಣಾಚಲನ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನ ಹಿರಿಯ ಮಗನಾದ ವೀರಭದ್ರಯ್ಯನೊಂದಿಗೆ ಗರಡಿಮನೆಯ ಸಾಧನೆ, ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ ಆಟದಲ್ಲಿ ಚಾತುರ್ಯ ಎರಡೂ ಬೆಳೆಯುತ್ತ ಬಂತು. ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದ್ದ ಆಕ್ಟೀವ್‌ ಯೂನಿಯನ್‌ ಟೀಮಿನಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರೂ ಸೊಗಸಾಗಿ ಆಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಈ ಟೀಮಿನ ಗೋಲ್‌ಕೀಪರ್ ನಾರಾಯಣಸ್ವಾಮಿ (ಮುಂದೆ ಅರುಣಾಚಲನಿಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಪಾಠಮಾಡಿಸಿದ ಗುರುಗಳು) ಯವರ ಪರಿಚಯವಾದದ್ದು, ಆಗಲೇ. ಅರುಣಾಚಲ ಫುಲ್‌ ಬ್ಯಾಕ್‌ ಆಗಿ, ಆಟದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅಸಾಧಾರಣ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ಚಾತುರ್ಯವನ್ನು ಮೆಚ್ಚದಿದ್ದ ಕ್ರೀಡಾಭಿಮಾನಿಗಳೇ ಇರಲಿಲ್ಲವೆನ್ನಬಹುದು. ಆ ಹೆಸರೆಲ್ಲ, ಗರಡಿ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಬೆವರು ಸುರಿಸಿ ‘ಸಾಮು’ ಮಾಡಿ ಲಕ್ಷಣವಾಗಿ ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡಿದ್ದ ದೇಹದಾರ್ಢ್ಯಕ್ಕೆ ಸೇರಬೇಕಾದದ್ದು. ಅರಳೇಪೇಟೆಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪೈರ್ಲ್ವಾ ತಿಮ್ಮರಾಯಪ್ಪನವರ ಜೊತೆಯವರಿವರು. ಅರುಣಾಚಲಪ್ಪ, ಬದುಕಿರುವವರೆಗೂ ಇಬ್ಬರಲ್ಲೂ ಪರಸ್ಪರ ಸ್ನೇಹ ವಿಶ್ವಾಸಗಳು ಉಳಿದಿದ್ದವು.

ಅರುಣಾಚಲ ನೇಯ್ಗೆಯ ಕೆಲಸ, ಗರಡಿಸಾಮು ಆಟ ಎಲ್ಲದರಲ್ಲೂ ಗಣ್ಯನಾಗಿ ಬೆಳೆದು ಬಂಧ, ದಿಟ. ಆದರೆ ಅವನಲ್ಲಿ ಬಂದ ಸಂಗೀತದ ಹಂಬಲ ಮಾತ್ರ ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಮೆಟ್ಟಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತಿತ್ತು. ಎಂಟು ಹತ್ತು ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತಲೆಹಾಕಿದ ಹಂಬಲ, ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿನ ವೇಳೆಗೆ ಹುಚ್ಚಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿತು. ಅದೂ ಎಂತಹ ಹುಚ್ಚು ಅಂದರೆ, ಮುಂದೆ ಕೋಟ್ಯಾನುಕೋಟಿ ಸಹೃದಯರಸಿಕರನ್ನೂ ಸೂರೆಗೊಂಡ ದಿವ್ಯವಾದ ಹುಚ್ಚು. ಅರುಣಾಚಲನ ಬಾಳು ಇಷ್ಟು ಗಣ್ಯವಾಗಿ ಬೆಳೆದು ಬರಲು ಇದ್ದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಾದರೂ ಏನು? ಅದನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು ಬಹುಮುಖ್ಯವಲ್ಲವೆ?

ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅರಳೇಪೇಟೆ, ಕಬ್ಬನ್‌ಪೇಟೆ, ಎಲ್ಲಿ ನೋಡಿದರೂ ಇಂತಹ ಸಣ್ಣದೋ ದೊಡ್ಡದೋ ಭಜನೆ ಮನೆಗಳು ಮತ್ತು ದೇವಸ್ಥಾನಗಳು. ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ದಿನಚರಿ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಮುಗಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದ ಭಾರಿ ವರ್ತಕರು, ಶ್ರೀಮಂತರೂ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಭೇಟಿಮಾಡಿ, ದೇವರಿಗೆ ಮಂಗಳಾರತಿ ಮಾಡಿಸಿ, ಪ್ರಸಾದ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದದ ಕಾಲ. ಹೀಗಾಗಿ ಎಲ್ಲರೂ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಬಲ್ಲವರಾಗಿದ್ದ ಕಾಲ.

ಅರುಣಾಚಲನಿಗೆ ೧೪ ಅಥವಾ ೧೫ ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿರಬಹುದು. ನಾರಾಯಣಸ್ವಾಮಿಯವರು ಇವರ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತದ ಪ್ರಥಮ ಗುರುಗಳಾದರು.

ನಾರಾಯಣಸ್ವಾಮಿಯವರು ಬಿಡಾರಂ ಕೃಷ್ಣಪ್ಪನವರ ಶಿಷ್ಯರು. ಗಾನವಿಶಾರದವರಾಗಿದ್ದ ಗುರುಗಳಂತೆಯೇ ಬಿಚ್ಚು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಪಾಠ ಹೇಳಿದರು. ಒಂದೆರಡು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲೇ ಅರುಣಾಚಲ ಹಾರ್ಮೋನಿಯಂ ವಾದನದಲ್ಲಿ ಪಾರಂಗತನಾದ.

ಅರುಣಾಚಲಪ್ಪನ ಜೊತೆ ೫೫ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಸ್ನೇಹ ಬೆಳೆಸಿದ್ದ ತಬಲಾ ರಂಗಪ್ಪನವರೊಂದಿಗೆ ಅರುಣಾಚಲಪ್ಪನ ಮನೆಯಲ್ಲೇ ಶಿನವಾರದ ಭಜನೆ ಮನೆ ಆರಂಭವಾಯಿತು.

ಪಿಟೀಲು ತಾಯಪ್ಪನವರು, ಪುಟ್ಟಪ್ಪನವರಂತಹ ಹಿರಿಯ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಇವರ ಸಂಗೀತದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಪೋಷಕರಾದರು. ಚಿಂತಲಪಲ್ಲಿ ವೆಂಕಟರಾಯರು, ರಾಮಚಂದ್ರರಾಯರು, ಡಿ. ಸುಬ್ಬರಾಮಯ್ಯನವರು ಇಂತಹ ವಿದ್ವಾಂಸರೆಲ್ಲ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರೂ ಒಂದೊಂದು ವಾರ ಹಾಡುತ್ತಿದ್ದರು.

ಒಂದು ದಿನ ಇದ್ದಕ್ಕಿದಂತೆಯೇ “ಭೈರವಿ ಮತ್ತು ಬೇಗಡೆ” ರಾಗ ಹಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಣಾತರಾಗಿದ್ದ ಕೆಂಪೇಗೌಡರು ಅರುಣಾಚಲಪ್ಪನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಡಿದರು. ಅರುಣಾಚಲಪ್ಪನ ಹಾರ್ಮೋನಿಯಂ ವಾದನ ಕೇಳಿ ಪರಮಾನಂದಪಟ್ಟ ಗೌಡರು ಹರಸಿ “ಅರುಣಾಚಲಪ್ಪನವರೇ ಇಂತಹ ಮಧುರನಾದ ಈ ತಬ್ಬಲಿ ವಾದ್ಯದಲ್ಲಿ ಇಂದೇ ಕೇಳಿದ್ದು” ಎಂದರು. ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ನಾವೂ ಅರುಣಾಚಲನನ್ನು “ಅರುಣಾಚಲಪ್ಪನವರೇ”” ಎಂದು ಕರೆಯಬಹುದಲ್ಲವೇ? ಎಂದರು.

ಬಿಡಾರಂ ಕೃಷ್ಣಪ್ಪನವರ ಶಿಷ್ಯ ನಾರಾಯಣ ಸ್ವಾಮಿಯವರು ಬೆಂಗಳೂರು ಬಿಟ್ಟು ಹೊರಟಬೇಕಾಯಿತು.

ಅನಂತರ ಪಿಡೀಲು ವಾದನದಲ್ಲಿ ಹೆಸರಾಂತ ಹಿರಿಯರಾಗಿದ್ದ ತಾಯಪ್ಪನವರು ಮತ್ತು ಪುಟ್ಟಪ್ಪನವರ ಜೊತೆ ಅರುಣಾಚಲಪ್ಪ ಪಕ್ಕವಾದ್ಯ ನುಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಪಿಟೀಲು ವಾದನದ ಜೊತೆ ಪಕ್ಕವಾದ್ಯ ನುಡಿಸಿ ಅರುಣಾಚಲಪ್ಪನವರ ವಾದನ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಧುರವಾಯಿತು. ಪುಟ್ಟಪ್ಪನವರಿಗೆ ಇವರಲ್ಲಿ ಆತ್ಮೀಯತೆ ಹಾಗೂ ವಾತ್ಯಲ್ಯ ಬೆಳೆದು, ತಾವಾಗಿಯೇ ಪ್ರೌಢಪಾಢ ಹೇಳಿಕೊಮಡಲು ಒಪ್ಪಿದರು. ಅವರ ಸಂಗೀತ ಜ್ಞಾನ ಬಹುದೊಡ್ಡದು. ಮನೋಧರ್ಮ ಅತಿ ಮಧುರ, ಮೈಸೂರು ಟಿ.ಚೌಡಯ್ಯನವರಿಗೆ ಕೀರ್ತಿ ಬರುವ ಮೊದಲು, ತಾಯಪ್ಪ ಮತ್ತು ಪುಟ್ಟಪ್ಪನವರಿಗಿದ್ದ ಹೆಸರು ಖ್ಯಾತಿ ನಮ್ಮ ನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ಯಾರಿಗೂ ಇರಲಿಲ್ಲವೆನ್ನಬಹುದು. ಪುಟ್ಟಪ್ಪನವರ ಗುಣವೂ ಹಾಗೆಯೇ. ಮಿತಭಾಷಿ. ಆಡಿದ್ದೆಲ್ಲ ಮುತ್ತಿನಂತಹ ಮಾತುಗಳು. ರಾಜಗಂಭೀರ. ಆದರೆ ಎಲ್ಲರಲ್ಲೂ ವಿನಯಶೀಲರು. ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಬಹುದೊಡ್ಡ ವ್ಯಕ್ತಿ.

ಪುಟ್ಟಪ್ಪನವರಲ್ಲಿ ಅರುಣಾಚಲಪ್ಪನವರಿಗಾದ ಪಾಠ ಅಮೂಲ್ಯವಾದದ್ದು.  ಅವರ ಮನೋಧರ್ಮದಂತೆಯೇ ಇವರದ್ದೂ ಮೃದುಮಧುರ. ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ ಮಹಾಭಾವುಕರಾದರು. ಎರಡು ನಿಮಿಷ ನುಡಿಸಲಿ, ಇಪ್ಪತ್ತು ನಿಮಿಷ ನುಡಿಸಲಿ, ನುಡಿಸಬೇಕಾದ ಕರಾಗ-ರಸಗಳ ರಸಭಟ್ಟಿಯನ್ನೇ ಇಳಿಸುವಷ್ಟು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಯಿತು ಅವರ ಸಂಗೀತಜ್ಞಾನ. ಗಾಯಕರೋ, ವಾದಕರೋ, ಯಾರಾದರೂ ಸರಿ, ಅವರ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಹಾಗೇ ಅಚ್ಚಳಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಬಹುವೇಳೆ ಅವರವರ ಸಂಗತಿಗಳನ್ನು ಅವರ ಜೊತೆಯಲ್ಲೇ ನುಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅಂತಹ ಇಂಗಿತಜ್ಞರಾದ ಪಕ್ಕವಾದ್ಯಗಾರರನ್ನು ನಾನಂತೂ ನನ್ನ ಜನ್ಮದಲ್ಲೇ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ಯಾರಿಗೆ ತಾನೇ ಬೇಡ ಅಂತಹ ಸುಪಕ್ವ ಪಕ್ಕವಾದ್ಯ!

ಇಷ್ಟನ್ನೂ ಸಾಧಿಸಿದಾಗ ಅರುಣಾಚಲಪ್ಪನವರಿಗೆ ವಯಸ್ಸು, ಕೇವಲ ಇಪ್ಪತ್ತು ವರ್ಷ. ಅದೇನು ಗ್ರಹಚಾರವೂ ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆಯೇ ಅವರ ಮೊದಲನೇ ಹೆಂಡತಿ ಮೃತಪಟ್ಟರು. ಮತ್ತೆ ಯೋಚನೆಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿತು ಅವರ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನವರಿಗೆ. ಆದಷ್ಟು ಬೇಗ ಎರಡನೇ ಮದುವೆ ಮಾಡಿದರು. ಆಕೆಯ ಹೆಸರು ಅನ್ನಪೂರ್ಣಮ್ಮ ಎಂದು.

ಅನ್ನಪೂರ್ಣಮ್ಮ-ಅರುಣಾಚಲಪ್ಪನವರದ್ದು ಅನುಕೂಲ ದಾಂಪತ್ಯ. ಬಹು ಅನುಸರಣೆಯ ಬುದ್ದಿ, ಆಕೆಯದು. ಎರಡು-ಮೂರು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಇವರಿಬ್ಬರ ಸಂಸಾರ ಒಂದು ಹದಕ್ಕೆ ಬಂದು ಅಚ್ಚುಕಟ್ಟಾಯಿತು. ಒಬ್ಬರನೊಬ್ಬರು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಂಡರು. ಅರುಣಾಚಲಪ್ಪನವರ ಸಂಗೀತ ವ್ಯಾಸಂಗ, ಅಭ್ಯಾಸ, ವೃತ್ತಿ ಎಲ್ಲಕ್ಕೂ ಅನುಕೂಲರಾದರು ಅನ್ನಪೂರ್ಣಮ್ಮ. ಹೆಂಡತಿ, ಅವರಿಗೆ ಪರಮ ಆಪ್ತಳೂ, ಸ್ನೇಹಿತೆಯೂ ಆದಳು.

೧೯೨೩ರಲ್ಲಿ, ಈ ದಂಪತಿಗಳಿಗೆ ತಕ್ಕ ಮಗ ಹುಟ್ಟಿದ. ವೀರಭದ್ರಯ್ಯ ಎಂದು ತಮ್ಮ ತಂದೆಯ ಹೆಸರನ್ನೇ ಇಟ್ಟರು ಅರುಣಾಚಲಪ್ಪ. ಮಗು ಅವರ ತದ್ರೂಪ.

ಸಂಸಾರ ಸುಖದ ಭಾಗ್ಯ ವಿಫುಲವಾಗಿ ಲಭಿಸಿತು. ಅನುಕೂಲಳಾದ ಹೆಂಡತಿ, ಅನುಗುಣನಾದ ಮಗ, ಇನ್ನೇನು ಬೇಕು ಸಂಸಾರ ಸುಖಕ್ಕೆ! ವಯಸ್ಸು ಕೂಡ ತನಗೆ ೨೮ ತುಂಬಿರಲಿಲ್ಲ. ಸಂಗೀತ, ಸಂಸಾರ ಎರಡರಲ್ಲೂ ಇಷ್ಟಾರ್ಥಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಪಡೆಯಲು ಬೇಕಾದಷ್ಟು, ಆಯಸ್ಸೂ ಉಳಿದಿತ್ತು.

ಈ ವೇಳೆಗಾಗಲೇ ಅರುಣಾಚಲಪ್ಪನವರ ಕೀರ್ತಿ ಮೈಸೂರು ದೇಶದ ಮುಖ್ಯ ಎಡಗಳಲ್ಲೆಲ್ಲ ಮುಟ್ಟಿತು. ಕಚೇರಿಗಳ ಕರೆ ಬೇಕಾದಷ್ಟಿತ್ತು. ಸಂಗೀತ ಸುಖಸವಿಯಬಲ್ಲ ರಸಿಕರ ಬಾಯಲ್ಲೆಲ್ಲ, “ಯಾರೋ ಅರುಣಾಚಲಪ್ಪನಂತೆ ಆತ ಕೈ ಇಟ್ಟರೆ ಸಾಕು, ಹಾರ್ಮೋನಿಯಂ ಮಾತಾಡುತ್ತಂತೆ!” ಎಂಬ ಮೆಚ್ಚುಗೆಯ ಮಾತುಗಳೇ!.

ನಾಟಕ ಶಿರೋಮಣಿ ವರದಾಚಾರ್ಯರಿಗಂತೂ ಇವರನ್ನು ಕಂಡರೆ ತುಂಬು ವಾತ್ಸಲ್ಯ, ಇವರ ವಾದನವನ್ನು ಕೇಳಿ ಆನಂದಪಟ್ಟು ಮನಸಾರ ಆಶೀರ್ವದಿಸಿದ ಮಹಾನ್‌ ಕಲಾವಿದರಾದ ವರದಾಚಾರ್ಯರು ತಮ್ಮ ಅಪೂರ್ವ ಕಲಾಪ್ರತಿಭೆಯಿಂದ ಜಗತ್ತನೇ ಸೂರೆಗೊಂಡವರು. ಅವರ ನಾಟಕಗಳಿಗೆ ಹಾರ್ಮೋನಿಯಂ ನುಡಿಸಲು, ಇವರನ್ನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಆಹ್ವಾನಿಸಿದರು. ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಕವರು ಹಾಡಿದ ಹಾಡು, ಮಹಾವಿದ್ವಾಂಸರೂ ಮಣಿಯುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಿತ್ತು. “ಶಾಕುಂತಲ” ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಅವರು ಹಾಡಿದ, ಹಾಡುತ್ತಿದ್ದ “ಝಂಜೂಟಿ” ರಾಗದ ವೈಭವಕ್ಕೆ ಪಿಟೀಲಿನ ಮಹಾ ವಿದ್ವಾಂಸರಾಗಿದ್ದ ತಿರುಚ್ಚಿ ಗೋವಿಂದಸ್ವಾಮಿ ಪಿಳ್ಳೆಯವರು, ಸಂತಸದ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸಿದರಂತೆ. ವರದಾಚಾರ್ಯರ ಹಾಡಿಕೆಯನ್ನು ಅಷ್ಟೇ ಭವ್ಯವಾಗಿ ಅರುಣಾಚಲಪ್ಪ, ಹಾರ್ಮೋನಿಯಂನಲ್ಲಿ ಇಳಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.

ಹಿರಿಯರಾದ ತಾಯಪ್ಪ, ಪುಟ್ಟಪ್ಪ, ಕರೂರು ಕೃಷ್ಣರಾಯರು, ಚಿಂತಲಪಲ್ಲಿ ವೆಂಕಟರಾಯರು, ಇವರೆಲ್ಲರ ಕಚೇರಿಗಳಿಗೆ ನುಡಿಸಿ, ತಮ್ಮ ಕಲಾಪ್ರತಿಭೆಯನ್ನು, ಅವರ ವಿದ್ವತ್ತಿಗೆ ಸಮನಾಗಿ ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡರು. “ನಮ್ಮ ಅರುಣಾಚಲಪ್ಪನ ಪಕ್ಕವಾದ್ಯವಿದ್ದಾಗ, ಕಚೇರಿ ಕೊಡೋಣ ಅಂದ್ರೇನು” ಎಂದು ಅವರೆಲ್ಲ ಅಭಿಮಾನಪಟ್ಟರು.

೧೯೨೭ರಲ್ಲಿ ವರದಾಚಾರ್ಯರು ತೀರಿಕೊಂಡಾಗ, ರಂಗಭೂಮಿ ಪ್ರಪಂಚವೇ ಬರಿದಾಯಿತು. ಅವರ ನಾಟಕದ ಶಿಷ್ಯನಾದ, ಬಿ.ಎಸ್‌. ರಾಜಯ್ಯಂಗಾರ್ಯರು ಅರುಣಾಚಲಪ್ಪನವರ ಪರಮ ಸ್ನೇಹಿತರಾದರು. ಇಲ್ಲಿಂದ ಒಂದು ಹೊಸಯುಗವೇ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತವಲಯದಲ್ಲಿ. ಅಯ್ಯಂಗಾರ್ಯರ ಮಧುರ ಕಂಠ ಅತಿ ತಾರಸ್ಥಾಯಿ ಷಡ್ಜವನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ತಲುಪುತ್ತಿತ್ತು. ಇವರಿಬ್ಬರ ಸಮ್ಮೇಳನದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಎರಡು ಮುಖ್ಯವಾದ ‘ಅಗ್ನಿ-ಪರೀಕ್ಷೆ’ಯನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸೋಣ. ಒಂದು ಮೈಸೂರು ಅರಸರಾದ ನಾಲ್ವಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರ್ ಅವರ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ. ಮತ್ತೊಂದು “ಬೆನಾರಸ್‌ ಹಿಂದೂ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ” ಉಪಕುಲಪತಿ ಪಂಡಿತ ಮದನ ಮೋಹನ ಮಾಳವೀಯರ ಗೌರವ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ.

ಬಿ.ಎಸ್‌. ರಾಜಯ್ಯಂಗಾರ್ಯರ ದಿವ್ಯಕಂಠ ಮಾಧುರ್ಯ ಒಂದೆರಡು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಮನೆಮಾತಾಯ್ತು. ಅವರ ಜೊತೆ ಹಾರ್ಮೋನಿಯಂ ನುಡಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅರುಣಾಚಲಪ್ಪನವರ ಕೀರ್ತಿಯೂ ಹಾಗೆಯೇ ಚಿಗುರಿತು.

ಕಂರ್ಟೋ ಮೆಂಟ್‌ “ಒಡಿರ್ಯ” ರೆಕಾರ್ಡಿಂಗ್‌ ಕಂಪೆನಿಯಿಂದ ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಆಹ್ವಾನ. ಗಾನವಿಶಾರದ ಬಿಡಾರಂ ಕೃಷ್ಣಪ್ಪನವರು ಹಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಪುರಂದರ ದಾಸರ “ಜಗದೋದ್ಧಾರನ” ಮೈಸೂರು ದೇಶದಲ್ಲೆಲ್ಲ ಪ್ರಖ್ಯಾತವಾಗಿತ್ತು.

ರಾಜಯ್ಯಂಗಾರ್ ಮತ್ತು ಅರುಣಾಚಲಪ್ಪ ಬಿಡಾರಂ ರವರ ಆಶೀರ್ವಾದ ಪಡೆಯಲು ಮೈಸೂರಿಗೆ ತೆರಳಿದರು.

ಇವರಿಬ್ಬರ ಶ್ಲಾಘನೀಯ ಜೊತೆ ಹಾಗೂ ಸಂಗೀತದ ಹೆಸರು ಅವರ ಕಿವಿಗೂ ಬಿದ್ದಿತ್ತು. ಇಬ್ಬರ ಸಂಗೀತವನ್ನೂ ಕೇಳಿ ಆನಂದಪಟ್ಟು, ತುಂಬು ಹೃದಯದಿಂದ ಆಶೀರ್ವದಿಸುತ್ತ “ಅರುಣಾಚಲಪ್ಪ ಈ ಹಾರ್ಮೋನಿಯಂ ವಾದ್ಯ ನಿನಗಾಗಿಯೇ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಿದೆ. ಅದರ ನಾದ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆಯನ್ನು ನಿನ್ನಂತೆ ಅರಿತವರನ್ನು ನಾನು ನೋಡಿಲ್ಲ! ನಿನಗೆ ಮತ್ತು ಆ ವಾದ್ಯಕ್ಕೆ ಅಮರಕೀರ್ತಿ ಲಭಿಸುತ್ತೆ” ಅವರಿವರ ಮಾತು ಕೇಳಿ ಪಿಟೀಲು-ಗಿಟೀಲು ಅಂತ ಕೈ ಹಾಕಬೇಡ ಎಂದು ಹೇಳಿದರಂತೆ. ಇದನ್ನು ಅರುಣಾಚಲಪ್ಪ ನೆನೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರು ಹೆಸರು ಹೇಳಿ ಮನೆ ದೀಪ ಹಚ್ಚಬೇಕು ಎಂದು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.

ಮೈಸೂರು ಅರಸರಾದ ನಾಲ್ವಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರ್ ಅವರ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ಇವರಿಬ್ಬರ ಸಂಗೀತ ಏರ್ಪಡಿಸುವ ಅಭಿಮಾನ ಬಿಡಾರಂ ರವರಿಗೆ ಹುಟ್ಟಿತು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಲ್ಲಿ ಅರಿಕೆ ಮಾಡಿದರು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಗಳು ಹಸನ್ಮುಖರಾಗದೆ “ಏಕೆ, ಈ ತಬ್ಬಲಿ ವಾದ್ಯದ ಸಂಗೀಥ ನಮ್ಮ ಕಿವಿಗೆ ಬೀಳಿಸುತ್ತೀರಿ” ಎಂದರು. ಆ ವಾದ್ಯದ ನುಡಿಸಾಣಿಕೆ ಖಾವಂದರ ಕಿವಿಗೆ ಬೀಳಬೇಕೆಂದು ನನ್ನ ಇಷ್ಟ. ನೀವು ಕೇಳದಿದ್ದರೆ ನಾನು ಕಲಿಸಿರುವ ಸಂಗೀತ ವ್ಯರ್ಥವಲ್ಲವೇ? ಅರ್ಧಗಂಟೆ ಅವಕಾಶಮಾಡಿಕೊಡಬೇಕೆಂದು ಕೋರುತ್ತೇನೆ. ಹಾಗೇನಾದರೂ ಬೇಸರವಾದಲ್ಲಿ, ಅಲ್ಲಿಗೇ ಸಂಗೀತ ಕಚೇರಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿಬಿಡಬಹುದಲ್ಲಾ ಎಂದರು. ಪ್ರಭುಗಳು ‘ಸರಿ’ ಎಂದರು.

ಅರುಣಾಚಲಪ್ಪನವರಿಗೆ “ನೋಡು, ಅರುಣಾಚಲಪ್ಪ, ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಿಗೆ ಈ ವಾದ್ಯದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಒಳ್ಳೆ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಿಲ್ಲ, ಪ್ರಸನ್ನ ಸೀತಾರಾಮನ ಮೇಲೆ ಭಾರಹಾಕಿ ಧೈರ್ಯವಾಗಿ ನುಡಿಸು” ಅಂದರು.

ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ಖಾಸಾ ಸಭೆ ಸೇರಿದೆ. ಘೋಷದಲ್ಲಿ ರಾಣಿವಾಸದವರು ಹಾಗೂ ಆಸ್ಥಾನವಿದ್ವಾಂಸರು ಸೇರಿದ್ದಾರೆ. ರಾಜಯ್ಯಂಗಾರ್ಯರಿಗೂ ಅರುಣಾಚಲಪ್ಪನವರಿಗೂ ಮೈಜುಮ್ಮೆಂದಿತು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರೇನೂ ಹರ್ಷಚಿತ್ತರಾಗಿದ್ದಂತೆ ಕಂಡುಬರಲಿಲ್ಲ. ಸ್ವಲ್ಪಹೊತ್ತು ಕೇಳಿ ಮೇಲೇಳುವುದು ಅನ್ನುವಂತೆ ಇತ್ತು ಅವರ ಮುಖಭಾವ.

ಸರಿ, ಕಚೇರಿ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ರಾಜಯ್ಯಂಗಾರ್ಯರ ತುಂಬು ಕಂಠದ ಮಾಧುರ್ಯ ಸಭಾಂಗಣವನ್ನು ತುಂಬಿತು. ಒಂದು ರಾಗವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಲಾಪನೆ ಮಾಡಿ ಅರುಣಾಚಲಪ್ಪನವರಿಗೆ ಬಿಟ್ಟರು. ಅರುಣಾಚಲಪ್ಪನವರು ಬಿಡಾರಂರವರ, ಅಯ್ಯಂಗಾರ್ಯರ, ತಮ್ಮ ಮೂವರ ಯಶಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಸವೇಶ್ವರನಲ್ಲಿ ಮೊರೆಯಿಟ್ಟರು. ಹಾರ್ಮೋನಿಯಂ ವಾದ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾಗಾಲಾಪನೆ ಶುರುವಾಯಿತು. ಅಂತರಂಗದ ಮೊರೆ ಕೇಳಿದ ಸರ್ವೇಶ್ವರ ಆ ಬೆರಳುಗಳಲ್ಲಿ ಕಮೋಡಿ ತುಂಬಿರಬೇಕು. ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾಗಿ ನುಡಿಸಿದರು ಅರುಣಾಚಲಪ್ಪ.

ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು “ಈ ವಾದ್ಯದಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಮಧುರವಾದ, ಸಂಗೀತ ನಾವು ಕೇಳಿಯೇ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಪ್ರತಿವರ್ಷವೂ ದಸರಾ ಮತ್ತು ನಮ್ಮ ವರ್ಧಂತಿ ಶುಭ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮ ಕಚೇರಿ ನಡೆಯಲಿ. ನಿಮ್ಮಿಂದ ನಮ್ಮ ದೇಶದ ಕೀರ್ತಿ ವರ್ಧಿಸಲಿ” ಎಂದು ಹಾರೈಸಿದರು. ಈ ಪ್ರಥಮ ಅಗ್ನಿಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರ ಭವಿಷ್ಯವೂ ಶೋಭಿಸಿತು.

ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಜಯಭೇರಿ ಹೊಡೆದ ಮೇಲೆ, ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ಸರದಿ. ಬಿ.ಎಸ್‌. ರಾಜಯ್ಯಂಗಾರ್ಯರವರ, “ಕ್ಷೀರಸಾಗರ ಶಯನ” ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಯಿತು. ಇವರು ಹೋದಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ರಾಜೋಪಚಾರ. ಆಗ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಪಾಪಾ ವೆಂಕಟರಾಮಯ್ಯರ್ ರವರೂ ಇವರಿಗೆ ಪಕ್ಕವಾದ್ಯ ನುಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ದಕ್ಷಿಣಾ ಮೂರ್ತಿ ಪಿಳ್ಳೆ (ಕಲಿಯುಗದ ನಂದಿಕೇಶ್ವರ ಎಂದು ಪ್ರಖ್ಯಾತರಾಗಿದ್ದವರು) ಮತ್ತು ನಾಯನಪಿಳ್ಳೆಯವರು ಇವರಿಬ್ಬರನ್ನು ಕಾಂಜೀವರಂನಲ್ಲಿ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದ ಶ್ರೀತ್ಯಾಗರಾಜರ ಆರಾಧನೆಗೆ ಕರೆಸುತ್ತಿದ್ದರು.

ರಾಜಯ್ಯಂಗಾರ್ಯರಿಗೆ ಅರುಣಾಚಲಪ್ಪನವರೊಂದಿಗೆ ಉತ್ತರಭಾರತದ ಪ್ರವಾಸ ಮಾಡಬೇಕೆಂಬ ಆಕಾಂಕ್ಷೆಕ ಹುಟ್ಟಿತು. ನಿಶ್ಚಯವೂ ಆಯಿತು. ಪ್ರವಾಸ ಹೊರಟು ಪೂನಾ, ಬೊಂಬಾಯಿ, ಕರಾಚಿ, ಲಾಹೋರ್‌, ದೆಹಲಿ, ಅಹಮದಾಬಾದ್‌, ಕಲ್ಕತ್ತಾ ಹೀಗೆ ಸಂಗೀತಾಪೇಕ್ಷಿಗಳ ಮುಖ್ಯವಾದ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ  ಕಚೇರಿ ಮುಗಿಸಿ, ಕಾಶಿಗೆ ಹೋಗುವ ಯೋಚನೆ ಮಾಡಿದರು. ಎಲ್ಲೆಲ್ಲೂ ಜಯಭೇರಿಯೇ. ಪ್ರವಾಸ ಕಾಲದಲ್ಲೇ ಮತ್ತೊಂದು ಸ್ಮರಣೀಯ ಪ್ರಸಂಗ ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯಿತು.

ಕಾಶೀ ಹಿಂದೂವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಉಪಕುಲಪತಿ ಪಂಡಿತ ಮದನ ಮಾಳವೀಯ ಜೀ ಯವರಿಗೆ, ಇವರನ್ನು ಕರೆಸಿ ಇವರ ಸಂಗೀತ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಕೇಳಿಸಬೇಕೆಂಬ ಸದ್ಬಯಕೆ. ಅವರನ್ನು ಕಂಡು ಕೇಳಿದರು. ಇಬ್ಬರೂ ಒಪ್ಪಿದರು. ಮಾಳವಿಯರು, ಅರುಣಾಚಲಪ್ಪ-ಹಾರ್ಮೋನಿಯಂ ಎಂದಿದ್ದುದನ್ನು ನೋಡಿ ಹೌಹಾರಿದರು. ಸಂಗೀತ ಕೇಳುವ ಅವರ ಬಯಕೆಯೇ ಬತ್ತಿದಂತಾಯ್ತು. ಮಾಳವೀಯರು, “ಕ್ಷಮಿಸಬೇಕು ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತ ಹಿರಿಯ ಸಂಪ್ರದಾಯದ್ದು. ಈ ಕ್ಷುಲ್ಲಕ ವಾದ್ಯದೊಡನೆ ಅದನ್ನು ಕೇಳುವ ಪಾಪ ನಮ್ಮ ತಲೆಗೆ ಕಟ್ಟಬೇಡಿ” ಎಂದರು ತಾತ್ಸಾರದಿಂದ, ಅಯ್ಯಂಗಾರ್ಯರವರ ಮನೋಧರ್ಮ ಅವರ ಶಾರೀರದಷ್ಟೇ ಪುಷ್ಟವಾದದ್ದು. “ಮಾಳವೀಯಜೀ, ತಾವು ತಮ್ಮ ಭಾರತದ ಜನರಿಗೆಲ್ಲ ಮಾನ್ಯರು. ಅರುಣಾಚಲಪ್ಪನವರ ವಾದನ ಮಹಿಮೆ ಕೇಳದೆಯೇ ಹೀಗೆ ಹೇಳಬಹುದೇ” ಎಂದರು. “ಆಗಲಿ ಅವರ ವಾದ್ಯವನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಿ. ಆದರೆ ಅವರಿಗೆ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಿಂದ, ಪಾರಿತೋಷಕ ಕೊಡಲಾರೆ” ಎಂದರು.

ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿಯ ಮಹಾ ಮೇಧಾವಿಗಳ ಸಭೆ, ಜೊತೆಗೆ ಆಹ್ವಾನಿತ ರಸಿಕರು, ಅಯ್ಯಂಗಾರ್ಯರು ಒಂದೆರಡು ಕೃತಿಗಳನ್ನು ಹಾಡಿ, ಸೊಗಸಾಗಿ ರಾಗಾಲಾಪನೆ ಮಾಡಿ “ಭರ್ಜರಿಯಾಗಿ ನುಡಿಸಿ, ಸಾರ್” ಎಂದರು. ಮತ್ತೆ ಅಂತಹುದೇ ಮೋಡಿ ಆ ಬೆರಳುಗಳಲ್ಲಿ! ಕೇಳಿದವರು ನಂಬದಾದರು!.

ಮುಂದಿನ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಮಂಡಿಸಿದ್ದ ಮಾಳವೀಯಜೀ, ಧಿಡೀರನೆ ಆಚೆಗೆ ಹೋಗಿ, ಮತ್ತೆ ಬಂದರು. ಆಗ ಅವರೆಂದ ಮಾತುಗಳಿವು. “ಬಂಧುಗಳೇ, ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಆದಷ್ಟೂ ತಪ್ಪು ಮಾಡಬಾರದೆಂದುಕೊಂಡು ಇರುವವನು ನಾನು, ಆದರೆ, ಇಂದು ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ನಾನೊಂದು ದೊಡ್ಡ ಅಪಚಾರ ಮಾಡಿದೆ.” “ಕಲಾತಪಸ್ವಿಯೊಬ್ಬರನ್ನು, ಆತನ ಮಹಿಮೆ ಅರಿಯುವ ಮೊದಲೇ ಅವಹೇಳನ ಮಾಡಿದೆ. ಆ ತಪ್ಪನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಅರುಣಾಚಲಪ್ಪನವರನ್ನು “ಕ್ಷಮಿಸಿ” ಎಂದು ಕೋರುತ್ತೇನೆ. ಈಗ ತಾನೇ ಅವರಿಗಾಗಿ ತರಿಸಿರುವ “ಸ್ವರ್ಣಪದಕವನ್ನು” ರಾಜಯ್ಯಂಗಾರ್ಯರ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು, ವಿದ್ವತ್‌ ಪುರಸ್ಕಾರ ಅವರಿಗೇ ಮೊದಲು ನೀಡುತ್ತೇನೆ. ಅವರ ಉಪಾಸನೆ ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧಿ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಲಿ” ಎಂದು ಮಹಾಸಭೆಯ ಹರ್ಷದೊಂದಿಗೆ ಹರಸಿದರು. ನಿಜಕ್ಕೂ ಆ ವಾದ್ಯ ಅರುಣಾಚಲಪ್ಪನವರ ಕೈಲಿ ಧನ್ಯವಾಯಿತು.

ಪ್ರವಾಸವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಬಂದ ಮೇಲೆ, “ವಿದ್ವಾಂಸರಿಗೆ ಬೇಕಾಗುವ ವಾದ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ವಾದ್ಯೋಪಕರಣಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುವ, ಹಾರ್ಮೋನಿಯಂ ಅಂಗಡಿಯನ್ನು ಬಳೇಪೇಟೆಯಲ್ಲಿ ತೆಗೆದು, ಅದಕ್ಕೆ ಅರುಣಾಮ್ಯೂಸಿಕಲ್ಸ್‌” ಎಂದು ೧೯೩೩ನೇ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಹೆಸರಿಟ್ಟರು. ಅದು ಅರುಣಾಚಲಪ್ಪನವರು ಬದುಕಿರುವವರೆಗೂ ಎಲ್ಲ ವಿದ್ವಾಂಸರೂ ದಿನವೂ ಸೇರುವ ತಾಣವಾಯಿತು. ಎಲ್ಲರಲ್ಲೂ ಒಂದೇ ಅಭಿಮಾನ, ಅವರಲ್ಲಿಗೆ, ಬಂದವರೆಲ್ಲ ವಿನೋದದಿಂದ ಕಾಲಕಳೆದು, ಅವರ ಆತಿಥ್ಯ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ ಬಂದು ನೆಲೆಸುವ ವಿದ್ವಾಂಸರಿಗೆಲ್ಲ, ಅದೊಂದು ತೌರು ಮನೆ.

ಆಲತ್ತೂರು ವೆಂಕಟೇಶಯ್ಯನವರು, ಅರುಣಾಚಲಪ್ಪನವರಿಗೆ ಕಾವ್‌ ಬೆಲ್ಲೋಸ್‌ ಮಹಿಮೆ ತಿಳಿಸಿದರು. ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯಾಗಾರದಲ್ಲಿಯೇ ಅದನ್ನು ತಯಾರು ಮಾಡಿಸಿದರು. ಅದರ ವಿಶೇಷವೆಂದರೆ, ಪಿಟೀಲಿನಲ್ಲಿ ಕಮಾನು ನಿಂತರೆ, ನಾದ ಹೇಗೆ ನಿಲ್ಲುವುದೋ ಹಾಗೆ ಈ ವಾದ್ಯದಲ್ಲೂ ನಿಲ್ಲುತ್ತಿತ್ತು ಅದಕ್ಕೆ ಬೇಕಾದ ಅಭ್ಯಾಸ ಅವ್ಯಾಹತವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಅವರ ಅಭ್ಯಾಸ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ತಪಸ್ಸಿನಂತೆ ಇವರು ಸಂಗೀತ ಕಚೇರಿಗೋ, ಹರಿಕಥೆಗೋ ಪಕ್ಕವಾದ್ಯ ನುಡಿಸಿ ಮನೆಗೆ ಬರುವ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಮಧ್ಯರಾತ್ರಿಯಾಗಿರುತ್ತಿತ್ತು. ಶಿಷ್ಯರೆಲ್ಲ ತೂಕಡಿಸುತ್ತಿದ್ದ ದಿನಗಳೇ ಜಾಸ್ತಿ. ಅನ್ನಪೂರ್ಣಮ್ಮನವರು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಕೈತುತ್ತು ಹಾಕಿ ಊಟ ಮಾಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.

ಹೊನ್ನಪ್ಪಭಾಗವತರ್, ಪಾಪಯ್ಯ, ಗುಂಡಪ್ಪ, ವಿಶ್ವನಾಥ್‌ ಇವರೆಲ್ಲರಿಗೂ ಮಧ್ಯರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಪಾಠ. ಮುಗಿಯುವ ವೇಳೆಗೆ ಬೆಳಗಿನ ಝಾವ ಮೂರುಗಂಟೆಯಾದರೂ ಆಗುತ್ತಿತ್ತು. ಆಮೇಲೆ ತಮ್ಮ ಅಭ್ಯಾಸ, ಹಾರ್ಮೋನಿಯಂ ಮೇಲೆ ಎಚ್ಚರವಾಗುವವರೆಗೆ ತಲೆಯಿಟ್ಟು ಮಲಗುವುದು ಮತ್ತೆ ತಿರುಗಿ ಅಭ್ಯಾಸ.

ಇವರ ಶಿಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯರಾದವರು ಮುನಿರಾಮಯ್ಯ, ಗುಂಡಪ್ಪ, ನರಸಿಂಹಯ್ಯ ಮತ್ತು ಪಾಪಯ್ಯ.

ಶ್ರೀ ರಾಘವೇಂದ್ರ ಸ್ವಾಮಿಗಳ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನ ಭಕ್ತರು. ಸೀತಾಪತಿ ಅಗ್ರಹಾರದಲ್ಲಿ ೩೦ ವರ್ಷವಾದರೂ ನುಡಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅರುಣಾಚಲಪ್ಪನವರು ನುಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಚೌಡಯ್ಯನವರಿಗೆ ಪರಮಾಶ್ಚರ್ಯ. “ಏನಣ್ಣಾ, ನೀವೂ ತಂತೀಗಂತೀ ಸೇರಿಸಿದ್ದೀರೊ ಏನು!” ವೇಣುವಾದನ ಪಟು ಮಹಾಲಿಂಗಂರವರಿಗೂ ಅಷ್ಟೇ ಆಶ್ಚರ್ಯ. ಬಾಲಮುರಳೀ ಕೃಷ್ಣ ಅವರ violin ಜೊತೆ ಹಾರ್ಮೋನಿಯಂ ನುಡಿಸಿದಾಗ, “ಅರುಣಾಚಲಪ್ಪನವರು ಎಲ್ಲ ಕಚೇರಿಗಳಿಗೂ ನುಡಿಸಲು ಸಿಕ್ಕಿದರೆ ನನಗೆ ಪಿಟೀಲು ಪಕ್ಕವಾದ್ಯವೇ ಬೇಡ” ಅಂದರು.

ನಾಯನಾಪಿಳ್ಳೆಯವರ ಶಿಷ್ಯರಾದ ನಾರಾಯಣ ಸ್ವಾಮಿ ಭಾಗವತರೊಂದಿಗೆ ಬೇಕಾದಷ್ಟು ಸಾರಿ ನುಡಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಅರುಣಾಚಲಪ್ಪನವರ ಮಗ ವೀರಭದ್ರಯ್ಯನಿಗೂ, ಪ್ರೊ.ಹೆಚ್‌.ವಿ. ಕೃಷ್ಣಮೂರ್ತಿ ಅವರಿಗೂ ಭಾಗವತರೇ ಪಿಟೀಲು ಪಾಠ ಹೇಳಿದ್ದು. ೧೯೬೬ನೇ ಜನವರಿ ೨೧ ಪುರಂದರದಾಸರ ೪೦೨ನೆಯ ಪುಣ್ಯದಿನ. ಮಾಮೂಲಿನಂತೆ ನಾನು ಹಾಡಲು ಶುರುಮಾಡಿದ್ದೆ. “ರಾಯರೇ ಇವತ್ತು ಮನಸ್ಸು ಬಿಚ್ಚಿ ಹಾಡಿಬಿಡಿ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕೇಳಬೇಕು, ನುಡಿಸಬೇಕು ಅನ್ನಿಸಿದೆ” ಎಂದರು ಅರುಣಾಚಲಪ್ಪನವರು. ಈ ಹಿಂದೆ ಎಂದೂ “ಕೇಳಬೇಕು” ಎಂದು ಅಂದವರಲ್ಲ. ಆದರೆ ಏನೋ ಕಳವಳ, ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ. ಕಾಣದ ವೇದನೆ! ಏನೋ ದುರಂತ ಕಾದಿದೆ ಅನ್ನಿಸಿತು. ಅಂದೇ ರ್ಟ್ಯೂ ಮಾಡಿದ್ದ. “ಇದು ಭಾಗ್ಯ ವಿದು ಭಾಗ್ಯ” ದೇವರನಾಮ ಹಾಡಿ, “ಮೆಲ್ಲನೆ ಮಾಧವನ ಮನವ ಮೆಚ್ಚಿಸಬೇಕು ಅನ್ನುವ ಭಾಗ, ನೆರವಲ್‌ ಮಾಡಿದೆ”. “ಆಹಾ, ಭಲೇ! ಎಂದರು ಎಂದೂ ಅಷ್ಟು ಜೋರಾಗಿ ಹೇಳಿದವರಲ್ಲ. ಅವರ ಕೆನ್ನೆ ಮಿಂಚಿತು. ಮಾಧವನನ್ನ ಹಾಗೆಯೇ ಮೆಚ್ಚಿಸಬೇಕು ರಾಯರೇ ಅಂದರು”. ಮಾರನೇ ದಿನ ಅಂಗಡಿಯಲ್ಲಿ ಅವರ ಐವತ್ತೈದು ವರ್ಷದ ಸ್ನೇಹ ಭಾಗ್ಯ ಪಡೆದಿದ್ದ ರಂಗಪ್ಪನವರಿಗೂ “ಮಾಧವನನ್ನು ಹಾಗೆಯೇ ಮೆಚ್ಚಿಸಬೇಕು” ಎಂದು ಹೇಳಿದರು.

ನನ್ನ ಕಳಳದ ವಿವರ ಸಿಕ್ಕಲು ಹನ್ನೊಂದು ದಿನ ಸಾಕಾಯ್ತು. ಅವರ ಮಗ ವೀರಭದ್ರು (“ಅಣ್ಣಯ್ಯ” ಎಂದು ಎಲ್ಲರೂ ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು). ಬಂದು “ಅಪ್ಪನಿಗೆ ಹಾರ್ಟ್‌ಅಟ್ಯಾಕ್‌” ಎಂದು ಷಾಕ್‌ ಕೊಟ್ಟ. ಡಾಕ್ಟರೊಂದಿಗೆ ಮನೆಗೆ ಹೋದೆವು. “ರಾಮ, ರಾಮ, ರಾಮ” ಎಂದು ಉಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾ ಗಿಣಿ ಪಂಜರದಿಂದ ಪಾರಾಯಿತು, ಫೆಬ್ರುವರಿ ನಾಲ್ಕು ಗಂಟೆ ಮಧ್ಯಾಹ್ನ.

ಅವರ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಬಹಳ ಪ್ರೀತಿಯಾದದ್ದು, “ಸ್ನೇಹ ಮತ್ತು ಸಂಗೀತ ಸೇವೆ”. ಬಾಳು ಪಾವನವಾಯಿತು, ಅರುಣಾಚಲಪ್ಪನವರದು. ಸಾಯುವ ಹಿಂದಿನ ದಿನ ತಮ್ಮ ಸೊಸೆ ಭಾಗ್ಯಮ್ಮನಿಗೆ ಕೆಲವು ನೋಟು ರೂಪಾಯಿಕೊಟ್ಟು, “ಇನ್ನು ಮೇಲೆ ಇದು ನಿನ್ನ ಹತ್ತಿರವೇ ಇರಲಮ್ಮಾ” ಎಂದರು. ಆಕೆಯ ಹತ್ತಿರ ಆ ನೋಟುಗಳು ಇನ್ನೂ ಇವೆ.

ಇರುವವರೆಗೂ ವಿನಯಪರರಾಗಿದ್ದರು, ಆದರೆ ದೈನ್ಯಜೀವನ ನಡೆಸಲಿಲ್ಲ ಅಸು ನೀಗಿದರು, ಆಯಾಸ ಪಡಲಿಲ್ಲ.

ಅರುಣಾಚಲಪ್ಪ ತಮಗೆ ಅಮರ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ತಂದ ಆ ಹಾರ್ಮೋನಿಯಂ ಬಿಟ್ಟಗಲಿದರು. ಆ ವಾದ್ಯ ಮೂಕವಾಗಿ ಉಳಿದಿದೆ. ಅದರ ಜೀವಜೀವಾಳವನ್ನು ತನ್ನೊಂದಿಗೇ ಒಯ್ದರು ಅರುಣಾಚಲಪ್ಪ. ಅವರಿಗೆ ವೀರಭದ್ರಯ್ಯ, ನಾಗರಾಜ, ವಿಶ್ವನಾಥ, ಶಂಕರ ಅನ್ನುವ ನಾಲ್ಕು ಗಂಡುಮಕ್ಕಳು ಮತ್ತು ಜಯಮ್ಮ, ಸರಸ್ವತಮ್ಮ, ಅನಸೂಯ ಅನ್ನುವ ಹೆಣ್ಣು ಮಕ್ಕಳು.

ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತದ ಮಹಾ ಪುರುಷನೊಬ್ಬ ಮರೆಯಾದ. “ಆತ ಮತ್ತೆ ಹುಟ್ಟಿ ಬರಲಿ” ಎಂದು ದೇವರನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸೋಣ.