ಶಿವಶರಣರು ಕುಲರಸಿಕರು, ಅವರ ರಸಿಕತೆಯ ಬಳ್ಳಿಯ ಬೇರು ಆಧ್ಯಾತ್ಮ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ; ಆ ಬಳ್ಳಿಯ ತುಂಬ ಭಕ್ತಿಯ ಹೂಗಳು; ಅವುಗಳಿಂದ ಹೊರ ಸೂಸಿದುದು ಸುಜ್ಞಾನ ಕಂಪು.

ಸರ್ವವೂ ಶಿವನೆಂದು ಬಗೆದ, ಸರ್ವವನ್ನೂ ಶಿವಾರ್ಪಣಿಗೈದ ಶರಣರು ಲಿಂಗ ಭೋಗೋಪಭೋಗಿಗಳು, ಜೀವನ ಅವರಿಗೆ ಹೊರೆಯಲ್ಲ; ಅದೊಂದು ಅನಂದದಾಗರ. ಎಲ್ಲವೂ ಶಿವಕರುಣೆಯೆಂದು ತಿಳಿದ ಅವರು ಏನು ಬಂದರೂ – ಉರಿ ಬಂದರೂ, ಸಿರಿ ಬಂದರೂ, ಇಕ್ಕುವ ಶೂಲ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದರೂ – ಅದನ್ನು ನಗು ನಗುತ್ತ ಎದುರಿಸಿದರು. ನಗೆಯು ಅವರ ಆತ್ಮೋನ್ನತಿಗೆ ಸಾಧನವಾಗಿತ್ತು.

ಜೀವನಕ್ಕೆ ಹಾಸ್ಯಬೇಕು; ನಗೆ ಬೇಕು. ಇವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಬಾಳು ತಲೆ ಭಾರವಾಗುವುದು. ಆದರೆ ಹಾಸ್ಯ ಅಪಹಾಸ್ಯವಾಗಬಾರದು; ನಗೆ ಹೊಗೆಯಾಗಬಾರದು. ಹೀಗಾಗದಂತೆ ಶರಣರು ಹಾಸ್ಯ, ನಗೆಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡರು. ಹಾಸ್ಯರಸಕ್ಕೆ ಅವರು ಭಕ್ತಿಯ ಸಕ್ಕರೆಯನ್ನು ಬೆರೆಸಿದರು. ಅವರ ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ನಗೆವೆಳುದಿಂಗಳು ಪಸರಿಸಿರುವುದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು: ಹಾಸ್ಯರಸ ಉಕ್ಕಿದುದನ್ನು ಅನುಭವಿಸಬಹುದು.

ಅರಿತವನಿಗೆ ಈ ಜೀವನದಾಟ ಆನಂದದಾಯಕ. ಅಜ್ಞಾನಿಗಿದು ನರಕ. ಬಾಳಿಗೆ ಗಾಂಭೀರ್ಯ ಬೇಕು; ಹಮ್ಮುಬಿಮ್ಮೂಬೇಕು. ನಗೆಯಂತೆ ಅಳುವೂ ಬೇಕು. ಆದರೆ ಅವು ಆಯಾ ಪ್ರಸಂಗದೊಡನೆ ಮೂಡಿ ಮಾಯವಾಗಬೇಕು. ಮಾನವ ಸರಸ ಸಜ್ಜನಿಕೆಯುಳ್ಳವನಾಗಿ ತನ್ನ ಒಡನಾಡಿಗಳೊಂದಿಗೆ ನಗುನಗುತ್ತ ಬಾಳಬೇಕು.

ಸಂಸಾರದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿ ಮತ್ತೊಂದ ಬಯಸಲೇಕಯ್ಯಾ?
ನಗುವುದು ನುಡಿವುದು ಶಿವಭಕ್ತರೊಡನೆ
ಸುಮ್ಮಾನ ಹಮ್ಮು ಬಿಮ್ಮಾಗಿರಲೇಕಯ್ಯಾ
||
ಶ್ಲೋಕ || ಅಭ್ಯಾಸಸ್ಯ ವಿಹೀನಸ್ಯ ತಸ್ಯಜನ್ಮ ನಿರರ್ಥಕಂ |
ಗುರೋರಪಿ ಸಮಂ ಹಾಸ್ಯಂ ಕರ್ತವ್ಯಂ ಕುಟಿಲಂ ವಿನಾ |
ನಮ್ಮ ಕೂಡಲಸಂಗನ ಶರಣರೊಡನೆ
ಮನದೆರೆದು ಮಾತನಾಡುವುದಯ್ಯಾ.

ಬಸವಣ್ಣನವರು ಮೇಲಿನ ವಚನದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಜೀವಿಸಬೇಕೆಂಬುದನ್ನು ಬಹು ಸುಂದರನಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.

‘ನಗುವುದು, ನುಡಿವುದು’ – ಈ ಮಾತುಗಳ ಆತ್ಮಾರ್ಥ ತಿಳಿದು ಬದುಕಿದರೆ ಆ ಬದುಕು ಶಿವನಿಗೆ ನೈನೇದ್ಯವಾಗುವುದು; ಲೋಗರಿಗೆ ಸುಖದ ಸೆಲೆಯಾಗುವುದು.

ಆಡುವುದು,ಪಾಡುವುದು, ಕೇಳುವುದು, ಹೇಳುವುದು, ನಡೆವುದು,ನುಡಿವುದು,
ಸರಸ ಸಮ್ಮೇಳನವಾಗಿಪ್ಪುದಯ್ಯಾ ನಿಮ್ಮ ಶರಣರೊಡನೆ ಚೆನ್ನಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನಯ್ಯಾ
ನೀ ಕೊಟ್ಟ ಆಯುಷ್ಯವುಳ್ಳನ್ನಕ್ಕರ
ಲಿಂಗಸುಖಿಗಳ ಸಂಗದಲ್ಲಿ ದಿನಂಗಳ ಕಳೆವೆನು.

ಸರಸಜೀವನದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಚೆಲುವಿನ ಚಿತ್ರವನ್ನೇ ಅಕ್ಕನವರು ಮೇಲಿನ ವಚನದಲ್ಲಿ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಒಟ್ಟಾರೆ ಜೀವನವನ್ನು ಶರಣನೊಡನೆ ಸರಸ ಸಮ್ಮೇಳನವಾಗಿ ನಗುತ್ತ, ನುಡಿಯುತ್ತ ಕಳೆಯಬೇಕು ಎಂದು ಬಸವಾದಿ ಪ್ರಥಮರು ನಡೆದು ನುಡಿದಿದ್ದಾರೆ.

ನಗೆ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದುದು. ಅಂತೆಯೇ “ನಕ್ಕು ನಗಿಸುವಾ ನಗೆ ಲೇಸು” ಎಂದು ಸರ್ವಜ್ಞ ಜನರನ್ನು ನಕ್ಕು ನಗಿಸಿದ. ‘ಲೇಸು’ ಎಂಬ ಶಬ್ದದ ಒಳ ತಿರುಳು ಅರಿಯಬೇಕು. ಚೆನ್ನಾದುದು, ಮಿಗಿಲಾದುದು, ಒಳ್ಳೆಯದು ಎಂಬ ಅರ್ಥಗಳಿಗಿಂತಲೂ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಅರ್ಥ ಈ ‘ಲೇಸು’ ಶಬ್ದದಲ್ಲಿದೆ.

ಇಂಥ ಲೇಸನ್ನು ತರುವ ನಗೆಯನ್ನೇ ಕಾಯಕವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ನಕ್ಕು ನಗಿಸಿ ಮರ್ತ್ಯವನ್ನು ಮಹವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವ ಮಣಿಹ ಹೊತ್ತು ಬಂದಿದ್ದ ಮಾರಿ ತಂದೆ. ನಗೆಯನ್ನು ಕಾಯಕವೆಂದು ಶರಣರು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರೆಂದ ಮೇಲೆ ಇದಕ್ಕಿರುವ ಮಹತ್ವ, ಸ್ಥಾನ ಎಂತಹುದೆಂಬುದು ಬಿಡಿಸಿ ಕೇಳಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ಜನರನ್ನು ನಗೆಯಿಂದ, ಹಾಸ್ಯದಿಂದ ನಗಿಸಬೇಕು; ಅದರಿಂದ ಬರುವ ದ್ರವ್ಯದಿಂದ ಗುರುಲಿಂಗಜಂಗಮರ ದಾಸೋಹ ನಡೆಸಬೇಕು. ಎಂಥ ಕಷ್ಟದ ಕೆಲಸ! ಹೆರವರನ್ನು ನಗಿಸುವುದೆಂದರೇನು ಸಾಮಾನ್ಯವೇ? ನಗೆನಾರನಲ್ಲಿ ಅಪಾರ ಲೋಕಾನುಭವ, ಜಾಣ್ಮೆ, ಪ್ರತಿಭೆಗಳು ಬೇಕು. ಸಾಮಾನ್ಯರನ್ನು ನಗಿಸಬಹುದು. ಕೀಳುಹಾಸ್ಯದಿಂದ. ಆದರೆ ಶರಣರನ್ನು ನಗಿಸುವುದು ಸುಲಭವಲ್ಲ. ಹೊಲದಲ್ಲಿ ದುಡಿಯಬಹುದು; ಅರಸನೋಲಗದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ರಾಜ್ಯಭಾರ ಮಾಡಬಹುದು. ಇನ್ನೇನಾದರೂ ಮಾಡಬಹುದು. ಅದರೆ ಜನರ ಹೃದಯಗಳನ್ನರಳಿಸಿ ನಗೆ ಬರಿಸುವುದು ನಿಜಕ್ಕೂ ಬಿಗಿಯಾದ ಕಾಯಕ. ನಗೆಯಮಾರಿತಂದೆ ಇಂಥ ಕಾಯಕವುಳ್ಳವನಾಗಿದ್ದನು. ಕಲಕೇತ ಬೊಮ್ಮಯ್ಯ, ಢಕ್ಕೆಯ ಮಾರಯ್ಯ, ಶಿವಮಾಯಿದೇವಿ (ಪುರಾಣ ಹೇಳುವ ಕಾಯಕ) ಮುಂತಾದವರು ತಮ್ಮ ಕಾಯಕದಿಂದ ಜನರನ್ನು ನಗಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಆದರೆ ನಗೆಯನ್ನೇ ಕಾಯಕ ಮಾಡಿಕೊಂಡಾತ ನಗೆಯ ಮಾರಿತಂದೆ.

ಹಾದರಿಗೆ ಎಂಬುದು ನಗೆಯ ಮಾರಿತಂದೆಯ ಊರು. ಆತ ಹುಟ್ಟಿದೂರನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕೆ ಬಂದು ನೆಲಸಿದನು. ಮಾರಿತಂದೆ ಓಣಿಯಿಂದ ಓಣಿಗೆ, ಮನೆಯಿಂದ ಮನೆಗೆ ಹೋಗಿ ಹನರನ್ನು ತಿಳಿಹಾಸ್ಯದಿಂದ, ಮೃದುಮಾತುಗಳಿಂದ ನಗಿಸುತ್ತಿದ್ದನು: ಅದರೊಂದಿಗೆ ಶರಣಧರ್ಮದ ತತ್ವಗಳನ್ನೂ ಬಿತ್ತರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು.

ಕೆಲವು ಲೋಭಿಗಳು ಒಮ್ಮೆಮಾರಯ್ಯನ ಮಾತಿಗೆ ನಗಬಾರದೆಂದು ಮನಸ್ಸು ಗಟ್ಟಿಮಾಡಿಕೊಂಡು ಕುಳಿತರು. ಅವರು ಲೋಭಿಗಳೆಂಬುದು ಮಾರಿತಂದೆಗೆ ಗೊತ್ತು. ಲೋಭಿಗಳಲ್ಲಿ ಔದಾರ್ಯ ಬರಿಸುವುದು ಶರಣರ ಕಾಯಕ ಧರ್ಮ. ಮಾರಯ್ಯ ಅವರು ಇದ್ದೆಡೆಗೆ ಬಂದು, “ಎತ್ತ ಹೋದಿರೆಲೆ ಪಂಥಗಾರರು, ಜೂಜುಗಾರರು, ನಿಮ್ಮ ತಲೆಗೆ ಶರಣಾರ್ಥಿ” ಎಂದು. ಪಾರಿಜಾತದ ಮಿದುಗಂಪಿನಂತೆ ಇಲ್ಲಿ ಹಾಸ್ಯವಿದೆ. “ನಿಮ್ಮ ತಲೆಗೆ ಶರಣಾರ್ಥಿ” ಈ ವ್ಯಂಗ್ಯದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಅರ್ಥ ಹುದುಗಿದೆ! ಜೂಜುಗಾರರು, ಪಂಥಗಾರರು ಎಂಬಲ್ಲಿ ಇರುವ ಕೋಮಲವಾದ ಕೊಂಕು ಮಾರಯ್ಯ ಬಲ್ಲಿದ ಹಾಸ್ಯಗಾರನೆಂಬುದಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿ. ಆ ಪಂಥಗಾರರು ನಕ್ಕರು; ಮಾರಿತಂದೆಗೆ ಕಾಯಕ ಕೊಟ್ಟರು.

ನಗೆಯ ಮಾರಿತಂದೆಯ ಕಾಯಕದ ಮೈಶಿಷ್ಟ್ಯ ಮತ್ತು ಆತನ ಹಾಸ್ಯದ ಬಗೆಗೆ ಒಂದು ಪವಾಡ ಕಥೆಯಿದೆ. ಅದು ಹಾಸ್ಯರಸದ ನಿಲವನ್ನೂ ಸೊಗಸನ್ನೂ ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲದೆ ಎಂಥ ಕಷ್ಟದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ನಗೆಗಾರರು ಜನರನ್ನು ನಗಿಸಬಲ್ಲರು ಎಂಬುದನ್ನೂ ಸಾರಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಆ ಕಥೆ ಹೀಗಿದೆ:

“ದೇವೀ, ಜಗದೊಳು ನಗುವುದೆಲ್ಲಾ ನನ್ನ ಭಕ್ತರ ಬದುಕಾಗಿಪ್ಪುದು. ನಮ್ಮ ಭಕ್ತರು ಬದುಕುವ ಬದುಕೆಲ್ಲಾ ಹಾಸ್ಯವಾಗಿಪ್ಪುದು” ಎಂದನು ಶಿವನು ಒಮ್ಮೆ ಶಿವೆಗೆ.

ಅದಕ್ಕೆ ಶಿವೆ, “ನಿನ್ನೆ ಬದುಕು ಹಾಸ್ಯ; ನಿನ್ನ ಭಕ್ತರ ಬದುಕೂ ಹಾಸ್ಯ” ಎಂದಳು ವಿನೋದದಿಂದ.

“ಅಂತಲ್ಲ ದೇವಿ, ಹಾಸ್ಯದಿಂದ ಕೆಟ್ಟವರನಂತಕೋಟಿಯುಂಟು. ನನ್ನ ಭಕ್ತರು ಹಾಸ್ಯದಿಂದ ಕಾಯಕವ ಮಾಡಿ, ಜಂಗಮಕ್ಕೆ ನೀಡಿನಿಜಮುಕ್ತರಾದರು. ನಿನಗೆ ತೋರುವೆ, ಬಾ” ಎಂದು ಶಿವನು ಶಿವೆಯನ್ನು ಭೂಲೋಕಕ್ಕೆ ಕರೆತಂದನು.

ಒಂದು ದಿನ ಮಾರಯ್ಯ ತನ್ನ ಕಾಯಕಕ್ಕಾಗಿಕಲ್ಯಾಣದಿಂದ ಒಂದು ಹಳ್ಳಿಗೆ ಹೋಗಿದ್ದನು. ಮರಳಿಬರಲು ಸಾಯಂಕಾಲವಾಯಿತು. ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ಮೋಡ ಮುಸುಕಿ ಭೋರೆಂದು ಮಳೆ ಸುರಿಯಿತು. ಹೊಳೆ ಹಳ್ಳ ಕೆರೆಗಳು ತುಂಬಿದುವು. ತೊಯ್ದು ತಪ್ಪಡಿಯಾದ ಮಾರಯ್ಯ.

ಮಳೆ ನಿಂತಿತು. ಮಾರಯ್ಯ ಕಲ್ಯಾಣದತ್ತ ಸಾಗಿದ್ದ. ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಹಳ್ಳವೊಂದು ತುಂಬಿ ಹರಿಯುತ್ತಿತ್ತು. ಮೈಯಲ್ಲಿಯೇ ತನ್ನ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಹಿಂಡಿ ಒಣಗಿಸುತ್ತ ಮಾರಯ್ಯ ಹಳ್ಳದ ದಂಡೆಯಲ್ಲಿ ನಿಂತ. ಹಳ್ಳ ಹೇಗೆ ದಾಟಬೇಕೆಂಬ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಮಗ್ನನಾಗಿದ್ದ. ಯಾರೋ ಬರುವ ಸದ್ದಾಯಿತು – ಹಿಂದಿರಿಗಿ ನೋಡಿದನು. ಒಬ್ಬ ಮುದುಕ, ಅವನ ಹೆಂಡತಿ, ಮುದಿಯೆತ್ತು ಕೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಕಾಲೆಳೆಯುತ್ತ ಬರುತ್ತಿದ್ದುವು. ಶಿವನೇ ಈ ರೂಪ ಧರಿಸಿ ಬಂದಿದ್ದ. ಮುದುಕ ಬಂದು ಅಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಮಾರಯ್ಯನನ್ನು,

“ಯಾರು ನೀನು? ನಿನ್ನ ಹೆಸರೇನು> ಎಲ್ಲಿಗೆ ನಡೆದಿರುವೆ?” ಎಂದು ಕೇಳಿದನು.

“ನನ್ನ ಹೆಸರು ಮಾರಿತಂದೆ ಹಾದರವಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿದ್ದು, ಕಣ್ಣೂರ ನೋಡಿ, ಕನ್ನೆವಳ್ಳಿಗೆ ಕಾಯಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವೆ” ಎಂದ ಮಾರಯ್ಯ ಸಹಜ ಹಾಸ್ಯದ ನುಡಿಯಲ್ಲಿ.

ಶಿವನಿಗೆ ನಗೆ ಉಕ್ಕಿಬಂತು.ಹೇಗೋ ತಡೆದುಕೊಂಡ. ಆದರೆ ಅಂತರಂಗವೆಲ್ಲ ನಕ್ಕು ನಲಿಯಿತು. ಶಿವೆ ಮೊಗದಿರುವಿ ನಕ್ಕಳು.

“ಮಾರಯ್ಯ, ಹಳ್ಳ ಕಟ್ಟಿದೆ, ನೀನುಹೇಗೆ ದಾಟುವೆ?” ಎಂದು ಕೇಳಿದ ಶಿವ.

“ನಾನೊಬ್ಬನೇ ಇದ್ದೇನೆ. ಹೇಗಾದರೂ ಆದೀತು. ನೀನು ನಿನ್ನ ಹೆಂಡತಿ, ಈ ನಿನ್ನ ಮುದಿ ಎತ್ತು ಹೇಗೆ ದಾಟುವಿರಿ?”

ಮರುಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಹಾಕಿದ ಮಾರಯ್ಯ.

“ನಮ್ಮದು ಬಹು ಸುಲಭ. ನಾನು ನನ್ನ ಮುದಿಯೆತ್ತಿನ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವೆ. ನನ್ನ ಹೆಂಡತಿ ನನ್ನ ಹೆಗಲಮೇಲೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವಳು. ಹೀಗೆ ಹಾಯಾಗಿ ನಾವು ಹೊಳೆ ದಾಟುವೆವು” ಎಂದ ಶಿವ.

ಇದು ಶಿವನ ಚೇಷ್ಟೆಯ ಮಾತು. ಶಿವ ತನ್ನ ಜೊತೆಗೆ ಎತ್ತಿನ ಮೇಲೆ ಕೂಡಬಹುದು; ತನ್ನ ಹೆಗಲ ಮೇಲೇಕೆ ಕೂಡಬೇಕು? ಇದನ್ನರಿತ ಮಾರಿತಂದೆ ತಾನೂ ಚೇಷ್ಟೆಯ ಮಾತಿನಿಂದ ಉತ್ತರ ಕೊಟ್ಟ.

“ನೋಡಿರಿ, ನಿಮಗಿಂತಲೂ ಸುಲಭ ನನ್ನ ಕೆಲಸ. ನೀವು ಹಾಯಾಗಿ ದಾಟಿದರೆ ನಾನು ಇನ್ನೂ ಹಾಯಾಗಿ ದಾಟುವೆ” ಎಂದ ಮಾರಿತಂದೆ.

“ಅದು ಹೇಗೆ?” ಕುತೂಹಲದಿಂದ ಕೇಳಿದ ಶಿವ.

“ನೀನು ನಿನ್ನ ಮುದಿ ಎತ್ತಿನ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವೆ. ನಿನ್ನ ಹೆಗಲ ಮೇಲೆ ನಿನ್ನ ಹೆಂಡತಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವಳು. ನಿನ್ನ ಹೆಂಡತಿಯ ಹೆಗಲಮೇಲೆ ನಾನು ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವೆ. ಹೀಗೆ ಹಾಯಾಗಿ ಹಳ್ಳ ದಾಟುವೆ” ಎಂದನು ಮಾರಯ್ಯ.

ಮಾರಿತಂದೆಯ ಮಾತಿಗೆ ಶಿವನು ಗೊಳ್ಳನೆ ನಕ್ಕುಬಿಟ್ಟ. ಹೊಟ್ಟೆ ಹುಣ್ಣಾಗುವಷ್ಟು ನಕ್ಕಳು ಪಾರ್ವತಿ. ಕೂಡಲೇ ಮಾರಯ್ಯ.

“ನೀವು ನನ್ನ ಮಾತಿನಿಂದ ನಕ್ಕಿರಿ. ಕೊಡಿರಿ ನನ್ನ ಕಾಯಕ” ಎಂದು ಕೇಳಿದನು.

ಶಿವನು ತನ್ನ ನಿಜರೂಪವನ್ನು ತೋರಿ,

“ನಡೆ ಮಾರಿತಂದೆ, ಕೈಲಾಸಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಾ. ಅಲ್ಲಿ ಬೇಡಿದ ಪದವಿಯನ್ನೀಯುವೆನು. ಈ ಕಾಯಕ ಹಣ ತೆಗೆದುಕೊಂಡೇನು ಮಾಡುವೆ?” ಎಂದು ನುಡಿದನು.

“ನಿನ್ನ ಕೈಲಾಸ! ನಿನ್ನ ಪದವಿ! ಛೀ. ಯಾರಿಗೆ ಬೇಕು. ಅವುಗಳನ್ನು ನೀನೇ ನಿನ್ನ ತಲೆಗೆ ಸುತ್ತಿಕೊ. ನಿನ್ನ ಕೈಲಾಸದಲ್ಲಿ ಸೋಮಾರಿಗಳ ತಂಡವಿದೆ. ನೀನು ಅದರ ಒಡೆಯ: ಮಹಾ ನೋಮಾರಿ. ಅಲ್ಲಿ ಕಾಯಕವಿಲ್ಲ. ದುಡಿಮೆಯಿಲ್ಲ; ಗುರು ಲಿಂಗ ಜಂಗಮರ ದಾಸೋಹವಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕೈಲಾಸ, ಪದವಿ ಯಾವುದೂ ನನಗೆ ಬೇಡ. ಮೊದಲು ನನ್ನ ಕಾಯಕ ಕೊಡು, ಹೊತ್ತಾಯಿತು, ಹೋಗುವೆ. ಅದೋ ನೋಡು ಹಳ್ಳ ಇಳಿಯಿತು. ನನ್ನ ದಾಸೋಹಕ್ಕೆ ತಡವಾಗುತ್ತಿದೆ. ತಾ ನನ್ನ ಕಾಯಕ ಎಂದನು ಮಾರಿತಂದೆ.

ಮರುಮಾತಾಡದೆ ಶಿವನು ಮಾರಿತಂದೆಗೆ ಕಾಯಕವನ್ನು ಕೊಟ್ಟುಬಿಟ್ಟನು.

ಕೈಲಾಸ, ಗಣಪದವಿಗಳಿಗಿಂತ ಕಾಯಕವು ಹಿರಿಯದೆಂಬ ತತ್ವ ಇಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದೆ. ಈ ತತ್ವವನ್ನು ಬಿಚ್ಚಿ ನೋಡಿದಾಗ ಈ ತಿರುಳು ಹೊರಬರುವುದು; ಶರಣರು ಕೈಲಾಸವನ್ನು ಭೂಮಿಗಿಳಿಸಲಿಲ್ಲ, ಭೂಮಿಯನ್ನೇ ಕೈಲಾಸ ಮಾಡಿದರು.

ಮಾರಯ್ಯ ನಗೆಯ ಕಾಯಕ ಮಾಡುತ್ತ ಕೊನೆಯವರೆಗೆ ಕಲ್ಯಾಣದಲ್ಲಿಯೆ ಬದುಕಿ ಬಾಳಿದನು. ಎಂಥ ಕಷ್ಟಗಳು ಬಂದರೂ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನಾಗಿ ಕಾಯಕಗೈದು ನಗೆಯಿಂದ ಜನರ ದುಃಖದುಮ್ಮಾನಗಳನ್ನು ದೂರ ಮಾಡಿದನು. ಆತನ ನುಡಿಯನಾಲಿಸಿದವರ ಬದುಕು ಬಂಗಾರವಾಯಿತು.

ವಚನವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ

ನಗೆಯ ಮಾರಿತಂದೆ ವಚನಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾನೆ. “ಅತುರವೈರಿ ಮಾರೇಶ್ವರ” ಎಂಬುದು ಈತಸ ಅಂಕಿತವಾಗಿದೆ. ಈತನ ವಚನಗಳು “ಸಂಗ್ರಹವಾಗಿಯೂ ಹಿತಕರವಾಗಿಯೂ ಸವಿಯಾಗಿಯೂ” ಇವೆ. ಶೈಲಿ ಸರಳವೂ ಲಲಿತವೂ ಆಗಿದೆ. ಈತನಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಕೃತ ಶಬ್ವಗಳ ಬಳಕೆ ಬಹಳ ಕಡಮೆ. ಈತನ ಭಾಷೆ ತಿಳಿಯಾದ ಕನ್ನಡ.

ಹೊತ್ತ ದೇಹಕ್ಕೆ ನಗೆಯ ಚಿತ್ತದ ಕಾಯಕ
ಇದನೊಪ್ಪುಗೋ ಆತುರವೈರಿ ಮಾರೇಶ್ವರಾ.

ಈ ವಚನದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಕಾಯಕವಾವುದೆಂಬುದನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ ಮಾರಯ್ಯ.

ಬಲೆ ಹಾಕಿ ಗುಬ್ಬಿಯನ್ನು ಹಿಡಿಯುವ ಬಲೆಗಾರನಿಗೂ ವಾಗದ್ವೈತಿ – ಸಂಸ್ಕೃತ ಪಂಡಿತನಿಗೂ ಇರುನ ಹೋಲಿಕೆ ಎಷ್ಟು ಸೊಗಸಾಗಿದೆ ಈ ಕೆಳಗಿನ ವಚನದಲ್ಲಿ. ಈ ಕಟೂಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದ ತಿಳಿಹಾಸ್ಯವನ್ನು ಅರಿತು ಆನಂದಿಸಬೇಕು:

ಕಲ್ಲಿಯ ಹಾಕಿ, ನೆಲ್ಲ ತಳಿದು, ಗುಬ್ಬಿಯ ಸಿಕ್ಕಿಸುವ ಕಳ್ಳನಂತೆ.
ವಾಗದ್ವೈತವ ಕಲಿತು, ಸಂಸ್ಕೃತದ ಮಾತಿನ ಪಸರವ ಮುಂದೆ ಇಕ್ಕಿಕೊಂಡು
ಮಂತ್ರ್ಯದ ವಕ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಸವ ಹಾಕುವನಂತೆ
ಆದೇತರ ನುಡಿ, ಮಾತಿನ ಮರೆ ಆತುರ ಮಾರೇಶ್ವರಾ

ಡಂಭಾಚಾರಿಗಳಿಗೆ ಚಾಟಿಯ ಏಟು ಈ ವಚನದಲ್ಲಿದೆ:

ಹೊಯಿದೊಣ್ಣೆ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಲೇಸಾಯ್ತು ಈತನಿರುವು
ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಆಗಮ, ಮನದಲ್ಲಿ ತೂತಿನ ಕುಡಿಕೆಯ ಆಸೆ
ಇದು ನೀತಿಯಲ್ಲ, ಆತುರವೈರಿ ಮಾರೇಶ್ವರಾ

“ತೂತಿನ ಕುಡಿಕೆಯ ಆಸೆ” ಎಂಬಲ್ಲಿಯ ವ್ಯಂಗ್ಯ ಬಹು ತೀಕ್ಷ್ಣವಾಗಿದೆ; ಇದನ್ನು ಹಿಂಜಿದಷ್ಟೂ ಅರ್ಥಸಂಪತ್ತು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ. ಆಸೆ ಮಾಡುವ ಕುಡಿಕೆ ತೂತುಳ್ಳುದೆ. ಎಷ್ಟು ತುಂಬಿದರೂ ನಿಮಿಷದಲ್ಲಿ ಬರಿದು. ಅಲ್ಲದೆ ಮಾತಿನ ಕುಡಿಕೆ ಕೆಟ್ಟ ವಿಚಾರಗಳ ಸಂಕೇತ. ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಆಗಮ, ಮನದಲ್ಲಿ ಕೆಟ್ಟ ಯೋಚನೆ. ಇದು ಡಂಭಾಚಾರಿಗಳಿಗೇನೇ ಸಾಧ್ಯ.

ತನ್ನ ನಿಲವನ್ನು ಸಹಜವಾಗಿ, ಸೊಗಸಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ ಮರಿತಂದೆ ಈ ವಚನದಲ್ಲಿ:

ಎಲ್ಲರಂತೆ ಮಾಡಿ ಮನಗುಂದಲಾರೆ
ಅರಿತು ಮರೆಯಲಾರೆ
ಕಂಡು ಕಾಣದಂತಿರಲಾರೆ
ಹೇಳಿದಡೆ ಭಕ್ತರ ತೊಡಕು
ಹೇಳಿದಿದ್ದೊಡೆ ನಿನ್ನ ತೊಡಕು
ಇಂತೀ ಎರಡರ ಏರವಿನಲ್ಲಿ
ಗುರಿಯಾಗಲಾರೆ, ಆತುರವೈರಿ ಮಾರೇಶ್ವರಾ

ಸೊಗಸಾದ ದಷ್ಟಾಂತಗಳ ಸುರುಳಿ ಇಲ್ಲಿದೆ;

ಹರಿಗೋಲ ಹರಿದ ಮತ್ತೆ ಹೊಳೆ ಏನ ಮಾಡುವುದು?
ಇರಿದವನಿದ್ದಂತೆ ಕೈದೇನ ಮಾಡುವುದು?
ಎಚ್ಚವನಿದ್ದಂತೆ ಅಂಬಿಗೆ ಮುನಿವರೆ?
ಎನ್ನ ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ತಲೆದೋರಿ ನೀನಾಡಿಸಿದಂತೆ ಆಡಿದೆ;
ನೀ ಕೊಟ್ಟ ಕಾಯಕ ಹೊತ್ತೆ; ನೀ ಹೇಳಿದ ಬಿಟ್ಟಿಯ ಮಾಡಿದೆ
ಕುಳದವನಾದ ಮತ್ತೆ ಮಾನ್ಯರ ಒಲವರವ ಎನಗೊಂದು ಗುಣವಿಲ್ಲ
ನೀ ಆಡಿಸಿದಂತೆ ಆಡಿದೆ. ಆತುರವೈರಿ ಮಾರೇಶ್ವರಾ

“ನೀ ಹೇಳಿದ ಬಿಟ್ಟಿಯ ಮಾಡಿದೆ” ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಧ್ವನಿಯಿದೆ. ‘ಬಿಟ್ಟಿ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದಕ್ಕೆ ಮಾರಿತಂದೆ ಆದ್ಯಾತ್ಮದ ಅಂತಸ್ತನ್ನು ದಯಪಾಲಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಶಬ್ದ ಇಷ್ಟು ಧ್ವನಿಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಬಳಕೆಯಾದಂತಿಲ್ಲ.

ಘನಲಿಂಗದಲ್ಲಿ ತಲ್ಲೀಯವಾದವನ ಅಂಗ ಹೇಗಿರುತ್ತದೆ? ಮಾರಿತಂದೆಯು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾದ ಉಪಮಾನಗಳಿಂದ ಅದನ್ನಿಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ:

ನಡೆವ ಕಾಲು, ಆನುವ ಕೈ, ಬೇಡುವ ಬಾಯಿ,
ಸರ್ವವನೊಡಗೂಡುವ ಮನವುಡುಗಿ
ಘನಲಿಂಗದಲ್ಲಿ ತಲ್ಲೀಯವಾದವನಂಗ
ಮರುಳ ಕಂಡ ಕನಸಿನಂತೆ ಮೂಗನ ಕಾವ್ಯದಂತೆ
ಜಲಲಿಪಿಯಂತೆ, ಉರಿಯ ಧೂಮದಂತೆ
ಇದಾರಿಗೂ ಅಸಾಧ್ಯ, ಆತುರವೈರಿ ಮಾರೇಶ್ವರಾ

‘ಕಿರಿದರೊಳ್ ಪಿರಿದರ್ಥ’ವೆಂದರೇನೆಂಬುದನ್ನು ಮಾರಿತಂದೆಯ ವಚನಗಳಿಂದ ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಕೆಳಗಿನ ವಚನ ಮಾರಯ್ಯನ ಜೀವನ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಸೂತ್ರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕ ಚಿಕ್ಕ ಮೂರು ಮಾತುಗಳಿವೆ. ಆ ಮೂರು ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಸಾಧನೆ, ಸಿದ್ಧಿ ಎಲ್ಲ ಅಡಗಿದೆ. ಬಿಂದುವಿನಲ್ಲಿ ಸಿಂಧುವನ್ನು ಅಡಗಿಸಿದಂತಿದೆ ಈ ವಚನದಲ್ಲಿ ಹುದುಗಿರುವ ತಿರುಳು, ತತ್ತ್ವ:

ಕಂಗಳ ಮುಂದಣ ಕಾಮವ ಕೊಂದು
ಮನದ ಮುಂದಣ ಆಸೆಯ ತಿಂದು
ಆತನನರಿ, ಆತುರವೈರಿ ಮಾರೇಶ್ವರಾ

ಕಾಮವನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದು, ಆಸೆಯನ್ನು ತಿನ್ನುವುದು – ಎಷ್ಟು ಧ್ವನಿಪೂರ್ಣವಾಗಿವೆ. ಈ ಮಾತುಗಳು; ಭಾವ, ಭಾಷೆ, ಲಾಲಿತ್ಯ, ರಸ, ಧ್ವನಿ – ಇವೆಲ್ಲವುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಅತಿ ಚಿಕ್ಕ ‘ಭಾವಗೀತೆ’ ಈ ವಚನ.

ಕಾಯಕದಿಂದ, ವಚನಗಳಿಂದ, ನಿಲವಿನಿಂದ ನಗೆಯ ಮಾರಿತಂದೆ ಶಿವಶರಣರಲ್ಲಿ ಒಂದು ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ಪಡೆದ ಶರಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆತನ ಹಾಸ್ಯದ ಪ್ರಸಂಗಗಳು. ನಗೆಯ ನುಡಿಗಳು ಸಂಗ್ರಹವಾಗಿದ್ದರೆ ಕನ್ನಡ ಸಾರಸ್ವತ ಭಾಂಡಾರಕ್ಕೆ ಆತನ ವಚನಗಳಷ್ಟೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕೊಡುಗೆಯಾಗುತ್ತಿದ್ದುವು.

ಸಹಾಯಕ ಸಾಹಿತ್ಯ

೧. ಶೂನ್ಯ ಸಂಪಾದನೆ, ಸಂ || ಸಂ. ಶಿ. ಭೂಸನೂರುಮಠ.

೨. ಕನ್ನಡ ಜಾನಪದ ಗೀತೆಗಳು, ಡಾ|| ಬಿ.ಎಸ್. ಗದ್ದಿಗೆಮಠ

೩. ಅನುಭವ ಮಂಟಪ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್), ಚ. ಉತ್ತಂಗಿ.

೪. ಶಿವದಾಸ ಗೀತಾಂಜಲಿ, ಸಂ || ಎಲ್. ಬಸವರಾಜು.

೫. ಶರಣ ಚರಿತಾಮೃತ, ಸಿದ್ಧಯ್ಯಪುರಾಣಿಕ.

೬. ೭೭೦ ಅಮರ ಗಣಾಧೀಶ್ವರರ ಚರಿತ್ರೆಗಳು, ಡಾ|| ಪಿ.ಜಿ. ಹಳಕಟ್ಟಿ.

೭. ಕರ್ನಾಟಕದ ಕವಿಚರಿತ್ರೆ ಭಾಗ – ೧, ರಾವ್ ಬಹದ್ದೂರ್, ಆರ್. ನರಸಿಂಹಾಚಾರ್.

೮. ಬಸವಣ್ಣನವರ ಷಟ್ ಸ್ಥಳದ ವಚನಗಳು, ಸಂ || ಎಸ್. ಎಸ್.ಬಸವನಾಳ.

೯. ಬೆಡಗಿನ ವಚನಗಳು, ಸಂ | ಎಂ. ಜೀವನ.

೧೦. ಉಡುತಡಿಯ ಮಹಾದೇವಿಯಕ್ಕನವರ ಸಾಹಿತ್ಯ, ಸಂ || ಬಿ.ಸಿ. ಜವಳಿ ಮತ್ತು ಮಲ್ಲಾಬಾದಿ ವೀರಭದ್ರಪ್ಪ.

೧೧. ಭೈರವೇಶ್ವರ ಕಾವ್ಯದ ಕಥಾಮಣಿಸೂತ್ರ ರತ್ನಾಕರ, ಸಂ || ಡಾ|| ಆರ್.ಸಿ. ಹಿರೇಮಠ, ಡಾ|| ಎಮ್. ಎಸ್.ಸುಂಕಾಪುರ

೧೨. ಬಸವಸೋತ್ರದ ವಚನ ಮತ್ತು ಬಸವ ಸ್ತುತಿ – ಪ್ರಶಸ್ತಿ, ಸಂ || ಡಾ|| ಎಸ್.ಎಮ್. ಹುಣಶಾಳ

೧೩. ಸರ್ವಪುರಾತನರ ವಚನಗಳು-, ತಾಳವೋಲೆ ಕಟ್ಟು, ಬಸವ ತೀರ್ಥದ ಶ್ರೀವೈರಾಗ್ಯನಿಧಿ ಚೆನ್ನಬಸವಸ್ವಾಮಿಗಳವರ ಕೃಪೆಯಿಂದ ದೊರಕಿದುದು.