೧೫೮೮. ದಕ್ಕಗೊಡದಿರು = ವಶಮಾಡದಿರು, ಸಿಕ್ಕದಂತೆ ಮಾಡು

(ದಕ್ಕು < ತಕ್ಕು(ತ) = ಸಿಕ್ಕು, ಅರಗು)

ಪ್ರ : ಅವನು ಲಪಟಾಯಿಸಬೇಕು ಅಂತ ಏನೇ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿದರೂ, ಇವರು ದಕ್ಕಗೊಡಲಿಲ್ಲ.

೧೫೮೯. ದಕ್ಕಿಸಿಕೊಳ್ಳು = ಜಯಿಸಿಕೊಳ್ಳು, ಅರಗಿಸಿಕೊಳ್ಳು

ಪ್ರ : ನಾನು ಇದನ್ನು ದಕ್ಕಿಸಿಕೊಳ್ತೇನೆ, ಯಾರಿಗೂ ಒಂದು ಕೂದಲೆಳೆಯಷ್ಟನ್ನೂ ಸಿಕ್ಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

೧೫೯೦. ದಕ್ಕು ನುಂಗು = ಕಕ್ಕಬೇಕಾದ ಅವಿವೇಕ ಮಾಡು

(ದಕ್ಕು = ರೇಕು, ಗೂಟ)

ಪ್ರ : ಗಾದೆ – ದಕ್ಕು ನುಂಗಿದೋರು ಕಕ್ಕಲೇಬೇಕು

ದಕ್ಕಿಸಿಕೊಳ್ಳೋಕೆ ಆಗಲ್ಲ

೧೫೯೧. ದಕ್ಷಿಣೆ ಕೊಡು = ಮಾಮೂಲು ಕೊಡು, ಲಂಚ ಕೊಡು

ಪ್ರ : ಗಾದೆ – ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಹಾಕಿದರೆ ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲ

ದಕ್ಷಿಣೆ ಹಾಕಿದರೇ ತೀರ್ಥ ಸಿಗೋದು

೧೫೯೨. ದಗಾಹಾಕು = ಮೋಸಮಾಡು

ಪ್ರ: ಅಚ್ಚೇರುಠಕ್ಕಸೇರುಠಕ್ಕನಿಗೆದಗಾಹಾಕಿದ.

೧೫೯೩. ದಟ್ಟವಿರು = ದೇಹವಿರು (ದಟ್ಟ = ದೇಹ)

ಪ್ರ: ಈದಟ್ಟಇರೋವರೆಗೂಬೆಟ್ಟಗಳಜಾಗಬಿಟ್ಟುಕೊಡಲ್ಲ.

೧೫೯೪. ದಟ್ಟಿಸಿಕೇಳು = ಹೆದರಿಸಿಬೆದರಿಸಿಕೇಳು (ದಟ್ಟಿಸು = ಗದರಿಸಿ, ಬೆದರಿಸು)

ಪ್ರ: ದಟ್ಟಿಸಿಕೇಳಿದಾಗದಟ್ಟಬಿಚ್ಚೆಸೆಡದುನಿಂತುಕೊಂಡ.

೧೫೯೫. ದಡಕಡಿದುಮೇಲೆಳೆದುಕೊಳ್ಳು = ಅವಿವೇಕಮಾಡಿಕೊಳ್ಳು (ದಡ = ಗುಡಿಯ, ಬಾವಿಯ, ತೊರೆಯಅಂದಚು, ತೀರ)

ಪ್ರ: ಕೆರಕಡಿಯೋನಿಗೆನೆರವಾಗಿದ್ದು, ದಡಕಡಿದುಮೇಲೆಳೆದುಕೊಂಡಂತಾಯ್ತು.

೧೫೯೬. ದಡಕಾಣಿಸು = ಗುರಿಮುಟ್ಟಿಸು, ಕಷ್ಟದಿಂದಪಾರುಮಾಡು.

ಪ್ರ: ಆಹುಡುಗಿಗೆಮದುವೆಮಾಡಿಒಂದುದಡಕಾಣಿಸಿಬಿಟ್ರೆ, ನನ್ನಜವಾಬ್ದಾರಿಮುಗೀತು.

೧೫೯೭. ದಡಗರಿ = ದಡದಡನೆಹಾರಾಡು, ಅಸಮಾಧಾನದಿಂದಆವುಟಮಾಡು.

ಪ್ರ: ಅವಳುದಡಗರಿದುಬಿಟ್ರೆ, ಇಲ್ಲಿನಡುಗೋರುಯಾರೂಇಲ್ಲ.

೧೫೯೮. ದಡರಬಡರಎನ್ನು = ಸಿಟ್ಟಿನಿಂದಎಗರಾಡು (ದಡರಬಡರ < ದಡಾರ್ಬಡಾರ್ = ಗುಡುಗುಸಿಡಿಲಿನಸದ್ದು)

ಪ್ರ: ದಡರಬಡರಅನ್ನೋಹೆಂಡ್ರುಕಟ್ಕೊಂಡುಉಂಡದ್ದುಊಟಅಲ್ಲ, ಕೊಂಡದ್ದುಕೂಟಅಲ್ಲ.

೧೫೯೯. ದತ್ತೂರಿಬೀಜಅರೆ = ಕೆಡಕುಬಗೆ.

(ಅರೆ = ನುಣ್ಣಗೆಪುಡಿಮಾಡು, ಗುಂಡುಕಲ್ಲಿನಿಂದಜಜ್ಜಿ, ಉಜ್ಜಿಧೂಳುಮಾಡು) ದತ್ತೂರಿಗಿಡದಬೀಜವಿಷವೆಂದುನಂಬಿಕೆ. ಕೈಮದ್ದುಹಾಕುವವರುಅದನ್ನುಬಳಸುತ್ತಾರೆಎಂಬಪ್ರತೀತಿಉಂಟು.

ಪ್ರ: ದುರ್ಬೀಜದನನ್ಮಗನನಗೇದತ್ತೂರಿಬೀಜವನ್ನುಅರೆದ.

೧೬೦೦. ದದ್ದನ್ನಕಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳು = ದಡ್ಡನನ್ನುಮದುವೆಯಾಗು. (ದದ್ದ = ಮೊದ್ದು, ದಡ್ಡ)

ಪ್ರ: ದದ್ದನ್ನಕಟ್ಟಿಕೊಂಡ್ರೂದರ್ದುಅನುಭವಿಸಲಿಲ್ಲ.

೧೬೦೧. ದದ್ದಾಗು = ಬಿರುಕುಂಟಾಗು, ಸೀಳುಬಿಡು (ದದ್ದು = ಬಿರುಕು, ಸೀಳು)

ಪ್ರ: ಗಾದೆ – ದದ್ದುಮಡಕೇಲಿನೀರುನಿಲ್ಲಲ್ಲದದ್ದುಗೈಯಲ್ಲಿದುಡ್ಡುನಿಲ್ಲಲ್ಲ

೧೬೦೨. ದದ್ದರಿಸಿಕೊಳ್ಳು = ಊದಿಕೊಳ್ಳು (ದದ್ದರ = ಊತ)

ಪ್ರ: ಏಕೋಮುಖವೆಲ್ಲದದ್ದರಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ.

೧೬೦೩. ದನಕಾಯೋಕೆಹೋಗು = ಬುದ್ಧಿಇಲ್ಲಎಂದುಹೀಗಳೆ.

ಶ್ರೇಣೀಕೃತಸಮಾಜದಲ್ಲಿಒಂದುವೃತ್ತಿಶ್ರೇಷ್ಠಮತ್ತೊಂದುವೃತ್ತಿಕನಿಷ್ಠಎಂದುತಾರತಮ್ಯಮಾಡಿಹೀಗಳೆಯುತ್ತಿದ್ದಪ್ರವೃತ್ತಿಗೆಪ್ರತೀಕವಾಗಿದೆಈನುಡಿಗಟ್ಟು. ಆದರೆಬಸವಣ್ಣನವರು, ಕನಕದಾಸರುಯಾವವೃತ್ತಿಯೂಮೇಲಲ್ಲಯಾವವೃತ್ತಿಯೂಕೀಳಲ್ಲಎಂಬುದನ್ನುಎತ್ತಿಹಿಡಿದರು.

ಪ್ರ: ನಿನಗೆಯಾಕೆಓದು, ದನಕಾಯೋಕೆಹೋಗುಎಂದರುಮೇಷ್ಟ್ರು.

೧೬೦೪. ದನಬರೋಹೊತ್ತಾಗು = ಸಂಜೆಯಾಗು

ಗಡಿಯಾರಬರುವಮುನ್ನಗ್ರಾಮೀಣರುಹೊತ್ತನ್ನುಸೂಚಿಸುವತಮ್ಮದೇಆದಪರಿಭಾಷೆಯನ್ನುರೂಢಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಮೇದದನಮನೆಗೆಬರುವುದುಸಂಜೆಗೆ. ಆದ್ದರಿಂದಸಂಜೆಎಂದುಸೂಚಿಸದೆನಿಖರವಾಗಿಇಂಥಹೊತ್ತುಎಂದುಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರ: ಮನೆಗೆದನಬರೋಹೊತ್ತಾಯ್ತು, ಕೊಟ್ಟಿಗೆಬಾಗಿಲುತೆಗಿ

೧೬೦೫. ದನಿಇಕ್ಕು = ಶೃತಿಇಕ್ಕು, ಒಬ್ಬರುಹೇಳಿದಸೋಬಾನೆಹಾಡಿನಸಾಲನ್ನುಹಿಮ್ಮೇಳದಹೆಂಗಸರುಮತ್ತೆದನಿಯೆತ್ತಿಹಾಡುವಪದ್ಧತಿ.

ಪ್ರ : ನಾನೇನೋಸೋಬಾನೆಪದಹಾಡ್ತೀನಿ, ದನಿಇಕ್ಕೋರುಬೇಕಲ್ಲ.

೧೬೦೬. ದಪ್ಪಚರ್ಮವಾಗಿರು = ಮಂದಬುದ್ಧಿಯಾಗಿರು, ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆಇಲ್ಲದಿರು.

ಪ್ರ : ದಪ್ಪ ಚರ್ಮದೋರಿಗೆ ಸನ್ನೆಗಿನ್ನೆ ಸಲಕ್ಕೆ ಬರಲ್ಲ.

೧೬೦೭. ದಬಾ ದುಬಿಯಾಗು = ದೊಂಬಿಯಾಗು, ಗಲಾಟೆಯಾಗು

(ದಬಾದುಬಿ < ದಬ್ + ದುಬ್ = ಏಟಿನ ಸದ್ದು)

ಪ್ರ : ಒಬ್ಬರಿಗೊಬ್ಬರು ತಿರುಗಿ ಬಿದ್ದು, ಸಭೆ ದಬಾದುಬೀಲಿ ಮುಗಿದು ಹೋಯ್ತು

೧೬೦೮. ದಬಾವಣೆ ಮಾಡು = ಬಾಯ್ಮಾಡು, ಮೇಲೆ ಬೀಳು, ಜೋರು ಮಾಡು

ಪ್ರ : ದಬಾವಣೆ ಮಾಡಿ ಅದು ನಂದು ಅಂತ ಎತ್ಕೊಂಡು ಹೋಗೇ ಬಿಟ್ಟ.

೧೬೦೯. ದಬ್ಬಾಕು = ಕೆಲಸ ಮಾಡು, ತಿರುವಿ ಹಾಕು

(ದಬ್ಬಾಕು < ದಬ್ಬ + ಹಾಕು = ಬೋರಲು ಹಾಕು, ತಿರುವಿ ಹಾಕು)

ಪ್ರ : ಬೆಳಗ್ಗೆಯಿಂದ ನೀನು ದಬ್ಬಾಕಿರೋದು ಇಷ್ಟೇ ತಾನೆ? ಯಾರ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಮಣ್ಣೆರಚುತ್ತೀಯ?

೧೬೧೦. ದಮ್ಮಯ್ಯ ಅನ್ನು = ಗೋಗರೆ, ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳು

(ದಮ್ಮಯ್ಯ < ಧರ್ಮ + ಅಯ್ಯ)

ಪ್ರ : ದಮ್ಮಯ್ಯ ಅಂದ್ರೂ ಬಿಡಲಿಲ್ಲ ಗಿಮ್ಮಯ್ಯ ಅಂದ್ರೂ ಬಿಡಲಿಲ್ಲ, ಕುಮ್ಮರಿಸಿಬಿಟ್ಟ.

೧೬೧೧. ದಮ್ಮಯ್ಯ ಗುಡ್ಡೆ ಹಾಕು = ದೈನ್ಯದಿಂದ ಬಗೆ ಬಗೆ-ಯಾ-ಗಿ ಮ-ತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳು

(ಗುಡ್ಡೆ = ರಾಶಿ)

ಪ್ರ : ಅವನು ಎಷ್ಟು ದಮ್ಮಯ್ಯ ಗುಡ್ಡೆ ಹಾಕಿದರೂ, ನಾನು ಜುಂ ಎನ್ನಲಿಲ್ಲ, ಜಪ್ಪಯ್ಯ ಅನ್ನಲಿಲ್ಲ.

೧೬೧೨. ದಮ್ಮಸ್ಸು ಮಾಡು = ಸಮ ಮಾಡು, ಸಮತಟ್ಟು ಮಾಡು

ಪ್ರ : ದಮ್ಮಸ್ಸು ಮಾಡೋ ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಅಣ್ಣನ ಹುಮ್ಮಸ್ಸೆಲ್ಲ ಇಳಿದು ಹೋಯ್ತು

೧೬೧೩. ದಮ್ಮಿರು = ಶಕ್ತಿ ಇರು, ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿರು

(ದಮ್ಮು = ಉಸಿರು, ಶಕ್ತಿ)

ಪ್ರ : ನಿನಗೆ ದಮ್ಮಿದ್ರೆ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಕೈಮಾಡು

೧೬೧೪. ದಮ್ಮು ಕಟ್ಟಿ ತಿಣುಕು = ಉಸಿರು ಕಟ್ಟಿ ಪ್ರಯತ್ನಿಸು

ಪ್ರ : ನೀನು ಎಷ್ಟೇ ದಮ್ಮು ಕಟ್ಟಿ ತಿಣುಕಿದ್ರೂ, ಆ ಚಪ್ಪಡೀನ ಮಿಣಗೋಕೆ ಆಗೋದಿಲ್ಲ.

೧೬೧೫. ದಮ್ಮು ಬರು = ಏದುಸಿರು ಬರು, ಉಸಿರಾಟಕ್ಕೆ ತೊಂದರೆಯಾಗು

ಪ್ರ : ಬೀಡಿ ಸೇದಿ ಸೇದಿ, ದಮ್ಮು ಬಂದು ಗೊರ್ರ‍ಗೊರ್ರಾ‍ತೊಯ್ಯ ತೊಯ್ಯಾ ಅಂತಾನೆ

೧೬೧೬. ದಯ ಮಾಡಿ = ಬನ್ನಿ, ಆಗಮಿಸಿ.

ಗುರುಹಿರಿಯರಿಗೆ ಬನ್ನಿ ಎನ್ನದೆ ದಯಮಾಡಿ ಎಂದು ಹೇಳುವ ಪದ್ಧತಿ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದು ಬಂದಿದೆ. ಅದರ ಪ್ರತೀಕ ಈ ನುಡಿಗಟ್ಟು.

ಪ್ರ : ನಿಮ್ಮಂಥ ದೊಡ್ಡೋರು ಬಡವನ ಮನೆಗೆ ದಯಮಾಡಿದ್ರಲ್ಲ, ಅಷ್ಟೆ ಸಾಕು.

೧೬೧೭. ದಯಮಾಡಿಸಿ = ಹೊರಡಿ, ನಿರ್ಗಮಿಸಿ.

ದೊಡ್ಡವರಿಗೆ ಕೊಡುವ ಗೌರವದ ಬೀಳ್ಕೊಡಗೆಯ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಟ್ಟವರನ್ನು ಅಹಂಕಾರಿಗಳನ್ನು ಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಗೆ ಕಳಿಸುವಾಗ ಬಳಸುವ ಈ ನುಡಿಗಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ವ್ಯಂಗ್ಯವಿದೆ, ಕಟಕಿ ಇದೆ.

ಪ್ರ : ತಾವು ತುಂಬಾ ದೊಡ್ಡವರು, ಇಲ್ಲಿಂದ ತಾವು ದಯಮಾಡಿಸಿ ಮೊದಲು.

೧೬೧೮. ದರ್ದಿರು = ಅಗತ್ಯವಿರು, ತೊಂದರೆ ಇರು

(ದರ್ದು = ತೊಂದರೆ, ನೋವು)

ಪ್ರ : ಗಾದೆ – ದರ್ದಿದ್ದೋನಿಗೆ ಧಾರಣೆ ಕಡಮೆ.

೧೬೧೯. ದರ್ಬಾರು ನಡೆಸು = ಆಡಳಿತ ನಡೆಸು, ಧಿಮಾಕು ಮಾಡು

(ದರ್ಬಾರು = ಸಿಂಹಾಸನವೇರಿದ ರಾಜ ನಡೆಸುವ ಸಭೆ, ಸಮಾರಂಭ)

ಪ್ರ : ಎಷ್ಟು ದಿನ ದರ್ಬಾರು ನಡೆಸ್ತಾನೋ ನಡೆಸಲಿ, ನಾನೂ ನೋಡ್ತೀನಿ.

೧೬೨೦. ದರವೇಸಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡು = ಅಯೋಗ್ಯ ಕೆಲಸ ಮಾಡು, ತಿರುಪೆ ಬೇಡು

(ದರವೇಸಿ < ದರವೇಷ್ = ಮನೆಮನೆಯ ಬಾಗಿಲುಗಳಿಗೆ (ದ್ವಾರ) ಬಂದು ಬೇಡುವ ಮುಸ್ಲಿಂ ಜನಾಂಗದ ಸಂನ್ಯಾಸಿಗಳು.)

ಪ್ರ : ನೀನಿಂಥ ದರವೇಸಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಬಾರ್ದಾಗಿತ್ತು. ನನ್ನನ್ನಾದ್ರೂ ಒಂದು ಮಾತು ಕೇಳಬಾರ್ದಿತ್ತ?

೧೬೨೧. ದವಡೆ ಗಿಟಕಾಯಿಸಿಕೊಳ್ಳು = ದುಃಖ ಆವರಿಸು, ಆಳು ಉಮ್ಮಳಿಸು

(ದವಡೆ = ಮೆಲುಕು; ಗಿಟಕಾಯಿಸಿಕೊಳ್ಳು = ಬೆಸೆದುಕೊಳ್ಳು)

ಪ್ರ : ಅವ್ವನ ಸಾವಿನಿಂದ ಕಣ್ಣು ಕೋಡಿ ಬಿದ್ದು, ದವಡೆ ಗಿಟಕಾಯಿಸಿಕೊಂಡವು

೧೬೨೨. ದವಡೆ ಹಲ್ಲುದುರಿಸು = ದಂಡಿಸು, ಬುದ್ಧಿಗಲಿಸು.

ಪ್ರ : ಮೋಣು ಮೆಡ್ಡು ಅಂದಾಗ ದವಡೆ ಹಲ್ಲುದುರಿಸಿ ಕಳಿಸಿದೆ.

೧೬೨೩. ದವಸಾಳನಾಗು = ದಂಡಪಿಂಡವಾಗು, ತಿಂಡಿಪೋತನಾಗು

(ದವಸಾಳ < ದವಸ + ಹಾಳ : ದವಸ ಅಥವಾ ಧಾನ್ಯವನ್ನು ಕರಗಿಸುವ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗು)

ಪ್ರ : ದವಸಾಳ ಗಂಡನನ್ನು ಕಟ್ಕೊಂಡು, ಬವಸಿದ್ದನ್ನು ಉಣ್ಣೋ ಹಂಗದೋ, ಉಡೋ

ಹಂಗದೋ, ತೊಡೋ ಹಂಗದೋ?

೧೬೨೪. ದವುಡು ಬರು = ಬೇಗ ಬರು

(ದವುಡು < ದೌಡು (ಹಿಂ) = ಓಡು, ವೇಗವಾಗಿ ಚರಿಸು)

ಪ್ರ : ಕಣ್ಣು ಮುಚ್ಚಿ ಕಣ್ಣು ತೆರೆಯೋದರೊಳಗೆ ದವುಡು ಬಂದುಬಿಟ್ಟ

೧೬೨೫. ದಸಕತ್ತು ಹಾಕು = ರುಜು ಹಾಕು, ಒಪ್ಪಿಗೆ ಸೂಚಿಸು.

(ದಸಕತ್ತು = ಸಹಿ, ರುಜು)

ಪ್ರ : ದಸಕತ್ತು ಹಾಕಿದರೆ ತೀರ್ತು, ಪುರಸೊತ್ತು ಸಿಕ್ತು ಅಂತಲೇ ಲೆಕ್ಕ.

೧೬೨೬. ದಳಗೆ ಹಾಕು = ಹೊಲಿಗೆ ಹಾಕು

ಪ್ರ : ದರ್ಜಿ ಹತ್ರಕ್ಕೆ ಬಟ್ಟೆ ತಗೊಂಡು ಹೋಗಿ, ಹರಿದು ಹೋಗಿರೋದಕ್ಕೆ ಒಂದು ದಳಗೆ ಹಾಕಿಸಿಕೊಂಡು ಬಾ.

೧೬೨೭. ದಳೆದು ಬಿಡು = ದಟ್ಟವಾಗಿಸು, ಒತ್ತು ಮಾಡು

(ದಳೆ = ಹೊಲಿ, ಹೊಲಿಗೆ ಹಾಕು)

ಪ್ರ : ಪೈರನ್ನು ಒಂದರ ತಿಕ್ಕೊಂದು ದಳೆದುಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ, ಜಾಗ ಬಿಟ್ಟು ನಾಟಿ ಹಾಕಿದರಲ್ವ, ಪೈರು ಮೊಂಟೆ ಹೊಡೆದು ಬೆಳೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬರೋದು?

೧೬೨೮. ದಾಕ್ಷಿಣ್ಯಕ್ಕೆ ಬಸುರಾಗು = ಬೇಡವೆನ್ನಲಾಗದೆ ಬವಣೆಗೆ ಒಳಗಾಗು, ಹಂಗಿಗೊಳಗಾಗಿ ಅನಾನುಕೂಲಕ್ಕೊಳಗಾಗು.

ಪ್ರ : ಗಾದೆ – ದಾಕ್ಷಿಣ್ಯಕ್ಕೆ ಬಸುರಾಗಿ ಹೆರೋಕೆ ತಾವಿಲ್ಲ.

೧೬೨೯. ದಾಟು ಆಗು = ಗಾಯವಾಗು, ಅಲರ್ಜಿಯಾಗು

ಮುಟ್ಟಾದ ಹೆಂಗಸರ ಬಟ್ಟೆಯನ್ನು ದಾಟಿದಾಗ, ಅಲರ್ಜಿಯಿಂದ ಗಾಯವಾಗುವುದೆಂದೂ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ದಾಟು ತೆಗೆ’ಯುವ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಹಳ್ಳಿಗಾಡಿನ ಜನರ ಮೂಡ ನಂಬಿಕೆ. ಗಾಯ ಮಾಯುವ ಮದ್ದನ್ನು ಕೊಡಿಸದೆ ‘ದಾಟು ತೆಗೆ’ ಯುವ ಮೂಢ ಆಚರಣೆಯಿಂದ ಅದು ಮಾಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ವಿದ್ಯೆಬುದ್ಧಿ ಬಂದ ಮೇಲೆ ಗೊತ್ತಾಗಿದೆ. ಆ ಆಚರಣೆ ತಾನಾಗಿಯೇ ಮಾಯವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರ : ಮಗೀಗೆ ‘ದಾಟು’ ಆಗಿದೆ, ಮೊದಲು ‘ದಾಟು ತೆಗೆದು’ ಮೂರು ದಾರಿ ಕೂಡೋ ಕಡೆ ಹಾಕಿ ಬಾ.

೧೬೩೦. ದಾಡಾಬಂದಾಗು = ಕಷ್ಟವಾಗು

(ದಾಡಾಬಂದು = ತೊಂದರೆ, ಇಕ್ಕಟ್ಟು)

ಪ್ರ : ದಾಡಾಬಂದಾಗೋದು ಬಡವರಿಗೇ ಅಲ್ಲ, ಬಲಗಾರರಿಗೂ ಆಗ್ತದೆ.

೧೬೩೧. ದಾಡಿ ಬರು = ತೊಂದರೆ ಬರು

(ದಾಡಿ = ತೊಂದರೆ, ಅನಾನುಕೂಲ)

ಪ್ರ : ಎದ್ದು ಕೆಲಸ ಮಾಡೋಕೆ, ಅವನಿಗೇನು ದಾಡಿ ಬಂದಿರೋದು?

೧೬೩೨. ದಾದೀನ ದೂರವಿಡು = ಕರುಬರನ್ನು, ಕೆಡುಕರನ್ನು ಹತ್ತಿರ ಸೇರಿಸದಿರು

(ದಾದಿ < ದಾಯಾದಿ = ಜ್ಞಾತಿ)

ಪ್ರ : ಗಾದೆ – ದಾದಿಯೋ ? ಮೈಮೇಲಿನ ಯಾದಿಯೋ?

೧೬೩೩. ದಾಪುಗಾಲು ಹಾಕು = ಬೀಸುಗಾಲಲ್ಲಿ ನಡೆ

ಪ್ರ : ಕತ್ತಲಾಗ್ತಾ ಬಂತು, ದಾಪುಗಾಲು ಹಾಕಿ ನಡೆ

೧೬೩೪. ದಾಬು ಹಿಡಿಸದಿರು = ಬಸುರಿಯಾಗಿರು

(ದಾಬು < ಡಾಬು = ಸೊಂಟಕ್ಕೆ ಹಾಕುವ ವಡ್ಯಾಣ)

ಪ್ರ : ಸೊಂಟಕ್ಕೆ ದಾಬು ಹಿಡಿಸಲ್ಲ ಅಂದ್ರೆ ಅರ್ಥ ಆಗಲ್ವ ಯಾಕೆ ಅಂತ?

೧೬೩೫. ದಾಮ್ ದೂಮ್ ಮಾಡು = ಸಿಕ್ಕಾಪಟ್ಟೆ ಖರ್ಚು ಮಾಡು, ದುಂದುವ್ಯಯ ಮಾಡು

ಪ್ರ : ದಾಮ್‌ದೂಮ್ ಮಾಡಿ ಮನೇನ ವಪನ ಹೊಂದಿಸಿಬಿಟ್ಟ

೧೬೩೬. ದಾಯವಾಗಿ ಸಿಕ್ಕು = ಬಿಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಸಿಕ್ಕು, ಅಗ್ಗವಾಗಿ ದೊರಕು

(ದಾಯ = ಕೊಡುಗೆ, ಕಾಣಿಕೆ)

ಪ್ರ : ಗಾದೆ – ದಾಯವಾಗಿ ಸಿಕ್ಕಿದರೆ, ನನಗೊಂದಿರಲಿ, ನಮ್ಮಪ್ಪನಿಗೊಂದಿರಲಿ

೧೬೩೭. ದಾರಿ ಕಾಯು = ಎದುರು ನೋಡು, ನಿರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿರು

ಪ್ರ : ಎದ್ದಾಗಲಿಂದ ನಿನ್ನ ದಾರಿ ಕಾಯ್ತಿದ್ದೆ, ಸದ್ಯ ಬಂದೆಯಲ್ಲ

೧೬೩೮. ದಾರಿ ಬಿಡು = ದಾರಿ ಕೊಡು, ಹೋಗಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡು

(ದಾರಿ < ತಾರಿ < ತಾರೈ(ತ) = ಹಾದಿ)

ಪ್ರ : ದಾರಿ ಬಿಡದಿದ್ರೆ ತೂರಿ ಹೋಗಬೇಕು, ಇಲ್ಲ, ಹಾರಿ ಹೋಗಬೇಕು.

೧೬೩೯. ದಾರಿ ಚಿಲ್ಲರೆ ಹೊಡಿ = ಕವಲು ದಾರಿಯಾಗು

ಪ್ರ : ಅವರಿಬ್ಬರ ದಾರಿ ಈಗ ಚಿಲ್ಲರೆ ಹೊಡೆದು ಬೇರೆಬೇರೆಯಾಗಿದೆ.

೧೬೪೦. ದಾರಿ ಬಿಡು = ಹೆದ್ದಾರಿ ಬಿಟ್ಟು ಅಡ್ಡ ದಾರಿಗಿಳಿ, ದುರ್ಮಾರ್ಗಕ್ಕಿಳಿ

ಪ್ರ : ದಾರಿ ಬಿಟ್ಟ ಮಗ ಅಪ್ಪ ಅಮ್ಮನ ಮಾತ್ನ ಕೇಳ್ತಾನ?

೧೬೪೧. ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು = ಬದುಕುವ ಮಾರ್ಗ ತೋರಿಸು, ಅವಕಾಶ ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಡು

ಪ್ರ : ಅವನಿಗೊಂದು ದಾರಿ ಮಾಡು ಕೊಡದಿದ್ರೆ, ಅವನು ಬದುಕೋದು ಹೇಗೆ?

೧೬೪೨. ದಾರಿಗೆ ಮುಳ್ಳು ಹಾಕು = ಸಂಬಂದ ಕಡಿದುಕೊಳ್ಳು

ಪ್ರ : ಅವರೂರ ದಾರಿಗೆ ಮುಳ್ಳು ಹಾಕಿ, ಮೂರು ತಿಂಗಳಾಯ್ತು

೧೬೪೩. ದಾರಿ ಹಿಡಕೊಂಡು ಹೋಗು = ಅನ್ಯರ ಗೊಡವೆ ಬಿಟ್ಟು ನಿನ್ನದನ್ನು ನೀನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳು

ಪ್ರ : ನಿನ್ನ ದಾರಿ ಹಿಡಕೊಂಡು ನೀನು ಹೋಗು, ಅನ್ಯರ ಗೊಡವೆ ನಿನಗ್ಯಾಕೆ?

೧೬೪೪. ದಾವಣಿ ಕಟ್ಟು = ದನಗಳನ್ನು ಒಂದರ ಪಕ್ಕಕ್ಕೆ ಒಂದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿ, ಸರಪಳಿ ಹಾಕಿದಂತೆ ಹಗ್ಗ ಹಾಕಿ ಕಟ್ಟು.

ಒಂದು ಹಸು ಅಥವಾ ಎತ್ತಿನ ಕೊರಳಿಗೆ ಕಟ್ಟಿದ ಹಗ್ಗದಲ್ಲೇ ಉಳಿದವುಗಳಿಗೂ ಕುಣಿಕೆ ಹಾಕಿ ಕಟ್ಟುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಈ ರೀತಿ ಸಾಲಾಗಿ ಕಟ್ಟಿದಾಗ ಯಾವುವೂ ಒಂಟಿಯಾಗು ಹೋಗಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ, ಒಟ್ಟಾಗಿಯೇ ಹೋಗಬೇಕು. ಕಣದಲ್ಲಿ ಹಂತಿ ತುಳಿಸುವಾಗ ದಾವಣಿ ಕಟ್ಟುತ್ತಾರೆ. ಹಾಗೆಯೇ ದನಗಳನ್ನು ಕಸಾಯಿ ಅಂಗಡಿಗೆ ಹೊಡೆಯುವಾಗ ದಾವಣಿ ಕಟ್ಟಿ ದೂಡಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಾರೆ.

ಪ್ರ : ದಾವಣಿ ಕಟ್ಟಿದ ದನಗಳು ಕೋಳ ಹಾಕಿದ ಖೈದಿಗಳಂತೆ ಬಂಧಿಗಳು.

೧೬೪೫. ದಾವರ ಹತ್ತು = ಬಾಯಾರಿಕೆಯಾಗು, ಗಂಟಲು ಒಣಗು.

(ದಾವರ < ಡಾವರ = ನೀರಡಿಕೆ)

ಪ್ರ : ಗಾದೆ – ದಾವರ ಹತ್ತಿದಾಗ ದೇವರ ಧ್ಯಾನ.

೧೬೪೬. ದಾವಾಗು = ನೀರಡಿಕೆಯಾಗು

(ದಾವು < ದಾವರ < ಡಾವರ = ಬಾಯಾರಿಕೆ)

ಪ್ರ : ದನಗಳು ದಾವಾಗಿ ‘ಬೆಳೋ’ ಅಂತವೆ, ನೀರು ಕುಡಿಸದೆ ಕುಂತಿದ್ದೀರಲ್ಲ.

೧೬೪೭. ದಾಳ ಉರುಳಿಸು = ಸಂಚು ಮಾಡು

(ದಾಳ = ಲೆತ್ತ, ಪಗಟೆಯಾಟದಲ್ಲಿ ಉರುಳಿಸುವ ಸಾಧನ)

ಪ್ರ : ದಾಳ ಉರುಳಿಸೋದು ಉರುಳಿಸೋಣ, ಬಿದ್ದರೆ ಆಗಲಿ, ಬೀಳದಿದ್ರೆ ಹೋಗಲಿ.

೧೬೪೮. ದಿಕ್ಕಾಪಾಲಾಗು = ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿಯಾಗು, ಚೆದುರಿ ಹೋಗು

ಪ್ರ : ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರೂ ಒಂದೊಂದು ಕಡೆ ದಿಕ್ಕಾಪಾಲಾಗಿ ಓಡಿ ಹೋದರು

೧೬೪೯. ದಿಕ್ಕಲ್ಲದಿರು = ಅನಾಥವಾಗಿರು

ಪ್ರ : ದಿಕ್ಕಿಲ್ಲದೋರಿಗೆ ದೇವರೇ ದಿಕ್ಕು

೧೬೫೦. ದಿಕ್ಕು ದಿವಾಣಿ ಇಲ್ಲದಿರು = ನೀನೇ ಎನ್ನುವವರು ಇಲ್ಲದಿರು

(ದಿವಾಣಿ = ಲೇವಾದೇವಿ ವ್ಯವಹಾರ)

ಪ್ರ : ಆ ಮನೆಗೆ ದಿಕ್ಕು ದಿವಾಣಿ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ.

೧೬೫೧. ದಿಕ್ಕು ದೆಸೆ ಇಲ್ಲದಂತಾಗು = ನಿರಾಶ್ರಿತನಾಗು, ಅನಾಥನಾಗು

(ದೆಸೆ < ದಿಶೆ = ದಿಕ್ಕು)

ಪ್ರ : ದಿಕ್ಕುದೆಸೆ ಒಂದೂ ಇಲ್ಲದಂತಾದಾಗ, ದೇವರಂತೆ ಬಂದು ನಮ್ಮನ್ನು ಕಾಪಾಡಿದೆ.

೧೬೫೨. ದಿನ ಎಣಿಸು = ಸಾವಿನ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿರು

ಪ್ರ : ಸಾಯುವ ಕಾಲ ಹತ್ತಿರ ಬಂದಿದೆ, ದಿನ ಎಣಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಅಷ್ಟೆ

೧೫೫೩. ದಿನತುಂಬು = ಹೆರೆಗೆಯಾಗು ಸಮಯ ಸಮೀಪಿಸು

ಪ್ರ : ದಿನ ತುಂಬಿದ ಬಸುರೀನ ಈ ಉರಿಬಿಸಲಲ್ಲಿ ನಡೆಸ್ತಾರ?

೧೬೫೪. ದಿನ ತುಂಬು = ಮರಣ ಕಾಲ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗು

ಪ್ರ : ದಿನ ತುಂಬಿದ ಮೇಲೆ ಗಾಡಿ ಬಿಡಲೇ ಬೇಕು. ಯಾಕೆ ಅಂದ್ರೆ ಯಾವ ಕಾಲ ತಪ್ಪಿದರೂ ಸಾವ ಕಾಲ ತಪ್ಪದು.

೧೬೫೫. ದಿನಪರ್ತಿ ಮೇಲೆ ಇಳಿಪರ್ತಿಯಾಗು = ದಿನ ಕಳೆದಂತೆಲ್ಲ ಕ್ಷಯಿಸು

(ದಿನಪರ್ತಿ < ದಿನಂಪ್ರತಿ = ದಿವಸ ದಿವಸವೂ; ಇಳಿಪರ್ತಿ, ಇಳಿ + ಪ್ರತಿ = ಕ್ಷಯ, ಕ್ಷೀಣತೆ)

ಪ್ರ : ಯಾಕೆ ಮಾವ, ದಿನಪರ್ತಿ ಮೇಲೆ ಇಳಿಪರ್ತಿ ಅನ್ನೋ ಹಂಗಾದಲ್ಲ.

೧೬೫೬. ದಿಮ್ಮಲೆ ರಂಗನಂತಿರು = ರಾಜನಂತಿರು, ಆರಾಮವಾಗಿರು

(ದಿಮ್ಮಲೆ < ದಿರುಮಲೆ < ತಿರುಮಲೆ < ತಿರುಮಲಯ < ಶ್ರೀಮಲೈ = ತಿರುಪತಿ ಬೆಟ್ಟ)

ಪ್ರ : ಯಾವುದು ಏನೇ ಆದರೂ, ಅವನು ಮಾತ್ರ ದಿಮ್ಮಲೆ ರಂಗ ಅಂತ ಮಲಗಿರ್ತಾನೆ.

೧೬೫೭. ದಿರಸು ಬದಲಾದರೂ ವರಸೆ ಒಂದೇ ಆಗಿರು = ವೇಷ ಬದಲಾದರೂ ಸ್ವಭಾವ ಯಥಾಪ್ರಕಾರವಾಗಿರು

(ದಿರಸು < Dress = ತೊಡುವ ಬಟ್ಟೆ; ವರಸೆ = ಪಟ್ಟು, ಸ್ವಭಾವ)

ಪ್ರ : ವರಸೆ ಒಂದೇ ಆಗಿರುವಾಗ ದಿರಸು ಬದಲಾದರೆ ಫಲವೇನು?

೧೬೫೮. ದಿಷ್ಟಿಯಾಗು = ಕಣ್ಣೆಂಜಲಾಗು

(ದಿಷ್ಟಿ.< ದೃಷ್ಟಿ = ಕಣ್ಣೋಟದ ನಂಜು)

ಪ್ರ : ಮಗೀಗೆ ದೃಷ್ಟಿಯಾಗಿದೆ, ಉಪ್ಪು ಮೆಣಸಿನಕಾಯಿ ನೀವಳಿಸಿ ಒಲೆಗೆ ಹಾಕು

೧೬೫೯. ದಿಷ್ಟಿಯಾಗುವಂತಿರು = ತುಂಬ ಸುಂದರವಾಗಿರು, ಸ್ಫುರದ್ರೂಪಿಯಾಗಿರು

ಪ್ರ : ಮದುವೆ ಹೆಣ್ಣು ದಿಷ್ಟಿಯಾಗುವಂತಿದ್ದಾಳೆ.