ಡಾ. ರಾಮ ಮನೋಹರ ಲೋಹಿಯಾ ಅವರ ಸಮಗ್ರ ಕೃತಿಗಳನ್ನು ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ತರುವ ಒಂದು ಮಹತ್ವದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಪ್ರಯತ್ನ ಈಗ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವುದು ತುಂಬ ಸಂತೋಷದ ಸಂಗತಿಯಾಗಿದೆ. ಲೋಹಿಯಾರವರ ಚಿಂತನೆ ವಿಚಾರಗಳಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತರಾದ ಧೀಮಂತರ ಒಂದು ಬಳಗವೇ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿದೆ. ಆದರೂ ಅವರ ಎಲ್ಲ ಕೃತಿಗಳೂ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಡಾ. ಲೋಹಿಯಾ ಸಮಗ್ರ ಕೃತಿ ಪ್ರಕಟಣಾ ಸಮಿತಿ ಅಂಥ ಒಂದು ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತಿರುವುದು ಅಭಿನಂದನೆಗೆ ಅರ್ಹವಾದ ಸಂಗತಿಯಾಗಿದೆ.

ಡಾ. ಲೋಹಿಯಾ ಈ ಯುಗ ಕಂಡ ಅತ್ಯಂತ ಉಜ್ವಲವಾದ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವೆಂಬುದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಈ ನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ್ದ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಧೀಮಂತ ವ್ಯಕ್ತಿಯೂ ರಾಜಕೀಯಕ್ಕೆ ತನ್ನನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಅಗತ್ಯವಿತ್ತು. ಕಾರಣವೆಂದರೆ ಯಾವ ಧೀಮಂತ ವ್ಯಕ್ತಿಯೂ ನಾಚಿಕೆ ಪಡಬೇಕಾದ ನಾಡಿನ ಪಾರತಂತ್ರ್ಯ ಆಗಿತ್ತು. ಅಲ್ಲದೆ ಥಾಮಸ್ ಮನ್ ಹೇಳುವಂತೆ ೨೦ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ದೈವ ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ವ್ಯಕ್ತವಾಗಬೇಕು. ಡಾ. ಲೋಹಿಯಾರಂಥವರ ವಿಷಯದಲ್ಲಂತೂ ಈ ಮಾತು ಅಕ್ಷರಶಃ ಸತ್ಯವಾಗಿದೆ. ರಾಹುಲ ಸಾಂಕೃತ್ಯಾಯನ. ಪಂಡಿತ ಜವಹರಲಾಲ್ ನೆಹರು, ಡಾ. ರಾಮ ಮನೋಹರ ಲೋಹಿಯಾರಂಥ ಪ್ರಕಾಂಡ ಚಿಂತಕರು ಬೇರೆ ಸಮಯಗಳಲ್ಲಾಗಿದ್ದರೆ ಬಹುಶಃ ರಾಜಕೀಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಸಾಹಿತ್ಯ ಚಿಂತೆನೆಗೆ ತೊಡಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಇಲ್ಲಿ ನಾನು ಬೇಕೆಂದೇ ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿ ಮತ್ತು ರವೀಂದ್ರನಾಥ ಟಾಗೋರರ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳಿಲ್ಲ. ಗಾಂಧಿಯವರ ಚಿಂತನೆ ಸಮಗ್ರವಾದದ್ದು. ಅದರಲ್ಲಿ ಅಂಶಿಕತೆ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಅಹಿಂಸೆಯಂಥ ಪರಮಧರ್ಮದಿಂದ ಹಿಡಿದು ಹಲ್ಲು ತಿಕ್ಕುವವರೆಗೆ ಎಲ್ಲಾದರ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಅವರು ಯೋಚಿಸಿದರು, ಗಾಂಧಿಯವರ ಚಿಂತನದ ವಿಸ್ತಾರವೇ ಟಾಗೋರರ ಕಾವ್ಯಕ್ಕೂ ಇದೆ. ಆ ಕಾಲದ ಉಳಿದ ಚಿಂತಕರು, ರಾಜಕಾರಣಿಗಳು ಮತ್ತು ತತ್ವಜ್ಞರಲ್ಲಿ ಇವರಿಬ್ಬರ ಗುಣಗಳು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಪ್ರಮಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಹಂಚಿಹೋಗಿವೆ.

ಡಾ. ಲೋಹಿಯಾ ಈ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಉಳಿದ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಮತ್ತು ನಂತರ ಅನೇಕ ಸಾರಿ ಜೈಲುವಾಸವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದರು. ಅವರು ಮಾಮಾ ವಠೇರಕರರ ಮರಾಠಿ ನಾಟಕ “ಭೂಮಿಕನ್ಯಾ ಸೀತಾ’ ಓದಿದ್ದು ಜೈಲಿನಲ್ಲಿ ಅದರಂತೆ ಲಾಹೋರದ ಕೋಟೆಯಲ್ಲಿಯ ಜೇಲಿನಲ್ಲಿ ಅಮಾನುಷವಾದ ಹಿಂಸೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವಾಗ ಯೋಗದ ಅರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡವರು. ಅನುಭವ ತನ್ನ ಜೀವಂತಿಕೆಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಬಂದು ತತ್ವಕ್ಕೆ. ತತ್ವದಿಂದ ತಾತ್ವಿಕತೆಗೆ ಹೇಗೆ ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆಂಬುದನ್ನು ಇದರಿಂದ ತಿಳಿಯಬಹುದು. ವಠೇರಕರರ ಮರಾಠಿ ನಾಟಕದ ಓದಿಗೆ ಅವರ ಚಿಂತನೆ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. ಆ ನಾಟಕದ ಪಾತ್ರಗಳು ಅವರಿಗೆ ವಸಿಷ್ಟ ಮತ್ತು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯಂಥ ಎರಡು ಕಾರಣಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ಕಣ್ಣೆದುರು ನಿಲ್ಲಿಸುತ್ತದೆ. ಅವರ ಪ್ರಕಾರ ನಮ್ಮ ಸಾಮಾಜಿಕ ಚಿಂತಕರೆಲ್ಲ ಈ ಎರಡು ಗುಂಪುಗಳಲ್ಲಿ ಹಂಚಿಹೋಗುತ್ತಾರೆ. (ಬಹುಶಃ ನಮ್ಮ ಅನಂತಮೂರ್ತಿಯವರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಮತ್ತು ಶೂದ್ರ ಪ್ರಜ್ಞೆಗಳಿಗೆ ಮೂಲ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಇರಬಹುದಾಗಿದೆ) ಇಂಥ ತಾತ್ವಿಕತೆ ಅವರ ಎಲ್ಲ ಬರವಣಿಗೆಯ ಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ.

ಡಾ. ಲೋಹಿಯಾರ ತಾತ್ವಿಕತೆಗೆ ಮೂಲವಾಗಿರುವುದು ಅವರ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಅನುಭವ ಅವರ ‘ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅಧ್ಯಾಯ’ ಎಂಬ ಪ್ರಬಂಧವನ್ನು ಈ ಮಾತಿನ ಸತ್ಯತೆಗಾಗಿಯೇ ಓದಬೇಕು. ಲಾಹೋರಿನ ಕೋಟೆಯ ಸೆರೆಮನೆಯಲ್ಲಿ ಅವರು ಒಂಟಿಯಾಗಿದ್ದಾಗ ಅಪಾರವಾದ ಹಿಂಸೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದರು. ವಾರಗಟ್ಟಲೆ ನಿದ್ದೆ ಇಲ್ಲದೆ ಕಳೆದರು. ಹಸಿವೆ, ನೀರಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಮರೆತರು, ಆಗ ಅವರಿಗೆ ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿ ನಿರೋಧವೆಂದರೆ ಯೋಗ ಎಂಬ ಮಾತಿಗೆ ಅನುಭವವಾಯಿತು. ಇದನ್ನು ಧಾರ್ಮಿಕ ಅನುಭವವೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ನಮ್ಮ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ತೀರಾ ಸಮೀಪವಾಗಿರುವ ಅನುಭವ ಇದಾಗಿದೆ. ಈ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಒಂದು ರಾಜಕೀಯ ಆಯಾಮವೂ ಇದೆ. ಯುದ್ಧದ ಹಿಂಸೆಗಿಂತ, ಹೆಚ್ಚು ನಿರ್ಧಯವಾದ ಈ ನಾಗರಿಕ ಹಿಂಸೆ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಹಾಳು ಮಾಡಬಲ್ಲದು. ಒಂದು ಕಾಲಕ್ಕೆ ಭಗತ್‌ಸಿಂಗ್‌ನನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದ ಪಲಿಸನೇ ಇವರ ಪಹರೆಯಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನಾಗಿದ್ದನಂತೆ ಲೋಹಿಯಾ ತಮ್ಮ ದೇಹದ ದುರ್ಬಲತೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಆತ್ಮ ಬಲವನ್ನು. ಮನೋಬಲವನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಂಡದ್ದೇ ದೊಡ್ಡ ಪವಾಡವಾಗಿದೆ. ಲೋಕಮಾನ್ಯ ತಿಲಕರು ಸೆರೆಮನೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವದ್ಗೀತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಒಂದು ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಬರೆದರು. ಆದರೆ ಈ ಗ್ರಂಥಕ್ಕೂ ಅವರ ಸೆರೆಮನೆಯ ಅನುಭವಕ್ಕೂ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಲೋಹಿಯಾ ಅವರ ಹಿಂಸೆಯ ದಾರುಣವಾದ ಅನುಭವದಲ್ಲಿ ಅವರ ನೈತಿಕತೆಯ ಕೇಂದ್ರವಿದೆ. ಈ ನೈತಿಕತೆಯೇ ಅವರ ಕಲೆಯ ಮೀಮಾಂಸೆಯನ್ನೂ ರೂಪಿಸಿದೆ. ಅವರು ನಮ್ಮ ದೇವತೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಜಾನಪದ ಕಲೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಅದರಂತೆ ನಮ್ಮ ಭಾಷೆ ಲಿಪಿ, ವರ್ಣಮಾಲೆಗಳ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಇವೆಲ್ಲವುಗಳ ಹಿಂದೆ, ಹಿಂಸೆಯ ಅನುಭವದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿ ಬಂದ ನೈತಿಕತೆಯ ಬೆಂಬಲವಿದೆ. ಗಾಂಧಿಯವರ ಕಲೆಯ ವಿಚಾರಗಳಿಗೂ ಲೋಹಿಯಾರವರ ವಿವರಗಳಿಗೂ ಇರುವ ಸಾಮ್ಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಇದೇ ಎದು ತೋರುತ್ತದೆ.

ಡಾ. ಲೋಹಿಯಾರವರ ಮುಂದೆ ಇದ್ದದ್ದು ನಮ್ಮ ದೇಶದ ವಿಸ್ತೃತವಾದ, ಗಹನವಾದ ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪ್ರಪಂಚ ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಬೆಳೆದು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ತೊಡಕು ತೊಡಕ್ಕಾಗಿ ಕೆಲಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸಾಯುತ್ತ ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಚಿಗುರುತ್ತ ಬಂದಿರುವ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ವೃಕ್ಷ. ಅವರು ಇದನ್ನು ತಮ್ಮ ಬರವಣಿಗೆಯ ಮೂಲಕವಾಗಿ ಅರ್ಥವಿಸುತ್ತಲೇ ಹೋದರು. ನಮ್ಮ ಇಂದಿನ ತಿಳುವಳಿಕೆಯ ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಅವರದು ದೊಡ್ಡ ಪಾಲು.

ಅವರ ಬರವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ನನಗೆ ತೀರಾ ಆಸಕ್ತಿ ಕೆರಳಿಸಿದ ಪ್ರಬಂಧವೆಂದರೆ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳಲ್ಲಿಯ ಸಂಶೋಧನೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಅವರು ಬರೆದದ್ದು. ನಮ್ಮ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು ಕೇವಲ ಮಾಹಿತಿಯ ಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಇವೆ ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದ್ದು ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಸತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಸಂಗ್ರಹಗೊಂಡ ಮಾಹಿತಿ ಮುಂದೆ ತಾತ್ವಿಕತೆಗೆ ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಡಬೇಕೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದು ಬಹಳ ಮಹತ್ವದ ಸಂಗತಿಯಾಗಿದೆ. ನಮ್ಮ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಬಹಳಷ್ಟು ಅಂತರಿಕ ರಾಜಕೀಯ ದೂರವಾಗಿಲ್ಲ. ಬ್ರೀಟಿಷರ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜಕೀಯವಿರಲಿಲ್ಲ. ಕಾರಣವೆಂದರೆ ಆಗ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು ಕೇವಲ ವಿದ್ಯೆಯವಿತರಣಕ್ಕೆಂದೇ ಹುಟ್ಟಿದ್ದವು. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ದೊರೆತ ಮೇಲೆ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳ ರಚನೆಯಲ್ಲಿಯೇ ರಾಜಕೀಯ ಹುಟ್ಟುಕೊಂಡಿತು. ಇದೂ ಒಂದು ಸಾಮಾಜಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಾಗಿದ್ದು ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಮಾತ್ರ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು ರಾಜಕೀಯಕ್ಕೆ ಕೂಡ ಮಾದರಿಯಾಗಬೇಕಾಧ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಾಗಬೇಕಾಗಿದೆ. ಇಂದಿನ ರಾಜಕಾರಣಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳಿಂದ ಏನೂ ಕಲಿಯಲಾರ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ತಾತ್ವಿಕವಾದ ಸ್ವಾಯತ್ತತೆ ನಿಜವಾದ ಸ್ವಾಯತ್ತತೆಆಗಬೇಕಾದರೆ ಲೋಹಿಯಾರಂಥ ಚಿಂತಕರಿಂದ ಪಾಠ ಕಲಿಯಬೇಕಾಗಿದೆ.

ಡಾ. ಲೋಹಿಯಾರವರ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ಸ್ಮರಣೆ ಅವರ ಬರವಣಿಗೆಯ ಮೂಲಕ ಆಗ ಬೇಕಾದದ್ದು ಇಂದು ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿದೆ. ನಮ್ಮ ಪುಣ್ಯಕ್ಕೆ ಅವರ ಬರವಣಿಗೆ ಮತ್ತು ಅವರ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವಗಳ ನಡುವೆ ಯಾವ ವಿರೋಧವೂ ಇಲ್ಲ. ಈ ಬರವಣಿಗೆಯ ಕಾವ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರ ಇನ್ನೂ ಹುಟ್ಟಬೇಕಾಗಿದೆ. ಲೋಹಿಯಾರವರ ಬರವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ವಿಚಾರಗಳೆಲ್ಲ ಪ್ರತಿಮೆಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಅವರು ಕಾಲದ ಬಗ್ಗೆ, ಇತಿಹಾಸದ ಬಗ್ಗೆ. ಮನುಷ್ಯ ಮತ್ತು ಜಗತ್ತುಗಳ ಸಂಬಂಧದ ಬಗ್ಗೆ ಸಾಕಷ್ಟು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಡಾ. ಲೋಹಿಯಾರಂಥವರ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಭ್ಯಾಸದಿಂದ ಮಾತ್ರ ಭಾರತೀಯ ನವೋದಯದ ನಿಜವಾದ ಅರ್ಥ ನಮಗಾಗಬಹುದು. ಯುರೋಪಿನ ನವೋದಯಕ್ಕೂ ನಮ್ಮ ದೇಶದ ನವೋಯದಕ್ಕೂ ಏನಾದರೂ ಅಂತರವಿದ್ದರೆ ಅದು ಗುಲಾಮಗಿರಿಯ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನ ಗೌರವವನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದರಲ್ಲಿದೆ. ಗಾಂಧಿ ಅಂಭೇಡ್ಕರ್‌ರ ಮತ್ತು ಲೋಹಿಯಾರಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯ ಗೌರವ ಅನ್ಯಾದೃಶವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಲೋಹಿಯಾರ ಸಮಗ್ರ ಕೃತಿಗಳು ಈ ಮನುಷ್ಯ ಗೌರವದ ಸ್ಮಾರಕವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಈ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಚಿಂತಕರು ಭಾರತದ ಶೋಧಕ್ಕೆ ತೊಡಗಿದವರು. ಆದರೆ ನೆಹರು ಅವರಿಗೆ ದೊರೆತ ಭಾರತ ಲೋಹಿಯಾರಿಗೆ ದೊರೆತ ಭಾರತ ಇವೆರಡೂ ದೊರಕಬೇಕಾಗಿದೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಇವೊತ್ತಿನ ಈ ಪ್ರಕಟಣೆಯ ಸಮಾರಂಭ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ.

* * *