ಪಿ. ಕೋದಂಡ ರಾವ್ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ದೆಸೆ ಮುಗಿಯುವಾಗಲೇ ದೇಶಸೇವೆಗೆ ಬಾಳನ್ನು ಮುಡುಪಾಗಿಡಲು ತೀರ್ಮಾನಿಸಿದರು. ಸರ್ವೆಂಟ್ಸ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯ ಸೊಸೈಟಿಯ ಸದಸ್ಯರಾಗಿ ಸಮರ್ಪಿತ ಜೀವನ ನಡೆಸಿದರು. ಜಾತಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ವಿದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯರಿಗಾಗಿ ದುಡಿದರು. ನಿರ್ಭಯದ, ಸಮತೂಕದ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳಿಗೆ ಅವರು ಹೆಸರಾದವರು.

 

 ಪಿ. ಕೋದಂಡ ರಾವ್

 

೧೯೧೫ ರ ಬೇಸಿಗೆ. ಮದರಾಸು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳ ಫಲಿತಾಂಶ ಆಗತಾನೆ ಪ್ರಕಟವಾಗಿತ್ತು. ಫಲಿತಾಂಶ ಹೊರಬಿದ್ದದ್ದೇ ತಡ ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದ ಒಬ್ಬ ತರುಣ, ಪ್ರಖ್ಯಾತ ವ್ಯಕ್ತಿಯೊಬ್ಬರ ಭೇಟಿಗಾಗಿ ತವಕಗೊಂಡನು. ಅವನು ಭೇಟಿ ಮಾಡಲು ಆಶಿಸಿದ ವ್ಯಕ್ತಿ ಪ್ರಚಂಡ ವಾಗ್ಮಿ: ನಿಷ್ಠಾವಂತ ದೇಶ ಸೇವಕ; ಖ್ಯಾತ ವಿದ್ವಾಂಸ; ಗಾಂಧೀಜಿಯವರಿಂದ ‘ನನ್ನ ರಾಜಕೀಯ ಗುರು’ ಎನಿಸಿಕೊಂಡ ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ ಗೋಖಲೆಯವರ ಪಟ್ಟ ಶಿಷ್ಯ. ಅವರ ಹೆಸರು ವಿ.ಎಸ್.ಶ್ರೀನಿವಾಸ ಶಾಸ್ತ್ರೀ.

 

ಮದರಾಸಿನಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯಾಗಿದ್ದಾಗ ಆ ತರುಣ ಗೋಖಲೆಯವರನ್ನು ನೋಡಿದ್ದ. ಅವರ ಸ್ಫೂರ್ತಿದಾಯಕ ಭಾಷಣವನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದ. ‘‘ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಪದವೀಧರರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರಾದರೂ ಉದ್ಯೋಗ, ಅಧಿಕಾರ, ಐಶ್ವರ್ಯಗಳ ಆಸೆಯನ್ನು ಸ್ವಸಂತೋಷದಿಂದ ತೊರೆಯಬೇಕು. ಭಾರತದ ಸೇವೆಯನ್ನು ತಮ್ಮ ಬಾಳಿನ ಧರ್ಮವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿ ಕೊಳ್ಳಬೇಕು’’ ಎಂದು ಅವರು ತರುಣರಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಕಳಕಳಿಯ ಕರೆ ಅವನ ಹೃದಯವನ್ನು ಹೊಕ್ಕಿತ್ತು. ತಾನು ಪದವೀಧರನಾದೊಡನೆಯೇ ಗೋಖಲೆಯವರನ್ನು ಕಾಣಬೇಕು, ಅವರ ಈ ಕರೆಗೆ ಓಗೊಡಬೇಕೆಂಬ ಹಂಬಲ ಅವನ ಅಂತರಂಗದಲ್ಲಿ ಮೊಳೆತು ಬೆಳೆದಿತ್ತು.

 

ಆದರೆ, ಅವರು ಪದವೀಧರನಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಕೆಲವು ತಿಂಗಳ ಮೊದಲೇ (೧೯೧೫ ನೇ ಫೆಬ್ರವರಿ ೧೯ ರಂದು) ಗೋಖಲೆಯವರು ತೀರಿಕೊಂಡರು. ಇದರಿಂದ ತರುಣನಿಗೆ ತುಂಬ ವ್ಯಸನವಾಯಿತು. ಹಾಗೆಯೇ ಗೋಖಲೆಯವರು ೧೯೦೫ ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದ ನಿಸ್ವಾರ್ಥ ದೇಶ ಸೇವಕರ ಸಂಘವಾದ ‘‘ಸರ್ವೆಂಟ್ಸ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ ಸೊಸೈಟಿ’’ ಯನ್ನು (ಭಾರತ ಸೇವಕರ ಸಂಘವನ್ನು) ಸೇರಬೇಕು; ತನ್ನ ಇಡೀ ಬಾಳನ್ನು ದೇಶಸೇವೆಗಾಗಿ, ಜನಸೇವೆಗಾಗಿ ಮೀಸಲು ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬ ಇಚ್ಛೆಯೂ ಅವನಲ್ಲಿ ಬಲವಾಯಿತು.

 

ಶ್ರೀನಿವಾಸ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳ ಬುದ್ಧಿವಾದ

 

ಬಿ.ಎ. (ಆನರ್ಸ್) ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ತೇರ್ಗಡೆ ಹೊಂದಿದ್ದೇ ತಡ ಆ ತರುಣ ಕಾಣಲು ಹೋದದ್ದು ವಿ.ಎಸ್.ಶ್ರೀನಿವಾಸ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳನ್ನು. ಗೋಪಾಲ ಕೃಷ್ಣ ಗೋಖಲೆಯವರ ನಿಧನಾನಂತರ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳು ಸರ್ವೆಂಟ್ಸ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ ಸೊಸೈಟಿಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ಆರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರು.

 

ತನ್ನ ಇಡೀ ಬಾಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಯ ಜೀವನಕ್ಕಾಗಿ ಮುಡಿಪಿಡಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿ ಬಂದಿದ್ದ ತರುಣನನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳು ಮೆಚ್ಚಿಕೊಂಡರು. ಅವನ ಸರಳತೆ, ಸೇವಾಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ದೃಢ ಸಂಕಲ್ಪಗಳಿಗೆ ಮಾರುಹೋದರು. ತರುಣನ ಸೌಜನ್ಯ ಸುಂದರ ರೂಪುಗಳೂ ಅವರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಿದುವು. ಆದರೆ ಅವನ ಆಸೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಈಡೇರಿಸಲಿಲ್ಲ. ಅವನಲ್ಲಿ ತಂದೆಯ ಪ್ರೀತಿ ಆದರಗಳನ್ನು ತೋರಿ ಬುದ್ಧಿವಾದ ಹೇಳಿದರು-ಅವನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ನೋವಾಗದಂತೆ; ಅವನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ.

 

‘‘ನೀನಿನ್ನೂ ಚಿಕ್ಕವಯಸ್ಸಿನವನು. ಜೀವಮಾನ ಪರಿಯಂತ ತ್ಯಾಗದ ಬಾಳನ್ನು ನಡೆಸುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಲು ತಕ್ಕ ವಯಸ್ಸಲ್ಲ ನಿನ್ನದು. ಸರ್ವೆಂಟ್ಸ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ ಸೊಸೈಟಿಯನ್ನು ಸೇರಬೇಕು ಎಂಬ ನಿನ್ನ ದೃಢ ನಿರ್ಧಾರದ ಕುರುಹಾಗಿ ನೀನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಬಹುದಾದ್ದು ಈಗ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಏನಿದೆ? ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು, ನಿನಗೆ ತೃಪ್ತಿ ಕೊಡುವಂಥ ಯಾವುದಾದರೂ ಕೆಲಸವನ್ನು ಕೆಲಕಾಲ ಮಾಡು. ಹಾಗೆ ಮಾಡಿದ ಮೇಲೂ ಸೊಸೈಟಿಯನ್ನು ಸೇರಬೇಕೆಂಬ ಆಸೆ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಉಳಿದಿದ್ದರೆ, ಆಗ ನನ್ನಲ್ಲಿಗೆ ಬಾ’’ ಎಂದು ಸೂಚಿಸಿದರು.

 

ತರುಣ. ಪಿ. ಕೋದಂಡರಾವ್-ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳ ಈ ಸೂಚನೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಹಿಂದಿರುಗಿದ.

 

ಮನೆತನ

 

ಕೋದಂಡರಾವ್ ಹುಟ್ಟಿದ್ದು ಇಂದಿನ ಆಂಧ್ರ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ವಿಶಾಖ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ, ೧೮೮೯ನೇ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೫ನೇ ತಾರೀಖು. ತಂದೆ-ಸೀತಾರಾವ್; ತಾಯಿ-ಜೋಗಮ್ಮ.

 

ಸೀತಾರಾವ್, ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧ ವಿದ್ವಾಂಸ ವಂಶಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಪಾಂಡುರಂಗಿ ಮನೆತನದವರು. ಈ ವಂಶದ ಹಿರಿಯರ ನೆಲೆ-ಇಂದಿನ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಅಹಮದ್ ನಗರ. ಈಗ್ಗೆ ಮೂರೂವರೆ ಶತಮಾನದ ಹಿಂದೆ ಈ ಮನೆತನದವರು ದಕ್ಷಿಣದ ಕಡೆಗೆ ಸರಿದು ಭೀಮಾ ನದಿಯ ದಂಡೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಪಾಂಡುರಂಗಪಲ್ಲಿಗೆ-ಅಂದರೆ ಇಂದಿನ ಪಂಢರಾಪುರಕ್ಕೆ – ಬಂದು ಆ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದರು. ಪಾಂಡುರಂಗ ಪಲ್ಲಿಯನ್ನು ತಮ್ಮ ನೆಲೆಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಈ ಮನೆತನಕ್ಕೆ ಪಾಂಡುರಂಗಿಗಳು ಅಂದರೆ ಪಾಂಡುರಂಗ(ಪಲ್ಲಿ)ದವರು ಎಂದು ಅಡ್ಡ ಹೆಸರು ಬಂತು. ಕಾಲಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಈ ವಿದ್ವಾಂಸರ ಮನೆತನ ಬೆಳೆದಂತೆ ಕೆಲವು ಸಂಸಾರಗಳು ಕರ್ನಾಟಕದ ಕಡೆಗೆ ಸರಿದವು. ಮತ್ತೆ ಕೆಲವು ತಮಿಳುನಾಡನ್ನು ಸೇರಿದವು. ಇನ್ನು ಕೆಲವು ತೆಲುಗು ಮಾತನಾಡುವ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಹೋದುವು. ಹೀಗೆ ತೆಲುಗು ಸೀಮೆಗೆ ಬಂದು ವಿಶಾಖ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ತಳವೂರಿದ ಪಾಂಡುರಂಗಿಗಳ ವಂಶಕ್ಕೆ ಸೇರಿದವರು ಕೋದಂಡರಾಯರು.

 

ಸಂಸ್ಕೃತ ಭಾಷಾ ಸಾಹಿತ್ಯಗಳಲ್ಲೂ ತರ್ಕ, ಮೀಮಾಂಸಾ ಮುಂತಾದ ದರ್ಶನಗಳಲ್ಲೂ ವಂಶಪಾರಂಪರ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರಚಂಡ ಪಾಂಡಿತ್ಯವನ್ನು ಗಳಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಈ ವಂಶ ಕೋದಂಡರಾಯರ ತಂದೆ ಸೀತಾರಾಯರ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಆಂಗ್ಲ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸದ ಕಡೆಗೆ ತನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ತಿರುಗಿಸಿತು. ಅವರು ಆಂಗ್ಲ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಪಡೆದದ್ದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ ಅಂದು ಬ್ರಿಟಿಷರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದ್ದ ಮದರಾಸು ಪ್ರಾಂತ ಸರಕಾರದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಸೇರಿದರು. ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದಲೂ ದಕ್ಷತೆಯಿಂದಲೂ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು. ಅಷ್ಟು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ-ತಮ್ಮ ಅಧಿಕಾರ ಜೀವನ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಜೀವನ ಎರಡರಲ್ಲೂ ಸತ್ಯವಂತರೆಂದೂ ಶೀಲವಂತರೆಂದೂ ಖ್ಯಾತರಾದರು. ಎಲ್ಲರ ಆದರ ಗೌರವಗಳಿಗೆ ಪಾತ್ರರಾದರು. ಅಷ್ಟು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಕಾಲಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಡೆಪ್ಯುಟಿ ಕಲೆಕ್ಟರ್ ಆದರು. ಈಗ್ಗೆ ಒಂದು ಕಾಲು ಶತಮಾನದ ಹಿಂದೆ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಇಂಡಿಯಾ ಸರ್ಕಾರದಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯರಿಗೆ ದೊರೆಯಬಹುದಾಗಿದ್ದ ದೊಡ್ಡ ಹುದ್ದೆಗಳಲ್ಲಿ ಅದೂ ಒಂದು. ಅಂದಿನ ಬೆಲೆಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೆ, ಆ ಹುದ್ದೆಗೆ ಅಂದು ದೊರೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಸಂಬಳ ಕೂಡ ದೊಡ್ಡದೇ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸೀತಾರಾಯರು ಯಾವ ವಿಧವಾದ ದುರ್ಮಾರ್ಗದ ಗಳಿಕೆಗೂ ಮನಕೊಡದೆ ತಮಗೆ ದೊರೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಸಂಬಳದಿಂದಲೇ ಸುಖಜೀವನ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದುದಲ್ಲದೆ ತಕ್ಕಮಟ್ಟಿನ ಉಳಿತಾಯವನ್ನೂ ಮಾಡಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಅವರು ತಮ್ಮ ಈ ಉಳಿಕೆಯನ್ನು ಕೂಡಿಟ್ಟದ್ದ ‘ಅರ‍್ಬತ್‌ನಾಟ್ ಬ್ಯಾಂಕ್’ ಅನಿರೀಕ್ಷಿತವಾಗಿ ದಿವಾಳಿಯಾದದ್ದರಿಂದ ರಾಯರ ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಬಲವಾದ ಪೆಟ್ಟುಬಿದ್ದಂತೆ ಆಯಿತು. ಅಷ್ಟು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಹಣದ ಗಳಿಕೆ, ಉಳಿತಾಯಗಳೆರಡರಲ್ಲೂ ಅವರ ಆಸಕ್ತಿ ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ತಗ್ಗಿತು. ತಮ್ಮಸಂಬಳದ ಹಣವನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಮ್ಮ ಮನೆಯವರ ಕೈಗೆ ತಂದು ಕೊಟ್ಟು ಬಿಡುತ್ತಿದ್ದುದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ, ಅದನ್ನು ಖರ್ಚು ಮಾಡುವ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯನ್ನೂ ಅವರಿಗೇ ವಹಿಸಿಬಿಟ್ಟರು. ‘ನಾನು ನಿವೃತ್ತನಾದ ಮೇಲೂ ನಾನು ಬದುಕಿರುವವರೆಗೆ ವಿರಾಮ ವೇತನ ಬರುತ್ತದೆ. ಸಂಸಾರ ಹೇಗೋ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ನನ್ನ ಅನಂತರ ಸಂಸಾರ ನಡೆಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗಲು ನೀವು ಈಗಿನಿಂದಲೇ ಕೊಂಚ ಕೊಂಚ ಹಣ ಕೂಡಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಹೋದರೆ ನಿಮಗೇ ಅನುಕೂಲ ಅಲ್ಲವೆ?’’ ಎಂದಿಷ್ಟು ಸೂಚನೆ ಮಾತ್ರ ಕೊಟ್ಟರು.

 

ತಂದೆಯ ಈ ಆದೇಶದಂತೆ ಮನೆಯ ಹಣಕಾಸಿನ ವ್ಯವಹಾರ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಕೆಲಸ ಕೋದಂಡರಾಯರ ಮೇಲೆ ಬಿತ್ತು-ಅವರಿನ್ನೂ ತುಂಬ ಚಿಕ್ಕವಯಸ್ಸಿನವರಾಗಿದ್ದಾಗಲೇ. ಆ ಜವಾಬುದಾರಿಯನ್ನು ಅವರು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರು. ಮನೆಯವರೆಲ್ಲರಿಗೂ ಮೆಚ್ಚುಗೆಯಾಗುವಂತೆ ಆ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿದರು.

 

ತಂದೆಯ ಸರಳ ಜೀವನ, ಕಾರ್ಯಶ್ರದ್ಧೆ, ಕೆಲಸದ ಅಚ್ಚುಕಟ್ಟು, ಸೇವಾಸಕ್ತಿ-ಇವು ಚಿಕ್ಕಂದಿನಿಂದಲೂ ಕೋದಂಡರಾಯರ ಮೇಲೆ ತಮ್ಮ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಬೀರಿದ್ದವು. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಅವರು ನಡವಳಿಕೆಯಲ್ಲಿ ತಂದೆಯ ಪಡಿಯಚ್ಚಾಗಿದ್ದರು. ಅವರಿಬ್ಬರ ನಡುವೆ ಪರಸ್ಪರ ಹೊಂದಾಣಿಕೆ ಬೆಳೆದಿತ್ತು.

 

ದತ್ತು ಆದರೂ ಆಗಲಿಲ್ಲ!

 

ಕೋದಂಡರಾಯರಿಗೆ ಒಬ್ಬರು ಚಿಕ್ಕಪ್ಪ ಇದ್ದರು. ಅವರ ಹೆಸರು ಜಾನಕೀರಾವ್. ಅವರಿಗೆ ಮಕ್ಕಳಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ತಮ್ಮ ಅಣ್ಣ, ಅತ್ತಿಗೆಯರೊಡನೆ ಮಾತನಾಡಿ ಚುರುಕುಬುದ್ಧಿಯ ಸುಂದರ ಬಾಲಕ ಕೋದಂಡನನ್ನು ದತ್ತು ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು. ತಮ್ಮ ಮನೆಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋದರು.

 

ಜಾನಕೀರಾಯರ ಹೆಂಡತಿ ವೆಂಕಟಸುಬ್ಬಮ್ಮ ತುಂಬ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಕಂಡರು. ನೆರೆಹೊರೆಯವರೆಲ್ಲ ಅಚ್ಚರಿಪಡುವಂತೆ ತಮ್ಮ ‘ಮಗ’ ನನ್ನು ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಬಟ್ಟೆಬರೆ, ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿ ಮೆರೆಸಬೇಕೆಂದು ಅವರ ಆಸೆ. ಆಕೆಗೆ ಇದು ಒಂದು ಚಟವೇ ಆಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಈ ಆಡಂಬರ ಬಾಲಕ ಕೋದಂಡನಿಗೆ ಸರಿಬೀಳುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ‘ಈ ಅಲಂಕಾರಗಳಿಂದ ನನಗೆ ತುಂಬ ಮುಜುಗರ ಆಗುತ್ತದೆ, ಇದೆಲ್ಲಾ ನನಗೆ ಬೇಡ’ ಎಂದು ಅವನ ಹಟ. ಆದರೆ ಚಿಕ್ಕಮ್ಮ ಕೋದಂಡನ ಮಾತು ಕೇಳಬೇಕಲ್ಲ! ಒತ್ತಾಯದಿಂದ ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಮುಂದುವರಿಸಿದರು. ಕೋದಂಡನಿಗೆ ತುಂಬಾ ಬೇಸರವಾಯಿತು. ಒಮ್ಮೆ ತನ್ನ ತಂದೆಯ ಮನೆಗೆ ಬಂದವನು ಮತ್ತೆ ಚಿಕ್ಕಮ್ಮನ ಮನೆಗೆ ಹೋಗಲೇ ಇಲ್ಲ! ಸೀತಾರಾಯರೇ ಕೋದಂಡನನ್ನು ತಮ್ಮೊಡನೆ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಅವನ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸಕ್ಕೆ ತಾವೇ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಿದರು.

 

ಮುಂದೆ ತಮ್ಮ ಆಸ್ತಿಪಾಸ್ತಿಯನ್ನು ವಿಭಾಗ ಮಾಡುವ ಯೋಚನೆ ಮಾಡಿದಾಗ ಸೀತಾರಾಯರು, ‘ಕೋದಂಡ ನನ್ನ ತಮ್ಮನಿಗೆ ದತ್ತು ಆಗಿದ್ದರೂ ನನ್ನ ಮನೆಯಲ್ಲೇ ಬೆಳೆದ. ನನ್ನ ಆಸ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೂ ಒಂದು ಪಾಲು ಕೊಡೋಣ’ ಎಂದರು. ಕೋದಂಡರಾಯರು ‘ಅದು ನನಗೆ ಬೇಡ’ ಅಂದರು. ಅಷ್ಟು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ತಮ್ಮ ತಂದೆ ತೀರಿಕೊಂಡ ಮೇಲೆ ತಮ್ಮ ಗಳಿಕೆಯ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ತಮ್ಮ ಮನೆಯವರಿಗೆ ಕೊಡುತ್ತಲೂ ಇದ್ದರು.

 

ತಂದೆ-ತಾಯಿಯರ ಪ್ರಭಾವ

 

ಕೋದಂಡರಾಯರ ತಂದೆಯವರು ಸುಧಾರಕ ಮನೋವೃತ್ತಿಯವರು. ಹಿಂದಿನಿಂದ ನಡೆದು ಬಂದಿದ್ದ ಶವಸಂಸ್ಕಾರ ಪದ್ಧತಿ, ಶ್ರಾದ್ಧ ಮುಂತಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ನಂಬಿಕೆಯಿರಲಿಲ್ಲ.

 

ಆದರೆ ತಾಯಿ ಜೋಗಮ್ಮನವರ ರೀತಿಯೇ ಬೇರೆ. ಅವರು ಸಂಪ್ರದಾಯಸ್ಥರು. ವ್ರತ, ಪೂಜೆ, ಉಪವಾಸ ಮುಂತಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಅಪಾರ ನಂಬಿಕೆ. ಅವನ್ನು ತಪ್ಪದೆ ಆಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು-ತಮ್ಮ ಪಾಡಿಗೆ ತಾವು. ಬೇರೆಯವರು ಹಾಗೆ ಮಾಡುತ್ತಿಲ್ಲವಲ್ಲ ಎಂದು ಅವರು ಬೇಸರಗೊಳ್ಳುತ್ತಲೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಕೋದಂಡರಾಯರು ಒಮ್ಮೆ ತಮ್ಮ ತಾಯಿಯನ್ನು ಕುರಿತು, ‘ಈ ಪೂಜೆ ಪುನಸ್ಕಾರಗಳಿಗೆ ಇಷ್ಟೊಂದು ಶ್ರಮ ವಹಿಸುತ್ತೀರಲ್ಲ, ಇದರಿಂದ ದೊರೆಯುವ ಲಾಭವಾದರೂ ಏನು?’’ ಎಂದರಂತೆ. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಆಕೆ ಬೆರಗಾಗಿ ‘‘ನಿಮ್ಮ ತಂದೆ ಮಕ್ಕಳ ಆಯುರಾರೋಗ್ಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಾಗಿ ಅಲ್ಲವೆ ನಾನು ಇದನ್ನೆಲ್ಲಾ ಮಾಡುವುದು?’’ಎಂದರಂತೆ!

 

ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೋದಂಡರಾಯರಿಗೆ ಅನಿಸಿತಂತೆ-ತಾವು ತಮ್ಮ ತಾಯಿಯನ್ನು ಹಾಗೆ ಛೇಡಿಸಿ ಮಾತನಾಡಿದ್ದು ತಪ್ಪಾಯಿತೇನೋ ಅಂತ. ತಾಯಿ ಅಷ್ಟೆಲ್ಲಾ ಶ್ರಮ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದುದು ತಮ್ಮ ಲಾಭಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಎಂಬುದರ ಅರಿವಾದಾಗ, ‘‘ಈ ಪ್ರಸಂಗ ನನಗೆ, ಸ್ವಾರ್ಥ ತ್ಯಾಗದಿಂದ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ದೊರೆಯುವ ನೆಮ್ಮದಿ, ಸಂತೋಷಗಳ ಅರಿವನ್ನುಂಟು ಮಾಡಿತು. ಸ್ವಾರ್ಥತ್ಯಾಗದ ಪಾಠವನ್ನು ಕಲಿಸಿತು’’ ಎಂದಿದ್ದಾರೆ ಕೋದಂಡರಾಯರು.

 

ಹೀಗೆ ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೂ ಸತ್ಪ್ರಭಾವಗಳಿಗೆ ಒಳಗಾದ ರಾಯರು ತುಂಬ ಚಿಕ್ಕ ವಯಸ್ಸಿನವರಾಗಿದ್ದಾಗಿನಿಂದಲೇ ತಾವು ಮುಂದೆ ಏನು ಮಾಡಬೇಕು, ಹೇಗೆ ಬಾಳಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಕುರಿತು ಯೋಚಿಸತೊಡಗಿದ್ದರು. ತಾವು ಪದವೀಧರರಾಗುವ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಈ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಒಂದು ನಿರ್ಧಾರಕ್ಕೂ ಬಂದಿದ್ದರು. ೧೯೧೫ ರ ಮೊದಲ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ತಂದೆಗೆ ಬರೆದ ಪತ್ರದಿಂದ ಇದು ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಅವರು,

 

‘‘ಆಂಗ್ಲ ಸರಕಾರದ ಚಾಕರಿಗೆ ಸೇರುವುದನ್ನು ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಒಪ್ಪದು. ಹಣ ಗಳಿಸಬೇಕೆಂಬ ಆಸೆಯೂ ನನಗಿಲ್ಲ. ತ್ಯಾಗಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶವಿರುವ ಯಾವುದಾದರೂ ಒಂದು ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಬೇಕೆಂದಿದ್ದೇನೆ. ದುರ್ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಹಣ ಗಳಿಸುವ ಬಗೆಗೆ ನೀವು ತುಂಬ ಕೋಪಗೊಳ್ಳುವಿರಿ ಎಂಬುದು ನಿಮ್ಮಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಗೌರವವನ್ನೂ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿಸಿದೆ. ಹಣಗಳಿಸಲು ನಿಮಗೆ ಅನೇಕ ಅವಕಾಶಗಳಿದ್ದರೂ ದುಡ್ಡನ್ನು ಗುಡ್ಡೆ ಹಾಕಬೇಕೆಂಬ ಮೋಹಕ್ಕೆ ನೀವು ಒಳಗಾಗದೆ ಇದ್ದದ್ದು ನನಗೆ ಅಭಿಮಾನದ ಸಂಗತಿ. ನಿಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳಾದ ನಮಗೆ ನೀವು ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಕೂಡಿಡಲಿಲ್ಲವಲ್ಲ ಎಂದು ಸ್ವಲ್ಪವೂ ವ್ಯಸನವಿಲ್ಲ’’ ಎಂದಿದ್ದಾರೆ.

 

ಅಂತೂ ತಮ್ಮ ವ್ಯಕ್ತಿಸ್ವಾಂತಂತ್ರ್ಯಕ್ಕೆ ಅಡ್ಡಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡದೆ ಇರುವಂಥ, ಪರಿಶುದ್ಧ, ತ್ಯಾಗಮಯ ಜೀವನವನ್ನು ನಡೆಸಬೇಕೆಂದು ನಿರ್ಧರಿಸಿದ್ದರು. ಅದರಂತೆಯೇ ನಡೆದುಕೊಂಡರು.

 

ಅಧ್ಯಾಪಕರು

 

ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಇಂಡಿಯ ಸರಕಾರದ ಆಡಳಿತ ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ತಂದೆಯ ಬಗೆಗೆ ಇದ್ದ ಗೌರವಾದರಗಳನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿಕೊಂಡು, ತಮಗೊಂದು ಒಳ್ಳೆಯ ಕೆಲಸವನ್ನು ಗಿಟ್ಟಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಕೋದಂಡರಾಯರಿಗೆ ಕಷ್ಟದ ಕೆಲಸವೇನಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ  ಅವರು ಹಾಗೆ ಮಾಡದೆ, ೧೯೧೫ ರಲ್ಲಿ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ಸಸ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದ ಅಧ್ಯಾಪಕರಾದರು.  ಆ ವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿದ್ದುಕೊಂಡೇ ತಮ್ಮ ಅಧ್ಯಯನವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿ ೧೯೧೭ರಲ್ಲಿ ಎಂ.ಎ. (ಆನರ್ಸ್) ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಉತ್ತೀರ್ಣರಾದರು. ಉತ್ತಮ ಅಧ್ಯಾಪಕರೆಂದು ಹೆಸರು ಗಳಿಸಿದರು. ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಮೆಚ್ಚಿಕೆಗೆ ಪಾತ್ರರಾದರು. ನೆರವಿನ ಆವಶ್ಯಕತೆಯಿದ್ದ ಹಲಕೆಲವು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮಿಂದಾದ ನೆರವು ನೀಡಿ ಅವರ ಕೃತಜ್ಞತೆಗೆ ಪಾತ್ರರಾದರು.

 

ಇದಲ್ಲದೆ, ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಸಾಮಾಜಿಕ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಭಾಗವಹಿಸಿದರು. ಅನೇಕರ ಸ್ನೇಹವನ್ನೂ ಪ್ರೀತಿ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನೂ ಗಳಿಸಿಕೊಂಡರು.

 

ಇನ್‌ಫ್ಲೂಯೆಂಜಾ ಈಗ ಸಾಮಾನ್ಯ ವ್ಯಾಧಿ. ಆದರೆ ಅದು ೧೯೧೮ರಲ್ಲಿ ಮೊದಲಬಾರಿಗೆ ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕ ಜಾಡ್ಯವಾಗಿ ದೇಶದಲ್ಲೆಲ್ಲ ಹರಡಿತು. ಅನೇಕಾನೇಕರನ್ನು ಬಲಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿತು. ತಕ್ಕ ಔಷಧಿ ಉಪಚಾರವಿಲ್ಲದೆ ನರಳುತ್ತಿದ್ದ ಜನರಿಗೆ ಈ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಲು ಕೋದಂಡರಾಯರು ಮುಂದಾದರು. ಪೌರಸಭೆ ಮತ್ತು ವೈದ್ಯಕೀಯ ಇಲಾಖೆಯ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರನ್ನೂ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಮುಖಂಡರನ್ನೂ ಕಂಡರು. ಅವರೆಲ್ಲರ ಸಹಕಾರದಿಂದ ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಮನೆಮನೆಗೂ ಔಷಧಿ, ಗಂಜಿ ಇವನ್ನು ಹಂಚುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಿದರು. ಈ ಸೇವೆಯಿಂದಾಗಿ ಅನೇಕ ಸಹಸ್ರ ಜನರು ಬದುಕಿಕೊಂಡರು; ಚೇತರಿಸಿಕೊಂಡರು.

 

ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರ

 

ಕೋದಂಡರಾಯರು ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ಕಲಿತದ್ದು ಸಸ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ.ಆದರೆ ಅವರ ಆಸಕ್ತಿ ಅದಷ್ಟಕ್ಕೇ ಮೀಸಲಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಸಾಹಿತ್ಯ, ನಾಟಕ ಮತ್ತಿತರ ಲಲಿತ ಕಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಆಸ್ಥೆಯಿತ್ತು. ಅಂದಿನ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿದ್ದ ವಿದ್ವಾಂಸರ, ರಸಿಕರ, ಕಲಾವಿದರ, ಕಲಾಪ್ರೇಮಿಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಕೂಟ ಎಂದರೆ ಎ.ಡಿ.ಎ. (ಆಮೆಚ್ಯೂರ್ ಡ್ರಮ್ಯಾಟಿಕ್ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್). ಕೋದಂಡರಾಯರು ಈ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಸದಸ್ಯರಾದರು. ತಮ್ಮ ಸೌಜನ್ಯ, ಕಾರ್ಯಶ್ರದ್ಧೆ, ಉತ್ಸಾಹಗಳಿಂದ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಸದಸ್ಯರೆಲ್ಲರ ಪ್ರೀತಿ, ವಿಶ್ವಾಸಗಳಿಗೆ ಪಾತ್ರರಾದರು. ಸ್ವಲ್ಪಕಾಲಾನಂತರ ಅದರ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ಆಯ್ಕೆಯಾದರು. ಈ ಸಂಸ್ಥೆ ೧೯೧೯ ರಲ್ಲಿ ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಕಲಾ ಮಹೋತ್ಸವವನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸಲು ಪ್ರೇರಕರಾದರು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಯಶಸ್ವಿಗೊಳಿಸಲು ಶ್ರಮಿಸಿದರು. ವಿಶ್ವಕವಿ ರವೀಂದ್ರನಾಥ ಠಾಕೂರರು ಈ ಉತ್ಸವದ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆ ವಹಿಸಿದ್ದರೆಂಬುದು ಹೆಮ್ಮೆಯ ವಿಚಾರ. ಈ ಮಹೋತ್ಸವವಾದ ಎರಡು ವರ್ಷಗಳ ಅನಂತರ ಇಂಥದೇ ಇನ್ನೊಂದು ಮಹೋತ್ಸವವನ್ನೂ ಭಾರತೀಯ ನಾಟಕ ಸಮ್ಮೇಳನವನ್ನೂ ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ನಡೆಸಲು ರಾಯರು ಕಾರಣರಾದರು. ಅವರ ವಿವಿಧ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಆಸಕ್ತಿಗಳಿಂದಾಗಿ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ನಗರ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಗಣ್ಯವ್ಯಕ್ತಿಯ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಏರಿದರು. ಆದರೂ ತಾವು ಸರ್ವೆಂಟ್ಸ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ ಸೊಸೈಟಿ ಸೇರಿ ತಮ್ಮ ಇಡೀ ಜೀವನವನ್ನು ಭಾರತದ ಸೇವೆಗಾಗಿ ಸಮರ್ಪಿಸಿ ಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂಬ ಹೆಬ್ಬಯಕೆ ಅವರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹಚ್ಚಹಸುರಾಗಿಯೇ ಇತ್ತು.

 

ಆಸೆ ಈಡೇರಿತು

 

ಈ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಕೋದಂಡರಾಯರು ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿ ಅದನ್ನು ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಆರು ವರ್ಷಗಳಾಗಿದ್ದವು. ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಅವರು ಶಿಕ್ಷಣ, ಕಲೆ, ಸಮಾಜಸೇವಾರಂಗಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ತೃಪ್ತಿಯಾಗುವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ದುಡಿದಿದ್ದರು. ಇದರ ವಿವರಗಳನ್ನು ಶ್ರೀನಿವಾಸ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳಿಗೆ ತಿಳಿಸಿ, ತಮ್ಮನ್ನು ಸರ್ವೆಂಟ್ಸ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ ಸೊಸೈಟಿಗೆ ಸದಸ್ಯನನ್ನಾಗಿ ಸೇರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಕೇಳಿಕೊಂಡರು. ಅವರು ಅದಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರು. ಇದರಿಂದ ಕೋದಂಡರಾಯರಿಗೆ ತುಂಬಾ ಸಂತೋಷವಾಯಿತು. ಆದರೆ ಈ ಸಂತೋಷಕ್ಕೆ ಒಂದು ನೋವಿನ ಅಂಚು ಅಂಟಿಕೊಂಡು ಅವರ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ವ್ಯಾಕುಲವನ್ನೂ ಉಂಟು ಮಾಡಿತು: ಕಳೆದ ಆರು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ರೂಢಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಸ್ನೇಹ ಸಂಬಂಧಗಳಿಂದ ದೂರವಾಗಬೇಕಾಗಿಬಂತಲ್ಲ ಎಂಬ ಚಿಂತೆ. ರಾಯರು ಈ ನೋವನ್ನು ಅದುಮಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ತಮ್ಮ ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಕಾಲೇಜಿನ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ರಾಜೀನಾಮೆ ಕೊಡಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದರು. ಆಗ ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಉಪಕುಲಪತಿಗಳಾಗಿದ್ದ ಬ್ರಜೇಂದ್ರನಾಥ ಸೀಲ್ ಅವರನ್ನು ಕಂಡು ತಮ್ಮ ಅಪೇಕ್ಷೆಯನ್ನು ಅವರಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದರು. ಅವರು ಅದನ್ನು ಒಪ್ಪದೆ, ‘ನೀನು ಸರ್ವೆಂಟ್ಸ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ ಸೊಸೈಟಿಯನ್ನು ಸೇರಿ ಭಾರತ ರಾಷ್ಟ್ರಕ್ಕೆ ಸಲ್ಲಿಸಬಹುದಾದ ಸೇವೆಯನ್ನೇ ನಮ್ಮ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಮೂಲಕವೂ ಸಲ್ಲಿಸಬಹುದು. ಇಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಉತ್ತಮ ಭವಿಷ್ಯವಿದೆ. ಇಲ್ಲೆ ಇರು’’ ಒಂದು ಒತ್ತಾಯಪಡಿಸಿದರು.

 

ಕೋದಂಡರಾಯರು, ತಾವು ಸರ್ವೆಂಟ್ಸ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ ಸೊಸೈಟಿಯನ್ನು ಸೇರಲು ಬಹು ಹಿಂದೆಯೇ ಗುಪ್ತ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ್ದ ಸಂಗತಿಯನ್ನು ಅವರಿಗೆ ತಿಳಿಸಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಿದರು.

 

ಶ್ರೀನಿವಾಸ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳನ್ನು ಕಂಡು, ಮಾತನಾಡಿ ಅವರ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಸೊಸೈಟಿಯ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ವಾರಪತ್ರಿಕೆ ‘ಸರ್ವೆಂಟ್ಸ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ’ ದ ಸಂಪಾದಕ ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ಪುಣೆಗೆ ಹೋದರು.

 

ಸೊಸೈಟಿಯ ಧ್ಯೇಯಗಳು, ವಿವಿಧ ವಿಚಾರಗಳಲ್ಲಿ ಅದರ ನಿಲುವು-ಒಲವು, ಕಾರ್ಯನೀತಿಗಳನ್ನು ರಾಯರು ಈ ಹೊತ್ತಿಗಾಗಲೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದ್ದರು. ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಲೇಖನ ಶಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಅವರು ಯಾವುದೇ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಸೊಸೈಟಿಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಏನೆಂಬುದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸಬಲ್ಲವರಾಗಿದ್ದರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಲೇಖನಗಳು ಎಲ್ಲರ ಮೆಚ್ಚಿಕೆಗೆ ಪಾತ್ರವಾದವು.

 

ಕೆಲವು ತಿಂಗಳ ಅನಂತರ – ೧೯೨೨ ರಲ್ಲಿ – ಶ್ರೀನಿವಾಸ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳು ಕೋದಂಡರಾಯರನ್ನು ವಿಧ್ಯುಕ್ತವಾಗಿ ತಮ್ಮ ಸೊಸೈಟಿಯ ಸದಸ್ಯರನ್ನಾಗಿ ಅಂಗೀಕರಿಸಿದರು. ಸಿಮ್ಲಾದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಗಂಭೀರ ಖಾಸಗಿ ಸಮಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಸದಸ್ಯರ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸಿದರು. ತಾವು ಸರ್ವೆಂಟ್ಸ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ ಸೊಸೈಟಿಯ ಸದಸ್ಯರಾಗಿ, ಜನಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ತಮ್ಮ ಜೀವನವನ್ನು ಮುಡಿಪಿಡಬೇಕೆಂಬ ರಾಯರ ಆಸೆ ಈಡೇರಿದ್ದು ಹೀಗೆ.

 

ಸದಸ್ಯತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದ ಸ್ವಲ್ಪಕಾಲಾನಂತರ ಕೋದಂಡರಾಯರು ಮದ್ರಾಸಿಗೆ ಬಂದರು-ಸೊಸೈಟಿಯ ಹಿರಿಯ ಸದಸ್ಯರಾದ ವಿ. ವೆಂಕಟಸುಬ್ಬಯ್ಯನವರೊಡನೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ; ಅಲ್ಲಿ ಅವರ ಪಾಲಿಗೆ ಬಂದದ್ದು

 

ಅಸ್ಪ ಶ್ಯರ ನೆರವಿನ ಕಾರ್ಯ.

 

ನಾನು ಜಾತ್ಯತೀತ ಭಾರತೀಯ

 

ಆಗಿನ ಮದರಾಸು ಪ್ರಾಂತದಲ್ಲಿ ‘ಅರುಂಧತೀಯ’ ರೆಂಬ ಒಂದು ವರ್ಗದ ಜನ ಇದ್ದರು. ಇವರ ಪ್ರಧಾನ ವೃತ್ತಿ ಚರ್ಮದ ಕೆಲಸ. ಇವರು ಮಹರ್ಷಿ ವಶಿಷ್ಠರ ಪತ್ನಿಯಾದ ಅರುಂಧತಿಯ ಕುಲದವರು ಎಂಬ ಪ್ರತೀತಿ ಇತ್ತು. ಆದರೂ ಹಿಂದೂ ಸಮಾಜ ಇವರನ್ನು ಅಸ್ಪ ಶ್ಯರಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಅಷ್ಟು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಇತರ ಅಸ್ಪ ಶ್ಯ ವರ್ಗಗಳವರು ಕೂಡಾ ಇವರನ್ನು ತಮಗಿಂತ ಕೆಳಮಟ್ಟದವರೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ‘‘ಅರುಂಧತೀಯ’’  ಕುಲಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಎಲ್.ಸಿ.ಗುರುಸ್ವಾಮಿ ಎಂಬುವರು ಮದರಾಸು ಪ್ರಾಂತದ ಶಾಸನಸಭೆಯ ಸದಸ್ಯರಾಗಿದ್ದರು. ಅಲ್ಲದೆ ತಮ್ಮ ಜನರ ಸ್ಥಿತಿಗತಿಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಇವರಿಗೆ ಸಲಹೆಗಾರರಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ಕೋದಂಡರಾಯರನ್ನು ನೇಮಿಸಲಾಯಿತು.

 

‘ಯಾವ ಜಾತಿ ಮತಗಳ ಭೇದವೂ ಇಲ್ಲದೆ ಎಲ್ಲ ಭಾರತೀಯರನ್ನು ಸಹೋದರರಂತೆ ಕಾಣಬೇಕು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರ ಉನ್ನತಿಗಾಗಿ ದುಡಿಯಬೇಕು’  ಎಂಬುದು ರಾಯರು ಸೊಸೈಟಿಯ ಸದಸ್ಯರಾಗಿ ಕೈಗೊಂಡಿದ್ದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಒಂದು ಅಂಶ; ಹಾಗೆಯೇ ಸೊಸೈಟಿಯ ಸದಸ್ಯರು ‘‘ಜಾತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ತೀರಾ ಕೆಳಮಟ್ಟದವರೂ ದಲಿತರೂ ಆಗಿರುವವರ ಉದ್ಧಾರಕ್ಕಾಗಿ ದುಡಿಯಬೇಕು’’ ಎಂಬುದು ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ ಗೋಖಲೆಯವರು ಸೊಸೈಟಿಯ ಸದಸ್ಯರಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದ ಆದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು.

 

ಆದ್ದರಿಂದ ತಮಗೆ ವಹಿಸಿದ ಅಸ್ಪ ಶ್ಯರ ಉದ್ಧಾರದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ರಾಯರು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಕೈಗೊಂಡರು. ಅರುಂಧತೀಯರು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಕೇರಿಗಳಿಗೆ ಹೋದರು. ಅವರ ಗುಡಿಸಿಲುಗಳ ಒಳಹೊಕ್ಕು ಅವರ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಪರಿಶೀಲಿಸಿದರು. ಗುರುಸ್ವಾಮಿಯವರೊಡನೆ ಸಮಾಲೋಚನೆ ನಡೆಸಿ ಆರುಂಧತೀಯರ ಪುರೋಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಸಹಾಯಕವಾದ ಸಲಹೆಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟರು; ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸಿದರು.

 

ಯಾರೇ ಆಗಲಿ, ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯ ಕಷ್ಟ, ದುಃಖ ಅನನುಕೂಲಗಳಿಗೆ ಒಳಗಾಗಿದ್ದರೆ ಅವರಿಗೆ ತಮ್ಮಿಂದಾದ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಲು ಕೋದಂಡರಾಯರು ಯಾವಾಗಲೂ ಮುಂದಾಗುತ್ತಿದ್ದರು.

 

೧೯೨೬ರಲ್ಲಿ ಕಾವೇರಿ ನದಿಯಲ್ಲಿ ಮಹಾಪ್ರವಾಹ ಬಂದು ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಹಲವಾರು ಪ್ರದೇಶಗಳು ತೊಂದರೆಗೊಳಗಾದವು. ಕೋದಂಡರಾಯರು ಆ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಜನರಿಗೆ ನೆರವನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದರು. ಹಳ್ಳಿಹಳ್ಳಿಗೂ ಹೋದರು. ಹಳ್ಳಿಗಳ ಮುಖಂಡರನ್ನೂ ಅಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನೂ ಕಂಡು ಕಷ್ಟದಲ್ಲಿದ್ದವರಿಗೆ ನೆರವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಈ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದಾಗ ರಾಯರು ಸ್ವಂತ ಸುಖಗಳ ಕಡೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಯ ಕೊಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ದೊರೆತಲ್ಲಿ ದೊರೆತಂಥ ಊಟ. ವಿಶ್ರಾಂತಿಯ ವಿಚಾರವೂ ಅಷ್ಟೇ. ದೊರತಲ್ಲಿ ದೊರೆತಂಥ ಸ್ಥಳ. ಈ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಅವರು ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಜಾತಿಮತಗಳನ್ನು ಲಕ್ಷಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಯಾವಾಗಲೂ ಒಂದು ನಿಯಮವನ್ನು ಮಾತ್ರ ತಪ್ಪದೆ ಪಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಎಲ್ಲೇ ಆಗಲಿ ಮಾಂಸಾಹಾರವನ್ನು ಮಾತ್ರ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಇದನ್ನು ಬಲ್ಲ ಮಾಂಸಾಹಾರಿ ಮಿತ್ರರು ರಾಯರನ್ನು ತಮ್ಮ ಮನೆಗಳಿಗೆ ಊಟಕ್ಕೆ ಕರೆದಾಗಲೆಲ್ಲ ರಾಯರಿಗೆ ಶಾಕಾಹಾರವನ್ನೇ ಒದಗಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.

 

ರಾಯರು ಎಲ್ಲ ಜಾತಿ, ಕುಲ, ಮತಗಳವರೊಡನೆಯೂ ಒಂದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವ್ಯವಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಪಕ್ಷಪಾತವನ್ನು ತೋರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ರಾಯರು ಯಾವ ಜಾತಿಯವರು ಎಂಬ ಬಗೆಗೆ ಅವರ ಪರಿಚಯಸ್ಥರಲ್ಲೇ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳುಂಟಾಗಿ ಅವು ವಿರಸದ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಮುಟ್ಟಿದ್ದೂ ಉಂಟು! ಅವರ ಬಂಧುಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವರು ಜಾತಿಗೆಟ್ಟವರೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಅವರನ್ನು ತಮ್ಮ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಊಟಕ್ಕೆ ಕೂರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ರಾಯರು ಬೇಸರಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಒಳ್ಳೆಯ ಮಾತು ಗಳಿಂದಲೇ ಅವರ ಈ ಸಂಪ್ರದಾಯ ಶರಣತೆಯನ್ನು ತಿದ್ದಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.

 

ಯಾವುದೇ ಜನಾಂಗ, ಕುಲ, ಜಾತಿ, ಮತಗಳಿಗೆ ಸೇರಿದವರೇ ಆಗಿರಲಿ, ಮಾನವರೆಲ್ಲರೂ ಒಂದೇ ಎಂಬುದು ರಾಯರ ದೃಢನಂಬಿಕೆಯಾಗಿತ್ತು.

 

‘‘ಎಲ್ಲರಂತೆ ನಾನೂ ನನ್ನ ತಂದೆತಾಯಿಯರು ಯಾರಾಗಿರಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಆರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ಅವರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಾಗಿದ್ದರು. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಎನಿಸಿಕೊಂಡೆ! ನಾನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೂ ಅಲ್ಲ. ಸಂಪ್ರದಾಯಸ್ಥ ಹಿಂದುವೂ ಅಲ್ಲ.  ನಾನು ಜಾತ್ಯತೀತ ಭಾರತೀಯ’’ ಎನ್ನುತ್ತಿದ್ದರು ಕೋದಂಡರಾಯರು. ತಮ್ಮ ಜೀವನಕಾಲ ಪರ್ಯಂತ ಅವರು ಈ ನಂಬಿಕೆಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿಯೇ ನಡೆದುಕೊಂಡರು.

 

ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳ ಜೊತೆಗೆ

 

ಕೋದಂಡರಾಯರು ಸೊಸೈಟಿಯನ್ನು ಸೇರಿದ ಮೇಲೆ ಸೊಸೈಟಿಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಶ್ರೀನಿವಾಸ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳು ಅವರನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಗಮನಿಸತೊಡಗಿದರು. ರಾಯರ ಉತ್ತಮ ನಡವಳಿಕೆ, ಕಾರ್ಯತತ್ಪರತೆ, ಶ್ರದ್ಧೆ, ಮಾನವೀಯತೆಗಳು ಅವರ ಮೆಚ್ಚುಗೆಗೆ ಪಾತ್ರವಾದವು. ಅವರನ್ನು ತಮ್ಮ ಜತೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಅವರ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವನ್ನೂ ಅನುಭವವನ್ನೂ ಬೆಳೆಸಬೇಕೆಂದು ಆಶಿಸಿದರು. ಅವರನ್ನು ತಮ್ಮ ಆಪ್ತಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯಾಗಿ ನೇಮಿಸಿಕೊಂಡರು. ಇದರಿಂದಾಗಿ ರಾಯರು ಆ ಕಾಲದ ಅನೇಕ ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಪಡೆದದ್ದಲ್ಲದೆ ನಾನಾ ಸಭೆ, ಸಮ್ಮೇಳನ ಮುಂತಾದ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಹತ್ತಿರದಿಂದ ಕಂಡು ತಮ್ಮ ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಜನಜೀವನದ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು. ರಾಯರು ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳ ಆಪ್ತ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯಾಗಿದ್ದ ಸುಮಾರು ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಅವರು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಕೊಡುವ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಲಂಡನ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಎರಡು ದುಂಡುಮೇಜಿನ ಪರಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ, ಹಾಗೆಯೇ ಭಾರತ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕದ ಸರ್ಕಾರಗಳ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳ ನಡುವೆ ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾದ ಭಾರತೀಯರ ಸ್ಥಿತಿಗತಿಗಳನ್ನು ಉತ್ತಮಗೊಳಿಸುವ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಕೇಪ್‌ಟೌನ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಎರಡು ದುಂಡುಮೇಜಿನ ಪರಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳ ಜತೆಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದರು. ಅನಂತರ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳು ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕದಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ ಪರವಾಗಿ ಏಜೆಂಟ್ ಜನರಲ್ ಆಗಿದ್ದಾಗ ಕೂಡ ಅವರೊಡನಿದ್ದರು.

 

ಇದಲ್ಲದೆ ಪೂರ್ವ ಆಫ್ರಿಕದ ಕೀನ್ಯ, ಉಗಾಂಡ, ತಾಂಗನಿಕ, ಝಾಂಝಿಬಾರ್‌ಗಳಿಗೆ ಭೇಟಿ ಕೊಟ್ಟು ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಭಾರತೀಯ ಸ್ಥಿತಿಗತಿಗಳನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದರು. ೧೯೨೯ರಲ್ಲಿ ದಾರ್-ಉಸ್-ಸಲಾಮ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಮೊಟ್ಟ ಮೊದಲನೆಯ ತಾಂಗನಿಕ ಭಾರತೀಯ ಸಮ್ಮೇಳನದ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆ ವಹಿಸಿ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ಮಾಡಿದರು.

 

ಈ ಪ್ರವಾಸಗಳಿಂದಾಗಿ ಭಾರತದಿಂದ ಹೊರ ದೇಶಗಳಿಗೆ  ವಲಸೆಹೋಗಿದ್ದ ಭಾರತೀಯರ ಸಮಸ್ಯೆಗಳ ನಿಕಟ ಪರಿಚಯ ರಾಯರಿಗೆ ಉಂಟಾಯಿತು. ಮತ್ತು ಆ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಪರಿಹರಿಸಲು ಅವರು ತಕ್ಕಮಟ್ಟಿನ ನೆರವು ನೀಡಿದರು.

 

ಹರಿಜನರ ಉದ್ಧಾರದ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ರಾಯರಿಗೆ ಇದ್ದ ವಿಶೇಷ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಕುರಿತು ಈ ಮೊದಲೇ ಹೇಳಿದೆ. ಗಾಂಧೀಜಿಯವರು ೧೯೩೨ರಲ್ಲಿ ಯೆರವಾಡ ಸೆರೆಮನೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಅಲ್ಲಿಂದಲೇ ಹರಿಜನ ಚಳವಳಿಯನ್ನು ಕೈಗೊಂಡ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಕೋದಂಡರಾಯರ ನೆರವನ್ನು ಕೇಳಿದರು. ರಾಜಕೀಯವಾಗಿ ರಾಯರು ಮತ್ತು ಗಾಂಧೀಜಿಯವರ ನಡುವೆ ಪ್ರಬಲವಾದ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯವಿತ್ತು. ಆದರೂ ಹರಿಜನೋದ್ಧಾರವು ಆವಶ್ಯಕವೆಂಬ ನಂಬಿಕೆ ರಾಯರಿಗೆ ಇದ್ದದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಗಾಂಧೀಜಿಯವರಿಗೆ ಪೂರ್ಣ ಸಹಕಾರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅವರ ಪ್ರಶಂಸೆಗೆ ಪಾತ್ರರಾದದ್ದು ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ.

 

ಹೊರ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ

 

ಕೋದಂಡರಾಯರು ವಿಶಾಲವಾಗಿ ಅಭ್ಯಾಸಮಾಡಿದ ತೀಕ್ಷ್ಣಮತಿಗಳು. ಯಾವುದೇ ವಿಚಾರವನ್ನು ಕುರಿತು ಅವರು ಆಳವಾಗಿ ವಿಚಾರ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರು ಭಾರತದ ಹಾಗೂ ಅನೇಕ ವಿದೇಶಗಳ ವಿದ್ಯಾಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಮತ್ತು ವಿದ್ವತ್ಸಂಘಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಭಾಷಣಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಇವೆಲ್ಲವೂ ಮೆಚ್ಚುಗೆಗೆ ಪಾತ್ರವಾಗಿವೆ.

 

೧೯೩೫ ರಿಂದ ಸುಮಾರು ಒಂದೂವರೆ ವರ್ಷಕಾಲ ಅವರು ಕೆನಡ, ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯ, ನ್ಯೂಜಿಲೆಂಡ್, ಟ್ರನಿಡಾಡ್, ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಗಯಾನ, ಡಚ್ ಗಯಾನ, ಫಿಜಿ, ಜಪಾನ್, ಚೀನ, ಸಯಾಮ್, ಫ್ರೆಂಚ್ ಇಂಡೋ ಚೀನ, ಡಚ್ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡೀಸ್, ಸಿಂಹಳ (ಶ್ರೀಲಂಕಾ) ಗಳಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಯನ ಪ್ರವಾಸ ಮಾಡಿ ಅಲ್ಲಿನ ಭಾರತೀಯ ಮೂಲದ ಜನರ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಕೂಲಂಕಷವಾಗಿ ಪರಿಶೀಲಿಸಿದರು.

 

ಅಮೆರಿಕದ ಯೇಲ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಜನಾಂಗ ಸಂಬಂಧಗಳ ವಿಭಾಗ ರಾಯರನ್ನು ಆ ವಿಚಾರವಾಗಿ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಲು ಆಹ್ವಾನಿಸಿತ್ತು. ಅದಕ್ಕನುಗುಣವಾಗಿ ರಾಯರು ೧೯೩೪-೩೫ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಆ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿರತರಾದರು. ಆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅವರು ನಡೆಸಿದ ಸಂಶೋಧನೆಗಳು ಬಹಳ ಅಮೂಲ್ಯವಾದವು ಎಂದು ಹೊಗಳಲ್ಪಟ್ಟವು.

 

ಯೇಲ್ ಮತ್ತು ಹವಾಯ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯಗಳು ೧೯೩೬ರಲ್ಲಿ ಪೆಸಿಫಿಕ್ ಪ್ರದೇಶದ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಕುರಿತು ಒಂದು ವಿಚಾರಸಂಕಿರಣ ಸಮ್ಮೇಳನವನ್ನು ಹೊನಲುಲುನಲ್ಲಿ ಏರ್ಪಡಿಸಿದ್ದವು. ಇದರಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಲು ರಾಯರಿಗೆ ಆಹ್ವಾನ ಬಂದಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿಗೆ ಅವರು ಹೋದರು. ಸಮ್ಮೇಳನದಲ್ಲಿ ಒಂದು ವಿಷಾದಕರ ಘಟನೆ ನಡೆಯಿತು. ಆ ಹಿಂದೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕೆಲಕಾಲ ವಿದ್ಯಾಧಿಕಾರಿಯಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ್ದ ಒಬ್ಬ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ತಜ್ಞ ತನ್ನ ಭಾಷಣದಲ್ಲಿ ಭಾರತವನ್ನೂ ಭಾರತೀಯರನ್ನೂ ಕುರಿತು ಹೀನಾಯಕರವಾಗಿ ದೂಷಿಸಿದ. ಆ ಮಹಾಸಮ್ಮೇಳನದಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಒಬ್ಬರೇ ಭಾರತೀಯರೆಂದರೆ ಕೋದಂಡರಾಯರು. ಬ್ರಿಟಿಷ್ ತಜ್ಞನ ದೂಷಣೆಗಳು ಅವರ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ತುಂಬಾ ನೋವನ್ನುಂಟುಮಾಡಿದವು. ತಮ್ಮ ರಾಷ್ಟ್ರದ ಮತ್ತು ಜನಾಂಗದ ಗೌರವವನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿಯಲು ತಾವು ಆತನ ಹೇಳಿಕೆಗಳನ್ನು ಖಂಡಿಸಲು ರಾಯರು ಮುಂದಾದರು. ಆದರೆ ಸಭಾಧ್ಯಕ್ಷ, ‘‘ಇಲ್ಲಿ ಇಂಥ ವಾದವಿವಾದಗಳಿಗೆ ನಾನು ಅವಕಾಶ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ’’ ಎಂದು ನಿರಾಕರಿಸಿದನು. ತಾವು ಭಾರತೀಯರಾಗಿ ಅತ್ಯಾವಶ್ಯಕವಾಗಿ ನೆರವೇರಿಸಬೇಕಾಗಿದ್ದ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಲು ಆಗಲಿಲ್ಲವೆಂದು ರಾಯರು ತುಂಬಾ ವಿಹ್ವಲರಾದರು.

 

ಬಾಳ ಸಂಗಾತಿ

 

ಸಮ್ಮೇಳನಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದ ಒಬ್ಬ ಮಹಿಳೆ, ಚಿಂತಾಗ್ರಸ್ತರಾಗಿದ್ದ ರಾಯರನ್ನು ಕಂಡು ಸಹಾನುಭೂತಿ ತೋರಿದಳು. ಅಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಸಮೂಹದಲ್ಲಿ ಏಕಾಕಿತನವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಯರನ್ನು ಕಂಡು ಅವರೊಡನೆ ಮಾತಾಡಿ ಅವರನ್ನು ಸಾಂತ್ವನಗೊಳಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದಳು. ಇದರಿಂದ ಇಬ್ಬರಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಪರಿಚಯ ಬೆಳೆಯಿತು. ಒಬ್ಬರ ಸ್ವಭಾವ ಇನ್ನೊಬ್ಬರಿಗೆ ಮೆಚ್ಚುಗೆಯಾಯಿತು. ಸಮ್ಮೇಳನ ಮುಗಿದ ಮೇಲೆ ಅವರಿಬ್ಬರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡಿದರು. ಆದರೂ ಆ ಹೊತ್ತಿಗಾಗಲೇ ಅವರಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಗೌರವ, ಅಭಿಮಾನಗಳು ಬೆಳೆದಿದ್ದವು. ಹೀಗೆ ರಾಯರಿಗೆ ಪರಿಚಿತಳಾದ ಮಹಿಳೆ ಮಿಸ್ ಮೇರಿ ಲೂಯೀಸ್ ಕ್ಯಾಂಪ್ ಬೆಲ್ ಅಮೆರಿಕದ ಓಹಿಯೋ ಪ್ರಾಂತಕ್ಕೆ ಸೇರಿದವರು; ವಿದ್ಯಾವತಿ. ಮಕ್ಕಳ ಶಿಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ತರಬೇತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ಉಪಾಧ್ಯಾಯಿನಿಯಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇದ್ದ ಆಕೆ ಷಿಕಾಗೋ ಮತ್ತು ಹವಾಯ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯಗಳ ಕಲಾಶಿಕ್ಷಣ ಶಿಬಿರಗಳಲ್ಲೂ ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆದಿದ್ದರು.

 

ಹೊನಲುಲುನಲ್ಲಿ ಇದ್ದಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇವರಿಬ್ಬರಿಗೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪರಿಚಯ ಬೆಳೆದದ್ದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಮುಂದೆ ರಾಯರು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಬಂದ ಮೇಲೂ ಇವರಿಬ್ಬರ ನಡುವೆ ಆಗಾಗ ಪತ್ರವ್ಯವಹಾರ ನಡೆಯುತ್ತಲೇ ಇತ್ತು. ಸುಮಾರು ಒಂದು ವರ್ಷದ ಅನಂತರ ಮೇರಿ, ತಾನು ಕೋದಂಡರಾಯರನ್ನು ಮದುವೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಆಶಿಸುತ್ತಿರುವುದಾಗಿ ಪತ್ರ ಬರೆದರು. ಆ ಮುಂಚೆ ಇವರಿಬ್ಬರ ನಡುವೆ ಅಂಥ ಪ್ರಸ್ತಾಪ ನಡೆದೇ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಮೇರಿಯ ಸೂಚನೆಯನ್ನು ಕುರಿತು ರಾಯರು ಬಹಳವಾಗಿ ಯೋಚಿಸಿ ಆಕೆ ಅಮೆರಿಕದಿಂದ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಬಂದು ಇಲ್ಲಿನ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ವಾತಾವರಣಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುವುದು ತುಂಬಾ ಕಷ್ಟವಾಗಬಹುದೆಂದೂ ಶ್ರೀಮಂತರಲ್ಲದ ತಮ್ಮೊಡನೆ ಸಂಸಾರನಡೆಸುವುದು ಶ್ರಮದಾಯಕವಾಗಬಹುದೆಂದೂ ತಿಳಿಸಿ ಈ ಮದುವೆಯ ಆಲೋಚನೆಯನ್ನು ಬಿಡುವಂತೆ ತಿಳಿಸಿದರು. ಅಲ್ಲದೆ ತಮ್ಮ ಮನೆಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಕೂಡ ತಾವೇ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗುವುದು ಅನಿವಾರ್ಯವಾದದ್ದರಿಂದ ಅಂಥ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಬಿಳಿಯ ಜನಾಂಗದ ಹೆಣ್ಣು ಮಗಳನ್ನು ಭಾರತದಲ್ಲಿರುವ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಅಧಿಕಾರಿ ಸಮಾಜ ಅವಹೇಳನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಬಹುದೆಂದು, ಇದು ಅಸಹನೀಯವಾಗಬಹುದೆಂದು ತಿಳಿಸಿದರು. ಆದರೆ ಈ ಕಷ್ಟಕಾರ್ಪಣ್ಯಗಳು ಯಾವುವೂ ಆಕೆಯ ನಿರ್ಧಾರವನ್ನು ಬದಲಿಸಲಿಲ್ಲ. ತಾನು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಬರುವುದಾಗಿಯೂ ಅವರನ್ನು ಮದುವೆಯಾಗಲು ಬಯಸುವುದಾಗಿಯೂ ಆಕೆ ಕೋದಂಡರಾಯರಿಗೆ ಪತ್ರ ಬರೆದರು. ಅದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರವಾಗಿ ರಾಯರು, ‘‘ಭಾರತಕ್ಕೆ ಬರಲೇಬೇಕೆಂದು ನೀನು ಅಪೇಕ್ಷಿಸುವುದಾದರೆ ಬಾ; ಬರುವಾಗ ಅಮೆರಿಕಕ್ಕೆ ಮರುಪ್ರಯಾಣದ ಟಿಕೆಟನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡೇ ಬಾ. ಇಲ್ಲಿನ ಸ್ಥಿತಿಗತಿಗಳು ನಿನಗೆ ಒಗ್ಗದಿದ್ದರೆ ನೀನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಹೋಗಬಹುದು. ಬಂದ ಮೇಲೆ ನನ್ನನ್ನು ಮದುವೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲೇಬೇಕೆಂಬ ನಿರ್ಬಂಧವೇನೂ ಇಲ್ಲ’ ಎಂದು ಬರೆದರು. ಈ ಕಾಗದದಿಂದ ಆಕೆ ವಿಚಲಿತಳಾಗಲಿಲ್ಲ. ತಾನು ಮರುಪ್ರಯಾಣದ ಟಿಕೆಟ್‌ನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡೇ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಬರುವುದಾಗಿ ತಿಳಿಸಿದರು. ಅದರಂತೆ ೧೯೩೭ ರಲ್ಲಿ ಪುಣೆಗೆ ಬಂದರು. ಅಲ್ಲಿನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅನಂತರ ಕೋದಂಡರಾಯರನ್ನು ಮದುವೆಯಾದರು.

 

ಹೀಗೆ ಪಕ್ವವಾದ ಅಭಿಮಾನ, ಪ್ರೀತಿ, ತ್ಯಾಗಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ರೂಪುಗೊಂಡ ಇವರಿಬ್ಬರ ವಿವಾಹ ಜೀವನ ಕೊನೆಯವರೆಗೂ ಸುಖಮಯವಾಗಿಯೇ ಇತ್ತು. ರಾಯರು ತಮ್ಮ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ತಮ್ಮ ವಿವಾಹಿತ ಸ್ನೇಹಿತೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿದ್ದರು. ಆಕೆಯನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಗೌರವದಿಂದಲೂ ಸಹಾನುಭೂತಿಯಿಂದಲೂ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದರು. ಮನೆಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಮಾಡಲು ಅವರು ಸೇವಕವರ್ಗವನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿರಲಿಲ್ಲವಾಗಿ, ಮನೆಕೆಲಸಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಹೆಂಡತಿಗೆ ಜೊತೆಜೊತೆಯಾಗಿ ದುಡಿಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಆಕೆಯೂ ಅಷ್ಟೆ. ರಾಯರ ಬೌದ್ಧಿಕ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಸಮಭಾಗಿಯಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು.

 

ಬರಹಗಾರರು

 

ಕೋದಂಡರಾಯರ ತಿಳುವಳಿಕೆ, ಅಧ್ಯಯನ ಬಹುಮುಖವಾದದ್ದು. ಅವರು ಸರ್ವೆಂಟ್ಸ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ ಸೊಸೈಟಿಯ ಸದಸ್ಯರಾಗಿದ್ದಾಗಲೂ ಅನಂತರವೂ ತಮ್ಮ ರಾಷ್ಟ್ರ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಂತೀಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು ರಚಿಸಿದ ಅನೇಕ ಸಮಿತಿಗಳ ಸದಸ್ಯರಾಗಿ ಉತ್ತಮವಾದ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. ಔದ್ಯೋಗೀಕರಣ, ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ, ಸಮಾಜ ಸುಧಾರಣೆ ಮುಂತಾದ ಹಲವಾರು ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಧಿಸಬೇಕಾದ ಮತ್ತು ಸಾಧಿಸಬಹುದಾದ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಕುರಿತು ಅನೇಕ ಸಲಹೆ ಸೂಚನೆಗಳನ್ನು ಈ ಸಮಿತಿಗಳ ಮೂಲಕ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ಮೈಸೂರು, ಉತ್ಕಲ, ಗುಜರಾತ್, ಬರೋಡ ಮತ್ತು ಆನಂದ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಭಾಷಣ ಮತ್ತು ಪ್ರಚಾರೋಪನ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ, ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವು ಪುಸ್ತಕರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿವೆ.

 

ಕೋದಂಡರಾಯರು ಉತ್ತಮ ಲೇಖಕರು. ತಮ್ಮ ಭಾಷಣ ಮತ್ತು ಲೇಖನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಭಾಷೆ ಇಂಗ್ಲಿಷ್. ಅದನ್ನು ಅವರು ಅಚ್ಚುಕಟ್ಟಾಗಿಯೂ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿಯೂ ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರು ಬರೆದ, ಅವರ ಜೀವನವನ್ನು ರೂಪಿಸಿದ ಗುರುಗಳಾದ ಶ್ರೀನಿವಾಸ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳ ‘ರಾಜಕೀಯ ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆ’ ಗ್ರಂಥ ರಾಜಾಜಿ, ಸಿ.ಪಿ.ರಾಮಸ್ವಾಮಿ ಅಯ್ಯರ್‌ರಂಥ ಗಣ್ಯ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಮೆಚ್ಚುಗೆಗೆ ಪಾತ್ರವಾಗಿದ್ದುದಲ್ಲದೆ ೧೯೬೪ ರ ವಾಟುಮಲ್ ಸ್ಮಾರಕ ಪುರಸ್ಕಾರವನ್ನು ಪಡೆಯಿತು.

 

ಕೋದಂಡರಾಯರ ಇನ್ನೊಂದು ಮೇರುಕೃತಿ ‘ಈಸ್ಟ್ ವರ್ಸಸ್ ವೆಸ್ಟ್, ಡಿನೈಯಲ್ ಆಫ್ ಕಾಂಟ್ರಾಸ್ಟ್’  ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪೌರ್ವಾತ್ಯ-ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿ, ನಾಗರಿಕತೆಗಳು ಬೇರೆ ಬೇರೆಯಾಗಿದ್ದು ಅವುಗಳ ನಡುವೆ ವೈಷಮ್ಯವಿದೆಯೆಂದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರ ಮತ್ತು ಅನೇಕ ವಿದ್ವಾಂಸರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ಆದರೆ ಈ ಭಾವನೆ ಸರಿಯಾದದ್ದಲ್ಲ, ಮಾನವ ಜನಾಂಗದ ನಾಗರಿಕತೆಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಮೂಲಾಂಶವೆಲ್ಲ ಒಂದೇ, ಅವುಗಳು ಪರಸ್ಪರ ವಿರುದ್ಧವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ತಪ್ಪು ಎಂಬ ವಾದವನ್ನು ಈ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕೋದಂಡರಾಯರು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಭಾರತದ ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧ ತತ್ವಜ್ಞಾನಿ ಎಸ್. ರಾಧಾಕೃಷ್ಣನ್ ಅವರು ‘ಆ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಪಾಂಡಿತ್ಯ, ಮುಕ್ತ ವಿಚಾರ ಧೋರಣೆ, ಇವು ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ತುಂಬಾ ಹಿಡಿಸಿತು. ಗ್ರಂಥದ ವಸ್ತುವಿನ ನಿರೂಪಣೆ ಶುದ್ಧ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ರೀತಿಯದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಈ ವಿಚಾರವನ್ನು ಕುರಿತ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ಈ ಗ್ರಂಥ ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ಕೊಡುಗೆಯಾಗಿದೆ’’ ಎಂದಿದ್ದಾರೆ.

 

ಪತ್ರಿಕೆಗಳಿಗೆ ಲೇಖನಗಳನ್ನೂ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಿಚಾರಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಪತ್ರಗಳನ್ನೂ ಬರೆಯುವುದು ಕೋದಂಡರಾಯರ ಒಂದು ಅಭ್ಯಾಸವಾಗಿತ್ತು. ಆ ಲೇಖನ ‘ಸಾಲು ಮರಗಳನ್ನು ಕಡಿಯಬೇಡಿ’  ಎಂದು ಸಾರ್ವಜನಿಕರನ್ನು ಕೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಪುಟ್ಟ ಪತ್ರ ಇರಬಹುದು; ಅಥವಾ ದೊಡ್ಡದೊಂದು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ, ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಮಸ್ಯೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ್ದೇ ಇರಬಹುದು. ಅದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವಸ್ತುನಿಷ್ಠವಾಗಿ, ತರ್ಕಬದ್ಧವಾಗಿ ಇರುತ್ತಿತ್ತು. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಅದು ಎಲ್ಲರ ಮನ್ನಣೆಗೂ ಪಾತ್ರವಾಗುತ್ತಿತ್ತು.

 

ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅವರು ಅಮೆರಿಕದ ‘ಕರೆಂಟ್ ಹಿಸ್ಟರಿ’ ಎಂಬ ಪತ್ರಿಕೆಗೆ ಬರೆದ ಲೇಖನಗಳು ಎಂಥ ಮಾನ್ಯತೆಯನ್ನು ಗಳಿಸಿದವು ಎಂಬುದನ್ನು ಕುರಿತು ಎರಡು ಮಾತು ಹೇಳಬಹುದು. ೧೯೫೩ ರ ಡಿಸೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಅವರು ಬರೆದ ‘ಇಂಡಿಯಾ -ದಿ ರಿಪಬ್ಲಿಕನ್ ಡೊಮಿನಿಯನ್’ ಎಂಬ ಲೇಖನವನ್ನು ಪ್ರಮುಖ ಗ್ರಂಥ ಭಂಡಾರಿಗಳ ಸಮಿತಿಯು ಆ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ಹತ್ತು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಪತ್ರಿಕಾ ಲೇಖನಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿತು. ೧೯೫೯ ರ ಮಾರ್ಚ್ ತಿಂಗಳ ‘ಕರೆಂಟ್ ಹಿಸ್ಟರಿ’  ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ‘ದಿ ಕಾಶ್ಮೀರ್ ಡಿಸ್‌ಪ್ಯೂಟ್’  ಲೇಖನಕ್ಕೂ ಇದೇ ಮನ್ನಣೆ ದೊರೆಯಿತು. ೧೯೫೩ರ ಜುಲೈನ ‘ಕರೆಂಟ್ ಹಿಸ್ಟರಿ’ ಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ‘ಇಂಡಿಯನ್ ಇಂಟರೆಸ್ಟ್ ಇನ್ ಆಫ್ರಿಕ’ ಲೇಖನದ ಬಗೆಗೆ ಈ ಪತ್ರಿಕೆಯ ಸಂಪಾದಕರು, ‘‘ನಮ್ಮ ಈ ತಿಂಗಳ ಸಂಚಿಕೆ ನಾವು ಪ್ರಕಟಿಸಿರುವ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸಂಚಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ಇದರಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮ ಲೇಖನ ಈ ಸಂಚಿಕೆಯ ಲೇಖನಗಳ ಪೈಕಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮ’ ಎಂದು ರಾಯರಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದ್ದರು.

 

ಈ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿದಾಗ ಕೋದಂಡರಾಯರ ಬರವಣಿಗೆಗಳು ಎಷ್ಟು ಉತ್ತಮ ಮಟ್ಟದ್ದಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದುವೆಂಬುದನ್ನು ನಾವು ಸುಲಭವಾಗಿ ಊಹಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ಯಾವುದೇ ವಿಚಾರವನ್ನು ಕುರಿತು ಬರೆಯುವುದಕ್ಕೆ ಅಥವಾ ಭಾಷಣ ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ರಾಯರು ಆ ವಿಚಾರವಾಗಿ ಸಾಧ್ಯವಾದಷ್ಟು ಮಾಹಿತಿಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವನ್ನು ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ವಿಮರ್ಶೆಗೆ ಒಳಗು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ತಮ್ಮ ವೈಚಾರಿಕ ಬುದ್ಧಿಗೆ ಸರಿಯೆಂದು ತೋರಿದ್ದನ್ನು ತರ್ಕಬದ್ಧವಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅದೂ ಸರಳವಾಗಿ, ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಅರ್ಥವಾಗುವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ. ಅವರ ಈ ಗುಣ ಅವರನ್ನು ಕೆಲವಾರು ಬಾರಿ ಪೇಚಿನಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿಸಿದ್ದೂ ಉಂಟು.

 

ಮೂವತ್ತೇಳು ವರ್ಷಗಳ ಬಾಂಧವ್ಯ ಕೊನೆಗೊಂಡಿತು

 

ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯುಳ್ಳ ಭಾಷೆಯಾದ್ದರಿಂದ ಭಾರತ ಈ ಭಾಷೆಯನ್ನು ತನ್ನ ಆಡಳಿತ ಭಾಷೆಯನ್ನಾಗಿಯೂ ಉಚ್ಚ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸದ ಮಾಧ್ಯಮವನ್ನಾಗಿಯೂ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂಬುದು ರಾಯರ ಖಚಿತವಾದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿತ್ತು. ಅವರು ದೀರ್ಘ ಕಾಲದಿಂದ ತಮ್ಮ ಈ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಬಹಿರಂಗವಾಗಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಲೂ ಇದ್ದರು. ಅವರ ಈ ನಿಲುವನ್ನು ಸರ್ವೆಂಟ್ಸ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ ಸೊಸೈಟಿ ವಿರೋಧಿಸಿಯೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅದೇನು ಕಾರಣವೋ ೧೯೫೮ ನೆಯ ಜನವರಿ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ರಾಯರಿಗೆ ಒಂದು ಟೆಲಿಗ್ರಾಂ ಬಂತು-ಸರ‍್ವೆಂಟ್ಸ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ ಸಂಸ್ಥೆಯಿಂದ ‘ನೀವು ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಅನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಬೇಕು; ಹಿಂದಿಗೆ ಬೆಂಬಲ ಕೊಡಬೇಕು’’ ಎಂದು ಆಜ್ಞೆ ಮಾಡಿ. ಈ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ತಮ್ಮ ನಿಲುವನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸುವುದು ಅವಮಾನಕರ, ಅನೈತಿಕ ಅನ್ನಿಸಿತು ರಾಯರಿಗೆ. ಅವರು ತಮ್ಮ ನಿಲುವನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಲಿಲ್ಲ. ಮುಂದೆ ಜೂನ್ ತಿಂಗಳಿನಲ್ಲಿ ಸೊಸೈಟಿಯ ಸಕಲ ಸದಸ್ಯ ಸಭೆ ಸೇರಿದಾಗ, ಕೋದಂಡರಾಯರು ತಮ್ಮ ಸೊಸೈಟಿಯ ಸದಸ್ಯತ್ವಕ್ಕೆ ರಾಜೀನಾಮೆ ಕೊಡಬೇಕೆಂದು ನಿರ್ಣಯವಾಯಿತು. ತಮ್ಮಿಂದಾಗಿ ಸೊಸೈಟಿಯಲ್ಲಿ ವಿರಸವುಂಟಾಗಬಾರದೆಂದು ರಾಯರು ತಮ್ಮ ಸದಸ್ಯತ್ವಕ್ಕೆ ರಾಜೀನಾಮೆ ಕೊಟ್ಟರು.

 

ಮೂವತ್ತೇಳು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಏಕಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ತಾವು ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ ಸಂಸ್ಥೆಯಿಂದ, ರಾಯರು ಹೊರಬರಬೇಕಾದದ್ದು ಹೀಗೆ. ಈ ಪ್ರಸಂಗ ರಾಯರಲ್ಲಿ ಯಾವ ರೀತಿಯ ಕಹಿ ಭಾವನೆಯನ್ನೂ ಉಂಟುಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅವರ ಮಿತ್ರರನೇಕರ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಇದು ತುಂಬ ನೋವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿತು.

 

ಸೊಸೈಟಿಗೆ ರಾಜೀನಾಮೆ ಕೊಟ್ಟ ಮೇಲೆ ರಾಯರು ತಮ್ಮ ಮಿತ್ರರ ಸೂಚನೆಯನ್ನು ಮನ್ನಿಸಿ ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ನೆಲಸಿದರು. ಸೊಸೈಟಿಯಿಂದ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಮಾಸಾಶನ ತಪ್ಪಿತಾದರೂ ತಮ್ಮ ಲೇಖನವೃತ್ತಿಯಿಂದ ದೊರೆಯುತ್ತಿದ್ದಷ್ಟು ಆದಾಯದಿಂಲೇ ಸರಳ ಜೀವನ ನಡೆಸತೊಡಗಿದರು. ತಮ್ಮಿಂದಾದ ಸಮಾಜಸೇವಾ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಕೂಡ ತಪ್ಪದೆ ಮುಂದುವರೆಸಿಕೊಂಡು ಬಂದರು.

 

ಸಮರ್ಪಿತ ಜೀವನ

 

ನಮ್ಮಷ್ಟು ಅದೃಷ್ಟಶಾಲಿಗಳಲ್ಲದ ಜನರಿಗೆ ತಮ್ಮಿಂದಾದಷ್ಟು ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುವುದು ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯ ಎಂಬುದು ರಾಯರ ನಂಬಿಕೆಯಾಗಿತ್ತು. ಕೊನೆಯವರೆಗೂ ಅವರು ಈ ನಂಬಿಕೆಯಂತೆ ನಡೆದರು. ಅನೇಕರ ಕೃತಜ್ಞತೆಗೆ ಪಾತ್ರರಾದರು.

 

ರಾಯರು ನಮ್ಮ ರಾಷ್ಟ್ರಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ನಮ್ಮ ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ ಸೇವೆ ಬಹು ಮುಖವಾದದ್ದು. ಇದನ್ನು ಗಮನಿಸಿದ ಜನತೆ, ರಾಯರು ೭೭ ವರ್ಷದವರಾಗಿದ್ದಾಗ -೧೯೬೬ ನೆಯ ಜನವರಿ ೯ ನೆಯ ತಾರೀಖಿನಂದು-ಅವರನ್ನು ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಿ ಒಂದು ನಿಧಿಯನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿತು. ರಾಯರು ಈ ನಿಧಿಯ ಗಣನೀಯ ಭಾಗವನ್ನು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ವೆಚ್ಚಮಾಡಿದರು. ಕೊನೆಯವರೆಗೂ ಜನಹಿತಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತರಾಗಿದ್ದರು. ತಮ್ಮ ದೇಹಾಲಸ್ಯವನ್ನೂ ಲಕ್ಷಿಸದೆ.

 

ಕೋದಂಡರಾಯರ ಸಮರ್ಪಿತ ಜೀವನ ೧೯೭೫ ನೆಯ ಜುಲೈ ೨೩ ರಂದು ಮುಕ್ತಾಯವಾಯಿತು. ಅವರು ೮೬ ವರ್ಷದವರಾಗಿದ್ದಾಗ.

 

ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಹಿತವನ್ನೇ ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದ ಶರಣರು ಕೋದಂಡರಾಯರು.

 

ಅವರನ್ನೂ ಅವರ ಪತ್ನಿ ಮೇರಿ ಸಿ. ಕೋದಂಡ ರಾಯರನ್ನೂ ಆತ್ಮೀಯವಾಗಿ ಅರಿತಿದ್ದವರು ಅವರನ್ನು ‘‘ಆಧುನಿಕ ಋಷಿದಂಪತಿಗಳು’’ ಎನ್ನುತ್ತಿದ್ದರು. ಸತ್ಯ, ನಿಷ್ಠೆ, ತ್ಯಾಗ, ಪರಹಿತಸಾಧನೆಗಳೇ ರೂಪುವೆತ್ತಂತಿದ್ದ ಇವರು ಋಷಿಸಮಾನರೇ ಅಲ್ಲವೆ?