– ಮುರಳೀಧರ ಉಪಾಧ್ಯ ಹಿರಿಯಡಕ

‘ನಿಜದ ಮಾತೆಂದರೆ
ಸಂಗೀತ ಮುಗಿದರೂ ಆ ಗುಂಗು ಹೋಗಿಲ್ಲ
ದಾರಿಯುದ್ದಕೆ ನಾನು ನಡೆದಾಡುವಾಗಲೂ
ಆ ಹಾಡೆ ಕಿವಿಯೊಳಗೆ ಗುಣಗುಣಿಸಿದಂತಿದೆ
ಅವನ ಆ ಸ್ವರದ ಸಂಯೋಜನೆ
ಆ ಹಾಡುಗಾರಿಕೆಯ ನುಡಿಯ ನುಣುಪು
ಅದಕ್ಕೊಪ್ಪವಾಗಿ ದನಿಗೂಡುವ ವೀಣೆ
ಅದರ ಆ ತಂತಿ ಮಿಡಿತ
ಏಳು ಸ್ತರಗಳದೊಂದು ಏರಿಳಿತದಂದ
ನಡುವೆ ಆ ತಾರಕ
ಗೀತ ಸಂಚಾರದಲಿ ಲೀಲೆಯಿಂದೆಂಬಂತೆ
ಅವನು ತೋರಿದ ಹಿಡಿತ
ಆ ನಡೆಯ ಸೊಗಸು
ಮತ್ತೆ ಮರುಕಳಿಸುವ ಆ ರಾಗಗಳ ಆವೃತ್ತಿ
ಎಲ್ಲವೂ ಚಂದ!’

 – ಶೂದ್ರಕ
(ಬನ್ನಂಜೆ ಗೋವಿಂದಾಚಾರ್ಯರ ‘ಆವೆಯ ಮಣ್ಣಿನ ಆಟದ ಬಂಡಿ’ (೧೯೯೬)ಯಿಂದ

ಬಾಬುಕೋಡಿಯ ಬೋಯಣ್ಣ

ಬಿ.ವಿ.ಕಾರಂತರ ಕುಟುಂಬದ ಹಿರಿಯರು ಒಂದೆರಡು ತಲೆಮಾರುಗಳ ಹಿಂದೆ ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡದ ಕುಂದಾಪುರ ತಾಲೂಕಿನಿಂದ ಬಂಟ್ವಾಳ ತಾಲೂಕಿನ ಮಂಚಿ ಗ್ರಾಮದ ಕುಕ್ಕಾಜೆಗೆ ವಲಸೆ ಬಂದಿದ್ದರು. ಈ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಕುಟುಂಬದ ಕುಲದೇವರು ಸಾಲಿಗ್ರಾಮದ ನರಸಿಂಹ. ಕುಂದಾಪುರ ಕನ್ನಡದ ಒಂದು ಪ್ರಭೇದ ಇವರ ಮನೆಮಾತು. (ವೈದೇಹಿ ತನ್ನ ‘ಯಾತ್ರೆ’ ಕತೆಯಲ್ಲಿ ಬಂಟ್ವಾಳ ತಾಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ ಕೋಟ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಕನ್ನಡವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ್ದಾರೆ) ತೋಟದ ಮನೆಯ ಒಡೆಯರೊಬ್ಬರ ಒಕ್ಕಲಾಗಿದ್ದ ಬಾಬು ಕೋಡಿ ನಾರಣಪ್ಪಯ್ಯ ಅಡಿಕೆ ತೋಟದವರ ಲೆಕ್ಕ – ಪತ್ರ ಬರೆಯುತ್ತ, ಮನೆಪಾಠ ಹೇಳುತ್ತ ಬದುಕುತ್ತಿದ್ದರು.

ಬಾಬುಕೋಡಿ ನಾರಣಪ್ಪಯ್ಯ – ಲಕ್ಷ್ಮಮ್ಮ ದಂಪತಿಗಳ ಹಿರಿಯ ಮಗ ವೆಂಕಟರಮಣ (ಬಿ.ವಿ.ಕಾರಂತ) ಹುಟ್ಟಿದ್ದು ೧೯೨೮ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ಏಳರಂದು. (ಅಧಿಕೃತ ದಾಖಲೆಗಳಲ್ಲಿ ನಮೂದಾಗಿರುವ ಜನ್ಮದಿನ ೧೯ – ೯ – ೧೯೨೯) ತಾಯಿ ಲಕ್ಷ್ಮಮ್ಮ ತನ್ನ ಚೊಚ್ಚಿಲ ಮಗ ವೆಂಕಟರಮಣನನ್ನು ಕೊಂಡಾಟದಿಂದ ‘ಬೋಯಣ್ಣ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ನಾರಣಪ್ಪಯ್ಯ ದಂಪತಿಗಳಿಗೆ ನಾಲ್ಕು ಗಂಡು, ಎರಡು ಹೆಣ್ಣು. ಒಟ್ಟು ಆರು ಮಕ್ಕಳು. ತಾಯಿ ಲಕ್ಷ್ಮಮ್ಮ ಹಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಹಾಡುಗಳು, ಭಜನೆಯ ಹಾಡುಗಳು; ಊರಿನ ಹರಿಕಥೆ, ಯಕ್ಷಗಾನಗಳು, ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಊರುಗಳ ಜಾತ್ರೆ, ಕೋಲ, ರಥೋತ್ಸವ, ಪಾಡ್ಡನಗಳು, ಪಾತ್ರಿಯ ದರ್ಶನ, ವಾದ್ಯಗಳ ಧ್ವನಿ ವಿನ್ಯಾಸ ಇವುಗಳಿಂದ ಬೋಯಣ್ಣನ ಭಾವಕೋಶ ಸಮೃದ್ಧವಾಯಿತು.

ಕುಕ್ಕಾಜೆ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲೆಯ ನಾಟಕಗಳಲ್ಲಿ ಬೋಯಣ್ಣನಿಗೆ ‘ಪಾರ್ಟು’ ಸಿಕ್ಕಿದವು. ಅಧ್ಯಾಪಕ ಕಳವಾರು ರಾಮರಾಯರು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ ‘ಸುಕ್ರಂಡೆ ಐತಾಳರು – ಕುಂಬಳ ಕಾಯಿ ಭಾಗವತರು’ ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಮೂರನೇ ಕ್ಲಾಸಿನ ಬೋಯಣ್ಣನದು ಪುರೋಹಿತ ಐತಾಳನ ಪಾತ್ರ. ಪುರೋಹಿತ ಭಾಗವತನಾಗಬಯಸಿ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಮಂತ್ರದ ದಾಟಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದು, ಈ ನಾಟಕದ ವಸ್ತು. (ಕಾರಂತರು ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯಾಗಿದ್ದಾಗ ಈ ನಾಟಕಕ್ಕೆ ಹೊಸ ರೂಪ ನೀಡಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದರು.) ಐದನೆಯ ಕ್ಲಾಸಿನಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಅಧ್ಯಾಪಕ ಪಿ.ಕೆ.ನಾರಾಯಣರು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ ‘ನನ್ನ ಗೋಪಾಲ’ದಲ್ಲಿ ‘ಬೋಯಣ್ಣ’ ಗೋಪಾಲನಾದ. ಬೋಯಣ್ಣನ ಹಾಡು ಕೇಳಿ ಮೆಚ್ಚಿದ ಊರಿನ ಪಟೇಲರು ಎರಡು ರೂಪಾಯಿ ಬಹುಮಾನ ಕೊಟ್ಟು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಿದರು.

ಪುತ್ತೂರಿನಿಂದ ಓಡಿಹೋದದ್ದು

ಎಂಟನೇ ಕ್ಲಾಸು ಮುಗಿಸಿದ ಬೋಯಣ್ಣ ಪುತ್ತೂರಿನ ಕುಕ್ರಬೈಲು ಕೃಷ್ಣಭಟ್ಟದ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಮನೆಪಾಠ ಹೇಳುವ ಮಾಸ್ಟ್ರಾದ. ಮಹಾಬಲ ಭಟ್ಟರ ‘ತ್ಯಾಗರಾಜ ಸಂಗೀತ ಶಾಲೆ’ಯಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತಾಭ್ಯಾಸ, ಮಹಾಲಿಂಗೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಕೃತ ಕಲಿಕೆ, ಆಗಾಗ ಶಿವರಾಮ ಕಾರಂತರ ‘ಬಾಲವನ’ಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ…. ಹೀಗೆ ಬೋಯಣ್ಣ ಪುತ್ತೂರಿನಲ್ಲಿ ಬಿಡುವಿಲ್ಲದೆ ದುಡಿಯುತ್ತಿದ್ದ. ಗುಬ್ಬಿ ಕಂಪನಿಯ ‘ಕೃಷ್ಣಲೀಲಾ’ ನಾಟಕ ನೋಡಲು ಪಾಣೆಮಂಗಳೂರಿನಿಂದ ಮಂಗಳೂರಿಗೆ ಹೋದದ್ದು, ಸೈಕಲ್ಲಿನಿಂದ ಬಿದ್ದುಹಲವು ದಿನ ನರಳಿದ್ದು ಬೋಯಣ್ಣನಿಗೆ ಈಗಲೂ ನೆನಪಿದೆ. ಕಾರಂತರ ‘ಬಾಲಪ್ರಪಂಚ’ ‘ಸಿರಿಗನ್ನಡ ಅರ್ಥಕೋಶ’ – ಇಂಥ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ತಗೊಳ್ಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಬೋಯಣ್ಣ ಧನಿಗಳ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಕದಿಯತೊಡಗಿದ. ಕದ್ದು ಸಿಕ್ಕಿಬಿದ್ದಾಗ ಕೃಷ್ಣಭಟ್ಟರು ಬುದ್ಧಿವಾದ ಹೇಳಿದರು. ಹದಿಹರೆಯದ ಬೋಯಣ್ಣ ಪುತ್ತೂರು ಬಿಟ್ಟು ಘಟ್ಟ ಹತ್ತಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದ. ‘ಊರುಡು ನಂಜಾಂಡ ಪಾರ್‌ದ್ ಬದ್ಕೊಡು’ (ಊರಲ್ಲಿ ನಂಜಾದರೆ ಓಡಿಹೋಗಿ ಬದುಕಬೇಕು’ – ತುಳಗಾದೆ) ಬೋಯಣ್ಣ ಊರು ಬಿಟ್ಟು ಓಡಿ ಹೋದದ್ದು ೧೭.೧೧.೧೯೪೪ ರಂದು. (ತನ್ನ ಮಗ ಶನಿವಾರ ಊರುಬಿಟ್ಟು ಹೋದದ್ದರಿಂದ ಊರೂರು ಅಲೆಯುವಂತಾಐಇತು ಎಂದು ತಾಯಿ ಲಕ್ಷ್ಮಮ್ಮ ಕೊರಗುತ್ತಿದ್ದರಂತೆ) ‘ನನ್ನ ಮಗ ಕಾಣೆಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ದಯವಿಟ್ಟು ಪತ್ತೆ ಮಾಡಿಸಿ’ ಎಂದು ಬಿ.ವಿ.ಕಾರಂತರ ತಂದೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಗೃಹಮಂತ್ರಿಗಳಿಗೆ ಬರೆದ ಪತ್ರಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾದ ಮಾಹಿತಿ ನೀಡುವ ಉತ್ತರ ಬಂತು. ಊರು ಬಿಟ್ಟು ಓಡಿ ಹೋಗಿ ಸುಮಾರು ೨೫ ವರ್ಷಗಳ ಅನಂತರ ಬಿ.ವಿ.ಕಾರಂತರು ತನ್ನ ತಂದೆ – ತಾಯಿಯನ್ನು ಭೇಟಿಯಾದರು. ಈ ಭೇಟಿ ಉಡುಪಿಯ ಎಂ.ಜಿ.ಎಂ.ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ‘ಏವಂ ಇಂದ್ರಜಿತು’ ಪ್ರದರ್ಶನದ ದಿನ ನಡೆಯಿತು.

ಗುಬ್ಬಿ ಕಂಪನಿಯಲ್ಲಿ

ಪುತ್ತೂರಿನಿಂದ ಮೈಸೂರಿಗೆ ಓಡಿ ಬಂದ ಬಿ.ವಿ.ಕಾರಂತ ಕತ್ತೆ ಯಾವುದು ಕುದುರೆ ಯಾವುದು ಎಂದು ತಿಳಿಯದ ಮುಗ್ಧ. (ನೋಡಿ ೧ – ೧) ಮಹಾರಾಜರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಿ ಅವರ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತ ಕಲಿಯಬೇಕೆಂದು ಕನಸು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ಕಾರಂತರಿಗೆ ಗುಬ್ಬಿ ಕಂಪನಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಸಿಕ್ಕಿತು. ಮೊದಲು ಬಾಲಕೃಷ್ಣ, ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ ಇತ್ಯಾದಿ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಮಿಂಚಿದ ಈ ಚಂದದ ಯುವಕ ಮುಂದೆ ಖಾಯಂ ಆಗಿ ಸ್ತ್ರೀ ಪಾತ್ರ ಮಾಡಬೇಕಾಯಿತು. ಗುಬ್ಬಿ ಕಂಪನಿಯ ಮಾಲೀಕ ಗುಬ್ಬಿವೀರಣ್ಣ (೧೮೯೦ – ೧೯೭೨); ಕಂಪನಿಯ ನಾಕಟಕಕಾರ ನಿರ್ದೇಶಕ ಬಿ. ಪುಟ್ಟಸ್ವಾಮಯ್ಯ, ಕಾರಂತರಿಗೆ ತುಂಬ ಉತ್ತೇಜನ ನೀಡಿದರು. ಕಂಪನಿಯ ಪೂಜೆಯ ಭಟ್ಟರಾಗಿದ್ದ ಕಾರಂತ ನಾಟಕಗಳ ಹಸ್ತಪ್ರತಿಯ ಪ್ರತಿ ತಯಾರಿಸುವ ಕೆಲಸವನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು; ಗಾಂಧೀಜಿಯ ‘ಹರಿಜನ’ ಪತ್ರಿಕೆಯಿಂದ ಪ್ರೇರಣೆ ಪಡೆದು ಹಿಂದೀ ಕಲಿಯತೊಡಗಿದರು. ಗುಬ್ಬಿ ಕಂಪನಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಳ್ಳಾವೆ ನರಹರಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀ, ಹುಣಸೂರು ಕೃಷ್ಣಮೂರ್ತಿ, ಕು.ರಾ.ಸೀತಾರಾಮ ಶಾಸ್ತ್ರೀ, ಜಿ.ವಿ. ಅಯ್ಯರ್ ಬಾಲಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತಿತರ ಒಡನಾಟದಲ್ಲಿ ಅವರು ಬೆಳೆದರು. ಗುಬ್ಬಿ ಚನ್ನಬಸವೇಶ್ವರ ನಾಟಕ ಸಂಘದಲ್ಲಿ ಆರು ವರ್ಷವಿದ್ದ ಕಾರಂತರು ಮುಂದೆ ಬೆಂಗಳೂರು ಸೇರಿದರು.

ಬಿ.ವಿ.ಕಾರಂತರ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಜ್ಞಾನ ಚೆನ್ನಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವರು ಖಾಸಗಿಯಾಗಿ ಹಿಂದೀ ಮಾಧ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಮೆಟ್ರಿಕ್, ಇಂಟರ್ಮಿಡಿಯೆಟ್, ಬಿ.ಎ. ಮಾಡಿದರು. ಪರೀಕ್ಷೆ ಬರೆಯಲು ಆಗಾಗ ಕಾಶಿಗೆ ಹೋಗಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಅವರಿಗೆ ಗುಬ್ಬಿವೀರಣ್ಣ ಮತ್ತು ಅವರ ಕುಟುಂಬದವರು ಆರ್ಥಿಕ ಸಹಾಯ ನೀಡಿದರು. (ಬಿ.ಎ.ಕಾರಂತರ ದುರ್ಬಲ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ತುಂಟಾಟವೊಂದು ಹೀಗಿದೆ – ದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ ಒಮ್ಮೆ ಬಿ.ವಿ.ಕಾರಂತರನ್ನು ಶಿವರಾಮ ಕಾರಂತರೆಂದು ತಪ್ಪು ತಿಳಿದಿದ್ದ ಒಬ್ಬರು ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡಿಸಿದರು. ನಾನು ಶಿವರಾಮ ಕಾರಂತ ಅಲ್ಲ ಬಿ.ವಿ.ಕಾರಂತ ಎಂದು ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ನಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲು ಬಿ.ವಿ. ಕಾರಂತರಿಗೆ ಸಾಕೋ ಸಾಕಾಯಿತಂತೆ) ೨ (ಟಿಪ್ಪಣಿ ನಂ.) ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮಾರವಾಡಿ ಸ್ಕೂಲಿನಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವರಿಗೆ ಜಿ.ವಿ.ಅಯ್ಯರ್ ಮತ್ತು ಬಾಲಕೃಷ್ಣರ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ಸಿಕ್ಕಿತು.

ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರಂತ

೧೯೫೬ – ೫೮ರಲ್ಲಿ ಬಿ.ವಿ.ಕಾರಂತರು ಕಾಶಿಯ ಬನಾರಸ್ ಹಿಂದೂ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿ ಎಂ.ಎ. ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದರು. ಎಂ.ಎ.ಯ ಪ್ರಬಂಧಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿದ ವಿಷಯ – ‘ಲಯತತ್ವ ಮತ್ತು ಹಿಂದೀ ಕಾವ್ಯ’ ಪಂಡಿತ. ಓಂಕಾರನಾಥ ಠಾಕೂರರ ಶಿಷ್ಯನಾಗಿ ಅವರು ಹಿಂದೂಸ್ಥಾನಿ ಸಂಗೀತ ಕಲಿತರು. ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸ್ವಯಂಸೇವಕ ಸಂಘ (ಆರ್.ಎಸ್.ಎಸ್.) ಸೇರಿದ್ದ ಕಾರಂತರು ಮುಂದೆ ಅದರಿಂದ ದೂರವಾದರು. ಯುವಕ ಕಾರಂತರು ಬೆಂಗಳೂರಿನ ತರುಣಿಯೊಬ್ಬರಿಗೆ ಪ್ರೇಮಪತ್ರ ಬರೆದರು. – ‘ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ನನಗೆ ಮನಸ್ಸಾಗಿದೆ’ (ಮೇರಾ ಮನ್ ತುಜ್‌ಸೆ ಲಗಾ ಹುವಾ ಹೈ) ‘ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಬೇರೋಬ್ಬನನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದೆ’ (ಮೇರಾ ಮನ್ ಕಹೀ ಔರ್ ಲಗ್ ಚುಕಾ ಹೈ) ಎಂದು ಅವಳಿಂದ ಉತ್ತರ ಬಂದಾಗ ಪ್ರಕರಣ ಮುಕ್ತಾಯವಾಯಿತು.

೧೯೫೮ರಲ್ಲಿ ಬಿ.ವಿ.ಕಾರಂತ – ಪ್ರೇಮಾ ದಂಪತಿಗಳಾದರು. ಮೈಸೂರಿನ ಆಂಜನೇಯ ಸ್ವಾಮಿ ದೇವಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಈ ಮದುವೆ ನಡೆಯಿತು. ಶಿಕ್ಷಿಕಿಯಾಗಿದ್ದ ಪ್ರೇಮಾಕಾರಂತರು ಮದುವೆಯಾದ ಮೇಲೆ ಕಲಸ ಕಳೆದುಕೊಂಡರು. ನವದಂಪತಿಗಳು ಆರ್ಥಿಕ ದುಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಕಂಗಾಲಾದರು. ಗಂಗೆಗೆ ಹಾರಿ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂಬ ಬಿ.ವಿ.ಕಾರಂತರ ನಿರ್ಧಾರ ಅದೃಷ್ಟವಶದಿಂದ ಬದಲಾಯಿತು. ಸಂಶೋಧನೆ (ಪಿಎಚ್‌ಡಿ) ಗಾಗಿ ಕಾರಂತರು ‘ರಂಗಭೂಮಿ ಮತ್ತು ಹಿಂದಿ ನಾಟಕ’ ಎಂಬ ವಿಷಯ ಆರಿಸಿಕೊಂಡರು. ಪ್ರೊ.ಹಜಾರಿ ಪ್ರಸಾದ್ ದ್ವಿವೇದಿ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕರಾಗಿದ್ದರು. ಸಂಶೋಧನೆಯ ಕ್ಷೇತ್ರಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಕಾರಂತರು ಕೆಲವು ತಿಂಗಳು ಕಲ್ಕತ್ತದಲ್ಲಿದ್ದರು.

ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ನಾಟಕ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ

ಬಿ.ವಿ.ಕಾರಂತರು ತನ್ನ ಮೂವತ್ತೆರಡನೆಯ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ (೧೯೬೦) ದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ನಾಟಕ ಶಾಲೆ ಸೇರಿದರು. ಶ್ರೀರಂಗ ೩ (ಟಿಪ್ಪಣಿ ನಂ.) ಮತ್ತು ಕಲ್ಕತ್ತಾದ ಡಾ|ಪ್ರೇಮಲತಾ ಶರ್ಮ ಅವರ ಸಹಾಯದಿಂದ ಅವರು ಎನ್.ಎಸ್.ಡಿ. ಸೇರುವುದು ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು. ಕಾರಂತರು ಎನ್.ಎಸ್.ಡಿ. ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯಾಗಿದ್ದಾಗ (೧೯೬೦ – ೬೦) ಅನುಕ್ರಮವಾಗಿ ನಾತುಸೇನ್, ನೇಮಿಚಂದ್ರ ಜೈನ್ ಮತ್ತು ಅಲ್ಕಾಜಿ ಎನ್.ಎಸ್.ಡಿ.ಯ ನಿರ್ದೇಶಕರಾಗಿದ್ದರು. ಪ್ರೇಮಾಕಾರಂತರಿಗೆ ದೆಹಲಿಯ ಅರವಿಂದ ಆಶ್ರಮ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಸಿಕ್ಕಿತು. ಭಾಸನ ‘ಸ್ವಪ್ನವಾಸವದತ್ತ’, ಗಿರೀಶ ಕಾರ್ನಾಡರ ‘ತುಘಲಕ್’ ನಾಟಕಗಳನ್ನು ಹಿಂದೀಗೆ ಭಾಷಾಂತರಿಸಿದ, ಅಚ್ಚ ಹಿಂದೀ ಮಾತನಾಡುವ ಬಿ.ವಿ.ಕಾರಂತರು ಪ್ರೊ| ಅಲ್ಕಾಜಿಯವರ ಗಮನ ಸೆಳೆದರು. ಬಿ.ವಿ.ಕಾರಂತರ ಮೊದಲ ನಾಟಕಗಳಲ್ಲಿ ಅಲ್ಕಾಜಿಯವರ ಸ್ಪಷ್ಟ ಪ್ರಭಾವವಿತ್ತು.

ಎನ್.ಎಸ್.ಡಿ. ಪದವೀಧರ ಬಿ.ವಿ.ಕಾರಂತರು ದೆಹಲಿಯ ಪಟೇಲ್ ಸ್ಕೂಲ್‌ನಲ್ಲಿ ‘ಡ್ರಾಮಾಮಾಸ್ಟರ್’ ಆದರು (೧೯೬೩) ‘ಪಂಜರಶಾಲೆ’ ‘ನನ್ನ ಗೋಪಾಲ’ ‘ಇಸ್ಟೀಟ್‌ರಾಜ’ ಇವು ಪಟೇಲ್ ಸ್ಕೂಲಿನಲ್ಲಿ ಅವರು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ ನಾಟಕಗಳು. ಅವರು ದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮಿತ್ರರೊಡನೆ ಆರಂಭಿಸಿದ ಸಂಘಟನೆ ‘ಕನ್ನಡ ಭಾರತಿ’ ‘ತುಘಲಕ್’ ‘ರಂಗಭಾರತ’ ‘ದಾರಿ ಯಾವುದಯ್ಯ ವೈಕುಂಠಕ್ಕೆ’ ಇವು ಅವರು ದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ ಮುಖ್ಯ ನಾಟಕಗಳು. ೧೯೬೮ರಲ್ಲಿ ಕಾರಂತರು ಜರ್ಮನಿ, ಹಂಗೇರಿ, ಯುಗೋಸ್ಲಾವಿಯಾ,ಬಲ್ಗೇರಿಯಾ, ರುಮೇನಿಯಾಗಳ ಪ್ರವಾಸ ಮಾಡಿ ಅಲ್ಲಿನ ರಂಗಭೂಮಿ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದರು.

ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಪ್ರಯೋಗಗಳು

ಬಿ.ವಿ.ಕಾರಂತರು ೧೯೭೦ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ ಬಂದಾಗ ಹವ್ಯಾಸಿ ರಂಗಭೂಮಿ ಜನಾಕರ್ಷಣೆಯನ್ನು ಕಳಕೊಂಡಿತ್ತು. ಚಿಂತನ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿದ್ದ ಹವ್ಯಾಸಿ ರಂಗಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನಾಟಕಗಳ ದೃಶ್ಯ ವೈಭವ, ರಂಗಸಂಗೀತ, ನೃತ್ಯಗಳು ನಾಪತ್ತೆಯಾಗಿದ್ದವು. ಕಪಿಲನ ದೇಹ ಮತ್ತು ದೈವದತ್ತನ ತಲೆಯನ್ನು ಬೆಸೆದ ‘ಹಯವದನ’ದ ಪದ್ಮಿನಿಯಂತೆ ಬಿ.ವಿ. ಕಾರಂತರು ಕಂಪೆನಿ ಮತ್ತು ಹವ್ಯಾಸಿ ರಂಗಭೂಮಿಗಳ ಉತ್ತಮಾಂಶಗಳನ್ನು ಒಗ್ಗೂಡಿಸಿದರು; ಮಾನುಷೀಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದರು.

ಬಾದಲ್ ಸರ್ಕಾರ್ ರವರ ‘ಏವಂ ಇಂದ್ರಜಿತ್’, ಗಿರೀಶ್ ಕಾರ್ನಾಡ್‌ರ ‘ಹಯವದನ’, ಲಂಕೇಶ್‌ರ ‘ಸಂಕ್ರಾಂತಿ’, ‘ಈಡಿಪಸ್’ (ಮೂಲ – ಸೊಫೊಕ್ಲಿಸ್) ಚಂದ್ರಶೇಖರ ಕಂಬಾರರ ‘ಜೋಕುಮಾರಸ್ವಾಮಿ’, ಜಿ.ಬಿ.ಜೋಶಿ ಅವರ ‘ಸತ್ತವರ ನೆರಳು’ ಇವು ನಿರ್ದೇಶಕ ಕಾರಂತರ ಸೃಜನಶೀಲತೆಯನ್ನು ಮೆರೆಸಿದವು. ‘ಹಯವದನ’ ‘ಸತ್ತವರ ನೆರಳು’ಗಳ ಕುರಿತು ತೀವ್ರ ಟೀಕೆ, ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳಿದ್ದವು. ‘ಸತ್ತವರ ನೆರಳು’ ಇನ್ನೂರಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರದರ್ಶನಗಳನ್ನು ಕಂಡಿತು.

ಶ್ರೀರಂಗದ ‘ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಮೂರೇ ಬಾಗಿಲು’ ‘ಕತ್ತಲೆ – ಬೆಳಕು’ ಮತ್ತಿತರ ಶ್ರೀರಂಗರ ನಾಟಕಗಳನ್ನೂ ಕಾರಂತರುನಿರ್ದೇಶಿಸಿದರು. ಕಾರಂತರ ಪ್ರತಿಭೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದ ಶ್ರೀರಂಗರು ನಿರ್ದೇಶಕನ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಕ್ಕೆ ಮೌನಸಮ್ಮತಿ ನೀಡಿದರು. ಹೆಗ್ಗೋಡಿನಲ್ಲಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ ‘ಪಂಜರಶಾಲೆ’, ಉಡುಪಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ ‘ಹೆಡ್ಡಾಯಣ’ಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ನಾಟಕರಂಗದಲ್ಲಿ ಮಾಡಬಹುದಾದ ಪವಾಡಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟರು.

ಎನ್.ಎಸ್.ಡಿ. ನಿರ್ದೇಶಕ

ಬಿ.ವಿ.ಕಾರಂತರು ೧೯೭೭ – ೧೯೮೧ರ ಅವದಿಯಲ್ಲಿ ಎನ್.ಎಸ್.ಡಿಯ (ದೆಹಲಿಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ನಾಟಕಶಾಲೆ) ನಿರ್ದೇಶಕರಾಗಿದ್ದರು. ‘ಬರ್ನಮ್‌ವನ’ ‘ಷಹಜಹಾನ್’ ಮುದ್ರಾರಾಕ್ಷಸ’ ‘ಭಗವದಜ್ಜುಕೀಯ’ ‘ಛೋಟಿ ಸೈಯದ್’ ‘ಅಂಧೇರ್ ನಗರಿ ಚೌಪಟ್ ರಾಜಾ – ಇವು ಅವರು ಎನ್.ಎಸ್.ಡಿಯಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ ನಾಟಕಗಳು ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ಸಂಸ್ಕೃತ ನಾಟಕಗಳು ಎಂಬುದನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು. ‘ಬರ್ನಮ್‌ವನ’ದಲ್ಲಿ ಶೇಕ್ಸ್‌ಪಿಯರ್‌ನ್ನು ಪಶ್ಚಿಮದಿಂದ ಪೂರ್ವದ ರಂಗಭೂಮಿಗೆ ತರುವ ಸೃಜನಶೀಲ ಲಂಘನವಿತ್ತು. ಇದರಲ್ಲಿ ಕಾರಂತರು ಯಕ್ಷಗಾನದ ಚಲನೆಯನ್ನು, ಇಂಡೋನೇಷ್ಯಾ ಕ್ಯಾಂಬೋಡಿಯಾಗಳ ವಸ್ತ್ರವಿನ್ಯಾಸವನ್ನೂ ಬಳಸಿದರು.

ಅಲ್ಕಾಜಿಯವರು ಎನ್.ಎಸ್.ಡಿಯನ್ನು ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ರಂಗಭೂಮಿಯ ಶಿಸ್ತಿನಿಂದ ಬೆಳೆಸಿದ್ದರು. ಕಾರಂತರು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ನಾಟಕ ಶಾಲೆಯ ಭಾರತೀಕರಣವನ್ನೂ, ವಿಕೇಂದ್ರೀಕರಣವನ್ನೂ ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಭಾರತೀಯ ರಂಗಭೂಮಿ ಬಹುರೂಪಿ ಎಂಬ ಅಂಶಕ್ಕೆ ಅವರು ಒತ್ತು ನೀಡಿದರು. ಅಲ್ಕಾಜಿಯವರ ಆಡಳಿತ ನೈಪುಣ್ಯ, ಶಿಸ್ತುಗಳಿಲ್ಲದ ಕಾರಂತರು ಎನ್.ಎಸ್.ಡಿ ನಿರ್ದೇಶಕರಾಗಿ ಸೋತದ್ದು ಆಶ್ಚರ್ಯವೇನಲ್ಲ. (ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ ಅಡಿಗರಿಗೆ ಅಲ್ಕಾಜಿಯವರ ‘ತುಘಲಕ್’ ಪರಿಣತವಾದ ಡ್ರಿಲ್, ಬಿ.ವಿ.ಕಾರಂತರ ‘ತುಘಲಕ್’ ನಿಜವಾದ ನಾಟಕ ಅನ್ನಿಸಿತ್ತಂತೆ)

ಭೋಪಾಲದ ಅಗ್ನಿದಿವ್ಯ

ಭೋಪಾಲದ ಭಾರತಭವನ ಐ.ಎ.ಎಸ್. ಅಧಿಕಾರಿ, ಕವಿ ಅಶೋಕ್ ವಾಜಪೇಯಿಯವರ ಕನಸು. ಬಿ.ವಿ.ಕಾರಂತರು ೧೯೮೨ರಿಂದ ೧೯೮೬ರವರೆಗೆ ಭೋಪಾಲದ ರಂಗಮಂಡಲದಲ್ಲಿದ್ದರು. ‘ಘಾಸಿರಾಮ್‌ಕೊತ್ವಾಲ್’ ‘ಜರಾಸಂಧ’ ‘ಚರ್ತುರ್ಬಾನಿ’ ‘ಮಾಲವಿಕಾಗ್ನಿಮಿತ್ರ’ ‘ಸ್ಕಂದಗುಪ್ತ’ ಇವು ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಅವರು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ ನಾಟಕಗಳು. ಇದೇ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಅವರು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ‘ಹಯವದನ’ ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದರು.

‘ಮಾಲವಿಕಾಗ್ನಿಮಿತ್ರ’ವನ್ನು ಮಾರ್ಗದಿಂದ ದೇಸಿಯತ್ತ ತರುವ ಪ್ರಯತ್ನದಲ್ಲಿ ಕಾರಂತರು ಯಶಸ್ವಿಯಾದರು. ಸಂಸ್ಕೃತ ‘ಮಾಲವಿಕಾಗ್ನಿಮಿತ್ರ’ವನ್ನು ಹಿಂದೀಯ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಉಪಭಾಷೆಯಾದ ಬುಂದೇಲಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸುವುದು ಸೀಮೋಲ್ಲಂಘನದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ನಿರ್ಧಾರವಾಗಿತ್ತು.

‘ತೊಂಡುಮೇವರಿಗೆ ಹಾದಿ ಕೇಳದಿರು ಹತ್ತು ದುರ್ಗವನ್ನು’ ಎಂಬಂತೆ. ನಾಟಕಲೀನರಾಗಿದ್ದ ಕಾರಂತರು ‘ಸ್ವಾಧೀನ ಕುಶಲಿ’ಯಾಗುವುದು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಯಾಕೆಂದರೆ ಸುತ್ತ – ಮುತ್ತ ‘ಹೊಟ್ಟೆಕಿಚ್ಚಿಗೆ ಜಗದ ಭಟ್ಟಿ ಕೆಡಿಸಬ್ಯಾಡ್ರೀ’ ಎಂಬ ಕವಿವಾಣಿ ಅರ್ಥವಾಗದ ಸಣ್ಣತನದ ಹಲವರಿದ್ದರು. ವಿಭಾಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಕೊಲೆ ಯತ್ನದ ಆರೋಪಹೊತ್ತ ಕಾರಂತರು ವಿಚಾರಣೆಯ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಐದು ತಿಂಗಳು ಜೈಲಿನಲ್ಲಿರಬೇಕಾಯಿತು. ಈ ಅಗ್ನಿದಿವ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಾರಂತರು ಗೆದ್ದರು. ‘ಒಂದು ವರ್ಷ ನನಗೆ ಹಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಲಿಲ್ಲ. ಯೋಚಿಸಲಿಕ್ಕೂ ಆಗಲಿಲ್ಲ. ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಆಕಾಶವೇ ಕಳಚಿಬಿದ್ದಂತಾಗಿತ್ತು’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ ಕಾರಂತರು. ಶೂದ್ರಕನ ‘ಮೃಚ್ಛಕಟಿಕ;ದ ಚಾರುದತ್ತನಂತೆ ಕಾರಂತರು ತನ್ನ ಮೇಲಿನ ಆರೋಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತರಾದರು.

ಮೈಸೂರಿನ ರಂಗಾಯಣದಲ್ಲಿ

ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರ ಆರಂಭಿಸಿದ ರೆಪರ್ಟರಿ ‘ನಾಟಕ ಕರ್ನಾಟಕ ರಂಗಾಯಣ’ ೧೯೮೯ರಲ್ಲಿ ‘ರಂಗಾಯಣ’ದ ನಿರ್ದೇಶಕರಾದ ಕಾರಂತರು ೧೯೯೫ರಲ್ಲಿ ರಾಜಕೀಯ ಕಾರಣದಿಂದ ರಾಜೀನಾಮೆ ನೀಡಿದರು. ೪ (ಟಿಪ್ಪಣಿ ನಂ.) ‘ಗೋವಿನ ಹಾಡು’ ‘ಮೂಕನ ಮಕ್ಕಳು’ ಮತ್ತು ‘ಚಂದ್ರಹಾಸ’ ಇವು ‘ರಂಗಾಯಣ’ದಲ್ಲಿ ಕಾರಂತರು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ ನಾಟಕಗಳು.

‘ರಂಗಾಯಣ’ದ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ‘ಲಂಕೇಶ್ ಪತ್ರಿಕೆ’ ಹೀಗೆ ಗುರುತಿಸಿತು – ‘ಈ ಐದೂವರೆ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಕಾರಂತರು ಸಾಕಷ್ಟು ಸುದ್ದಿ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಕಲಾಮಂದಿರದ ಆವರಣದಲ್ಲಿ ಕಲಾತ್ಮಕ ಜೀವ ತುಂಬಿದ್ದಾರೆ. ‘ಭೂಮಿಗೀತ’ ‘ವನರಂಗ’ಗಳಲ್ಲಿ ಕತ್ತಲು – ಬೆಳಕಿನ ಮಾಯಾಜಾಲವನ್ನೇ ಸೃಷ್ಟಿಸಿ ‘ಹಿಪ್ಪೋಲಿಟಸ್’ ಪ್ರಯೋಗದ ಮೂಲಕ ಗ್ರೀಕ್ ರಂಗಭೂಮಿಯನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿನ ರಂಗಾಸಕ್ತರಿಗೆ ಪರಿಚಯಿಸಿದ್ದಾರೆ. ರಂಗಭೂಮಿಯ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆ ಕುರಿತಂತೆ ಅನೇಕ ಬಗೆಯ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ವಾಗ್ವಾದಗಳಿಗೆ ವೇದಿಕೆ ನಿರ್ಮಿಸಿ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಖ್ಯಾತಿಯ ವೆಸಿಲಿಯೊಸ್, ಫ್ರಿಟ್ಸ್‌ಬೆನೆವಿಟ್ಸ್, ಫಿಲಿಕ್, ತಾಪ್‌ಸೇನ್, ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡ್ರಾ, ಜಾನ್ ಮಾರ್ಟಿನ್ ಮುಂತಾದವರನ್ನೆಲ್ಲ ಆಹ್ವಾನಿಸಿ ತಮ್ಮ ಖ್ಯಾತಿ ಪ್ರಭಾವಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ದೇವನೂರರ ‘ಕುಸುಮಬಾಲೆ’ಯನ್ನು ರಂಗಕ್ಕೆ ತಂದ ಸಿ.ಬಸವಲಿಂಗಯ್ಯನವರಂಥ ಸಮರ್ಥ ನಿರ್ದೇಶಕನ ಪ್ರತಿಭೆ ಅರಳಲು ನೆರವಾಗಿದ್ದಾರೆ. ‘ಗೋವಿನ ಹಾಡು’, ‘ಕಿಂದರಿಜೋಗಿ’, ‘ತಿರುಕನ ಕನಸು’ ಮುಂತಾದ ಮಕ್ಕಳ ನಾಟಕಗಳು. ‘ಚೆರ‍್ರಿ ತೋಟ’, ‘ರೋಡು’, ‘ಮಗ್ಗದವರು’, ‘ತಲೆದಂಡ’, ‘ಪ್ರತಿಶೋಧ’, ‘ಕತ್ತಲೆ ಬೆಳಕು’ ‘ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಸಂಧಾನ’ ‘ಜಗದೇಕವೀರನ ಕತೆ’ ‘ಚಂದ್ರಹಾಸ’ ‘ಅಲೆಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜಹಂಸ’ ‘ಬೇಳೆಕಾಳಿನ ಪ್ರಸಂಗ’ ‘ಮೂಕನ ಮಕ್ಕಳು’ ‘ಶೇಕ್ಸ್‌ಪಿಯರ್‌ನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ’ ಮುಂತಾದ ಪ್ರಯೋಗಗಳು…. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಯಶಸ್ವಿ ಪ್ರಯೋಗಗಳಲ್ಲವಾದರೂ ಕಲಾವಿದರ ತರಬೇತಿಗಾಗಿ ನಿಯೋಜನೆಗೊಂಡವಾದ್ದರಿಂದ ವಿಮರ್ಶೆಯಲ್ಲಿ ರಿಯಾಯ್ತಿ ಬಯಸುತ್ತವೆ. ೫ (ಟಿಪ್ಪಣಿ ನಂ.)

ಗ್ರೀಕ್ ನಾಟಕಕಾರ ಯರಿಪಿಡಿಸ್‌ನ ‘ಹಿಪೋಲಿಟಸ್’ನ ಕನ್ನಡ ಭಾಷಾಂತರವನ್ನು (ನಿರ್ದೇಶನ – ವೆಸಿಲಿಯೊಸ್ ಕಲಿಟ್ಸಿಸ್, ಸಂಗೀತ – ಬಿ.ವಿ.ಕಾರಂತ, ಫಲಿಪ್ ಕೊವ್ವಾಂಟಿಸ್) ‘ರಂಗಾಯಣ’ದವರು ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದರು. ೧೯೮೦ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಕಾರಂತರು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ ಇತರ ನಾಟಕಗಳು – ’ತದ್ರೂಪಿ’ (ಪ್ರಸನ್ನ) ‘ದಿಡ್ಡಿಬಾಗಿಲು’ (ರಶೊಮನ್), ‘ಹಿಟ್ಟಿನ ಹುಂಜ’ (ಗಿರೀಶ್ ಕಾರ್ನಾಡ್) ‘ಮಿಸ್‌ಸದಾರಮೆ’ ಮತ್ತು ‘ಕಿಂಗ್‌ಲಿಯರ್’

ರಂಗನಿರ್ಮಿತಿ ವಿಮರ್ಶೆ

ನಾಟಕ ನಾಟಕಕಾರನ ಸೃಷ್ಟಿ – ರಂಗನಿರ್ಮಿತ ನಿರ್ದೇಶಕ ಸೃಷ್ಟಿ. ಸಾಹಿತ್ಯ ಕೃತಿಯನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸದೆಯೂ ನಿರ್ದೇಶಕ ರಂಗಕೃತಿಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಬಲ್ಲ, ನಾಟಕ ಚಿರಂಜಿವಿ. ಆದರೆ ರಂಗಕೃತಿ ‘ಮಿಂಚಿ ಮಾಯವಾಗುತ್ತಿತ್ತು ಒಂದುಮಂದಹಾಸಾ’ ಎಂಬಂತೆ ಕಾಲಬದ್ಧ, ತಾತ್ಕಾಲೀನ. ನಾಟಕಕಾರನ ಆಶಯಕ್ಕಿಂತ ನಿರ್ದೇಶನ ಆಶಯ ಭಿನ್ನವಾಗಿರಬಹುದು. ‘ಗೋಕುಲ ನಿರ್ಗಮನ’ದ ಒಂದನೇ ಪ್ರಯೋಗಕ್ಕೂ, ಅದೇ ಕಲಾವಿದರ ಆ ನಾಟಕದ ನೂರನೇ ಪ್ರಯೋಗಕ್ಕೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳಿರಬಹುದು. ನಾಟಕದಂತೆ ರಂಗಕೃತಿ ನಮ್ಮ ಮುಂದೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಇದು ರಂಗಕೃತಿ ವಿಮರ್ಶೆಯ ಮುಖ್ಯ ಸಮಸ್ಯೆ ‘ಬರ್ನಮ್ ವನ’ವನ್ನು ಉಡುಪಿಯ ಎಂ.ಜಿ.ಎಂ. ಕಾಲೇಜಿನ ‘ಮುದ್ದಣ ಮಂಟಪ’ದಂಥ ಆದರ್ಶ ಬಯಲು ರಂಗಮಂಟಪದಲ್ಲಿ ನೋಡುವುದಕ್ಕೂ, ಅದರ ವೀಡಿಯೋ ಕ್ಯಾಸೆಟ್ ನೋಡುವುದಕ್ಕೂ ತುಂಬ ವ್ಯಾತ್ಯಾಸವಿದೆ. ನಿರ್ದೇಶಕ  ತನ್ನ ರಂಗಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ನಾಟಕಕಾರನ ಕೃತಿ, ನಟರು, ಸಂಗೀತ ನಿರ್ದೇಶಕ, ಬೆಳಗಿಕ ತಜ್ಞ, ವಸ್ತ್ರವಿನ್ಯಾಸ ತಜ್ಞರ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಪ್ರತಿಭೆಯನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸಿ ಕಲಾನುಭವವನ್ನು, ನೀಡುವುದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಬಂಧ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಮೂಡಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟರ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎನ್ನುವುದರ ಅವಲೋಕನ ರಂಗಕೃತಿ ವಿಮರ್ಶೆಯಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ.

ರಂಗಕೃತಿ ವಿಮರ್ಶೆ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಹಲವರು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಪ್ರಸನ್ನ ಹೇಳುವಂತೆ, ‘ನಾಟಕದ ನಿರ್ದೇಶಕವನ್ನು ಇವತ್ತಿಗೂ ಕೂಡ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯವೇ ಇರಲಿ ಹಿಂದಿ ಸಾಹಿತ್ಯವೇ ಇರಲಿ, ಯಾವುದೇ ಸಾಹಿತ್ಯವಿರಲಿ, ಎರಡನೆಯ ದರ್ಜೆಯ ಪ್ರಜೆಯಾಗಿ ನೋಡ್ತಾರೆಯೇ ಹೊರತು, ನಿರ್ದೇಶಕರ ಕೃತಿಯನ್ನು ವಿಮರ್ಶಿಸುವ ಕೆಲಸವನ್ನೂ ಇನ್ನೂ ಮಾಡಿಲ್ಲ’ ಈ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಕೆ.ವಿ.ಸುಬ್ಬಣ್ಣನವರೂ ಒಪ್ಪುತ್ತಾರೆ. ‘ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಶಾಬ್ಧಿಕ ಭಾಷೆ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳು ಬೆಳೆದಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಪ್ರಬುದ್ಧ ಸಾಹಿತ್ಯ ವಿಮರ್ಶಕರು ಕೂಡ ರಂಗವಿಮರ್ಶೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದಾಗ ಬಾಲಿಶವಾಗುವುದುಂಟು. ಕೆಲವರಂತೂ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಪರಿಷ್ಕಾರದ ಪಠನವೇ ರಂಗಭೂಮಿಯ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದುವೆಂದು ಭಾವಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಇವರಿಗೆ ಬರವಣಿಗೆ ರೂಢಿಯಾಗಿ ಭಾಷೆಯ ಮೇಲೆ ಪ್ರಬುದ್ಧ ಸಿದ್ದಿಸಿರುವುದರಿಂದ ಇವರ ಬಾಲಿಶ ವಿಮರ್ಶೆಯೂ ತಾತ್ಕಾಲಿಕವಾಗಿ ಮನ್ನಣೆಗೊಂಡುಬಿಡುತ್ತದೆ. ಸಾಹಿತ್ಯ ವಿಮರ್ಶೆ ಬೆಳೆಯಯವಂತೆ ರಂಗಭೂಮಿ ವಿಮರ್ಶೆ ಬೆಳೆಯಲಾರದು ಎನ್ನುವ ಬಿ.ವಿ.ಕಾರಂತರು ಅದಕ್ಕೆ ನೀಡುವ ಕಾರಣಗಳು ಹೀಗಿವೆ – ‘ವರ್ತಮಾನದ ಈ ತುರ್ತೇ ರಂಗಭೂಮಿಯ ಅನನ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಮಿತಿ. ಇದು ಸ್ಥಾನ ಸಾಪೇಕ್ಷೆ ಮತ್ತು ಕಾಲಸಾಪೇಕ್ಷವಾದದ್ದು. ಅದಕ್ಕೋಸ್ಕರವೇ ಸಾಹಿತ್ಯವಿಮರ್ಶೆ ಬೆಳೆಯೋ ಹಾಗೆ ರಂಗಭೂಮಿ ವಿಮರ್ಶೆ ಬೆಳೆಸೋಕೆ ಸಾಧ್ಯ ಇಲ್ಲ. Film Appreciation Course ಮಾಡೋ ಹಾಗೆ Theatre Apprectiation Course ಮಾಡೋಕ್ಕಾಗಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ Appreciationಗೆ ಯಾವ ಸೂತ್ರವೂ ಇಲ್ಲ. ಅನುಭವ ಮಾತ್ರ ನಿಜ. ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಿಗೆ commonsence ಇರೋದು ಬಹಳ ಮುಖ್ಯ. ಒಂದು ರಂಗಪ್ರದರ್ಶನ ಇನ್ನೊಂದು ರಂಗಪ್ರದರ್ಶನವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಯಾವ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ನಟರು, ಯಾವ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಿಗೆ, ಯಾವ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಕಾಲ ಮತ್ತು ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಎದುರಾದರು ಎಂಬುದನ್ನು ಗಣನೆಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳದೇ ವಿಮರ್ಶೆ ಮಾಡೋದಿಕ್ಕೆ ಆಗೋದಿಲ್ಲ. ರಂಗಭೂಮಿಯ ಮಾಧ್ಯಮವೇ ಒಂದು ರೀತಿಯ democratic process ಇದರಲ್ಲೇ ವಿಮರ್ಶೆ ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ.

ಕೆ.ವಿ.ಸುಬ್ಬಣ್ಣನವರ ‘ನಾಟಕ – ಹಾಗೆಂದರೇನು’ ೬ (ಟಿಪ್ಪಣಿ ನಂ.) ಕೆ.ವಿ.ಸುಬ್ಬಣ್ಣನವರು ಬರಹಗಳು, ಸಂ.ಟಿ.ಪಿ. ಅಶೋಕ, ೧೯೯೨) ಮತ್ತು ಗಿರಡ್ಡಿ ಗೋವಿಂದರಾಜರ ‘ರಂಗಕೃತಿ ವಿಮರ್ಶೆ’ (ನಾಟಕ ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ರಂಗಭೂಮಿ’ – ಗಿರಡ್ಡಿ, ೧೯೮೯) ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ರಂಗಕೃತಿ ವಿಮರ್ಶೆಯನ್ನು ಕುರಿತ ಮುಖ್ಯ ಲೇಖನಗಳು. ‘ಆದರೆ ನಾಟಕದಲ್ಲಿನ (ರಂಗಕೃತಿ) ಅನೇಕ ಸಾಹಿತ್ಯೇತರ ಅಂಶಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ, ಶುದ್ಧ ತಾಂತ್ರಿಕ ತೊಂದರೆಯಿಂದಾಗಿ ವಿಮರ್ಶೆ ತಪ್ಪು ಮಾಡುವುದೇ ಹೆಚ್ಚು’ ಎನ್ನುವ ಎ.ಬಿ.ವಾಕ್‌ಲೀ ರಂಗಕೃತಿ ವಿಮರ್ಶೆಯ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಚರ್ಚಿಸಿದ್ದಾನೆ. ೭(ಟಿಪ್ಪಣಿ ನಂ.)

ಕಾರಂತರ ರಂಗನಿರ್ಮಿತ

ಬಿ.ವಿ.ಕಾರಂತರು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿರುವ ಒಟ್ಟು ನಾಟಕಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಇನ್ನೂರನ್ನು ದಾಟುತ್ತದೆ. ದೆಹಲಿ, ಬೆಂಗಳೂರು, ಭೋಪಾಲ್, ಹೆಗ್ಗೋಡು, ಉಡುಪಿ – ಹೀಗೆ ಭಾರತದ ಹತ್ತಾರು ನಗರ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ನಾಟಕಗಳನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ್ದಾರೆ. ನಾಟಕ ಶಿಬಿರಗಳನ್ನು ನಡೆಸಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಹೆಚ್ಚಿನ ರಂಗಕೃತಿಗಳು ಹಿಂದೀ ಮತ್ತು ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿದ್ದವು. ಮಲೆಯಾಳಮ್, ಪಂಜಾಬಿ, ತೆಲುಗುಗಳಲ್ಲೂ ಅವರು ನಾಟಕ ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ಅಲ್ಕಾಜಿ, ಹಬೀಬ್‌ತನ್ಸೀರ್, ಪಣಿಕ್ಕರ್, ರತನ್‌ತಿಯಾಮ್, ಕನ್ಹಯ್ಯಲಾಲ್, ಪ್ರಸನ್ನ – ಇವರು ಗುಣಮಟ್ಟದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಬಿ.ವಿ.ಕಾರಂತರೊಡನೆ ಹೋಲಿಸಬಹುದಾದ, ಸ್ವಾತಂತ್ರ‍್ಯೋತ್ತರ ಭಾರತದ ಮುಖ್ಯ ನಾಟಕ ನಿರ್ದೇಶಕರು. ಆದರೆ ರಂಗಕೃತಿಗಳ ಸಮೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ವಸ್ತು – ಭಾಷಾ ವೈವಿಧ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಬಿ.ವಿ.ಕಾರಂತರನ್ನು ಮೀರಿಸುವವರು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ.

ಬಿಎಂಶ್ರೀ, ಸಂಸ, ‘ಜಡಭರತ’ (ಜಿ.ಬಿ.ಜೋಶಿ), ಪು.ತಿ.ನ, ಮಾಸ್ತಿ, ಕುವೆಂಪು, ಗಿರೀಶ್‌ಕಾರ್ನಾಡ್, ಚಂದ್ರಶೇಕರ ಕಂಬಾರ, ಚಂದ್ರಶೇಖರ ಪಾಟೀಲ್ ಮತ್ತು ಲಂಕೇಶ್‌ರ ಕನ್ನಡ ನಾಟಕಗಳನ್ನು ಕಾರಂತರು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಸಂಸ್ಕೃತದ ಕಾಳಿದಾಸ, ಭಾಸ, ಶೂದ್ರಕ, ವಿಶಾಖದತ್ತ ಮತ್ತು ಬೋಧಾಯನರ ನಾಟಕಗಳು ಅವರ ರಂಗಕೃತಿಗಳಾಗಿವೆ. ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ ಭವಭೂತಿಯ, ಕನ್ನಡದ ಕೈಲಾಸಂ ನಾಟಕಗಳನ್ನು ಇವರು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿಲ್ಲ. ಇಂಗ್ಲಿಷಿನ ಶೇಕ್ಸ್‌ಪಿಯರ್, ಬರ್ನಾಡ್‌ಶಾ, ಗ್ರೀಕ್‌ನ ಈಸ್ಲಿಲಸ್, ಸೊಫೊಕ್ಲಿಸ್, ಇತಾಲಿಯನ್ ಭಾಷೆಯ ಪಿರಾಂಡೆಲ್ಲೋ, ಆಯನೆಸ್ಕೋ, ಫ್ರೆಂಚ್‌ನ ಮೋಲಿಯರ್, ಹಿಂದೀಯ ಜಯಶಂಕರ್ ಪ್ರಸಾದ್, ಭಾರತೇಂದು ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ, ಮೋಹನ ರಾಕೇಶ್, ಜಗದೀಶ್‌ಚಂದ್ರ ಮಾಥುರ್, ಮಣಿಮಧುಕರ್, ರಾಮೇಶ್ವರ ಪ್ರೇಮ್, ಸುರೇಂದ್ರವರ್ಮ, ಹಬೀಬ್ ತನ್ವೀರ್, ಬಂಗಾಳಿಯ ದ್ವಿಜೇಂದ್ರಲಾಲ್‌ರಾಯ್, ಶಂಭುಮಿತ್ರ, ಬಾದಲ್ ಸರ್ಕಾರ, ಮರಾಠಿಯ ವಿಜಯ ತೆಂಡೂಲ್ಕರ್, ಪಂಜಾಬಿಯ ಬಲವಂತ ಗಾರ್ಗಿ ಇವರೆಲ್ಲರ ಆಯ್ದ ನಾಟಕಗಳನ್ನು ಕಾರಂತರು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ನಾಟಕ ತಾಲೀಮು

‘ಕಾರಂತರು ಮೊದಲು ನಾಟಕವನ್ನು ಸ್ಥೂಲವಾಗಿ ಓದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಅದರ ಬಗ್ಗೆ ಹಲವಾರಲ್ಲಿ ಮಾತಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಆಮೇಲೆ ನಾಟಕದ ಅರ್ಥವಂತಿಕೆಯನ್ನು ಅವರು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸುವುದು ‘ಸಂಗೀತ ಸಂಕೇತ’ಗಳಲ್ಲಿ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.

ಕೆ.ವಿ.ಸುಬ್ಬಣ್ಣ ಕಾರಂತರ ಮಕ್ಕಳ ನಾಟಕವೊಂದರ ನಿರ್ದೇಶಕ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ವಿವರಗಳು ಸುಬ್ಬಣ್ಣನವರ ಇನ್ನೊಂದು ಲೇಖನದಲ್ಲಿವೆ. (೨ – ೧) ನಾಟಕ ತಾಲೀಮಿನಲ್ಲಿ ಕಾರಂತರು ಕಟ್ಟು ನಿಟ್ಟಿನ ಶಿಸ್ತನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರದರ್ಶನದ ದಿನದವರೆಗೂ ರಂಗಕೃತಿಯನ್ನು ಪರಿಷ್ಕರಿಸುತ್ತ ಹೋಗುವುದು ಅವರ ಕ್ರಮ.

ಕಾರಂತರ ನಿರ್ದೇಶನ ಕ್ರಮ ಮತ್ತು ನಾಟಕಗಳ ಆಯ್ಕೆಯನ್ನು ಕುರಿತ ಕೆಲವು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸಂಗತಿಗಳತ್ತ ಕೆ.ವಿ. ಸುಬ್ಬಣ್ಣ ಗಮನ ಸೆಳೆಯುತ್ತಾರೆ. ವಾಸ್ತವೇತರ ಮಾರ್ಗದ ‘ಸಿದ್ಧಶೈಲಿ’ಯ ನಾಟಕಗಳಲ್ಲಿ, ವಿಶಿಷ್ಟ ಪಾತ್ರ ಪ್ರಧಾನ ನಾಟಕಗಳಲ್ಲಿ ಕಾರಂತರಿಗೆ ಆಸಕ್ತಿ ಕಡಿಮೆ.

ನಿರ್ದೇಶನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕಾರಂತರ ಪ್ರತಿಭೆ ಅರಳುವ ಆರೋಹಣಗೊಳ್ಳುವ ಬಗೆಯನ್ನು ಡಾ.ಯು.ಆರ್. ಅನಂತಮೂರ್ತಿಯವರು ಹೀಗೆ ಬಣ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಕಣ್ಣಿನ ಜತೆಗೆ ಕಿವಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದಾಗ ನಾಟಕದ ಶಬ್ದ ಶರೀರ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕಾರಂತರಿಗಿಂತ ದೊಡ್ಡ ‘ಜೀನಿಯಸ್’ನ್ನು ನೋಡಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ಒಂದನ್ನು ಇನ್ನೊಂದರ ಜೊತೆ ಸಂಬಂಧಪಡಿಸಿ ನೋಡುವ ಶಕ್ತಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಪ್ರತಿಭೆಯ ಲಕ್ಷಣ ಎನ್ನುವುದಾದರೆ ಕಾರಂತರು ತಮ್ಮ ನೆನಪುಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಕ್ರಮ ಅದ್ಭುತವಾದುದು. ಅವರು ಮಾಡಿದ್ದು ಪೂರ್ವಭಾವಿಯಾಗಿ ಇದ್ದದ್ದಲ್ಲ. ಅದು ಅಲ್ಲೇ ರಂಗದ ಮೇಲೆಯೇ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುವುದು’

ಬಿ.ವಿ. ಕಾರಂತರು ನಾಟಕದ ವಸ್ತುವಿನ ಮೇಲೆ ತನಗೆ ಹೊಳೆದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಹೇರುತ್ತಾರೆ ಎಂಬ ಟೀಕೆ (ಬಿ.ಆರ್.ನಾಗೇಶ್‌ರನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದು ಕಷ್ಟ. ನಿರ್ದೇಶಕ ನಾಟಕದ ವಸ್ತುವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸದೆ ಸೋಲುವುದಕ್ಕಿಂತ ತನಗೆ ಹೊಳೆದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಹೇರುವುದು ಒಳ್ಳೆಯದು. ನಾಟಕಕಾರನ ಆಶಯಕ್ಕಿಂತ, ಆ ನಾಟಕದ ನಿರ್ದೇಶನ ಆಶಯ ಬೇರೆಯಾಗಬಾರದು ಎನ್ನುವಾಗ ನಾವು ನಿರ್ದೇಶಕನ ಸೃಜನಶೀಲ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನೇ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದಂತಾಗುವುದಿಲ್ಲವೇ? ನಾಟಕಕಾರನ ಆಶಯ ಯಾವುದು ಎಂಬುದರ ಕುರಿತು ಕೂಡ ವಿಮರ್ಶಕರಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಐ ಇರುವುದು ಸಾಧ್ಯ.

ನೆನಪಿನಲ್ಲಿ ಉಳಿದ ನಾಟಕಗಳು

‘ಹಯವದನ’ ಮತ್ತು ‘ಸತ್ತವರ ನೆರಳು’, ‘ಪಂಜರಶಾಲೆ’, ‘ಸ್ಕಂದಗುಪ್ತ’ ‘ಬರ್ನಮ್‌ನ’ ‘ಮಾಲವಿಕಾಗ್ನಿಮಿತ್ರ’ ಮತ್ತು ‘ಗೋಕುಲ ನಿರ್ಗಮನ’  – ಇವು ಬಿ.ವಿ. ಕಾರಂತರ ಮಹತ್ವದ ರಂಗಕೃತಿಗಳೆಂದು ಈ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ಅವರ ನಾಟಕಗಳನ್ನು ಚರ್ಚಿಸಿರುವ ವಿಮರ್ಶಕರು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ಲಂಕೇಶರು ಬಿ.ವಿ. ಕಾರಂತರ ‘ಹಯವದನ’ವನ್ನು ವಿಮರ್ಶಿಸಿ ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದ್ದರು. ಕತ್ತೆಗಳಿಗೆ ಮನೋರಂಜನೆ ಕೊಡುವ ‘ಗಾರ್ದಭರಂಜನ’ ಎಂದಿದ್ದರು. ಕಾವ್ಯದ ಗೇಯತೆಯನ್ನು, ನಾಟಕದ ಸಂಗೀತವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿದ್ದ ನವ್ಯಸಾಹಿತ್ಯದ ಅಬ್ಬರದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಟೀಕೆ ಬಂತು ಎಂಬುದನ್ನು ನೆನಪಿಡಬೇಕು. ಕೆ.ವಿಸುಬ್ಬಣ್ಣ ವಿವರಿಸಿರುವಂತೆ ಮನರಂಜನೆಯಿಂದ ನಾಟಕದ ಗಾಂಭೀರ್ಯಕ್ಕೆ ಭಂಗಬಂದೀತೆಂಬ ಭಯ ಇಂಥ ಟೀಕೆಯ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಿತ್ತು. ಸುರೇಶ್ ಅವಸ್ಥಿ ಅವರು ‘ಹಯವದನ’ ಪ್ರಯೋಗದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಹೀಗೆ ಗುರುತಿಸಿದ್ದಾರೆ – ೧೯೭೧ರಲ್ಲಿ ‘ಹಯವದನ’ದ ಪ್ರಕಟಣೆ ೧೯೭೩ರಲ್ಲಿ ಅವರ ಕಾರಂತ ನಿರ್ದೇಶನ ಇವು ಸಮಕಾಲೀನ ರಂಗಕರ್ಮದ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವಪೂರ್ಣ ಘಟನೆಗಳು. ಈ ಘಟನೆಗಳು ಭಾರತೀಯ ರಂಗಭೂಮಿಯನ್ನು ಕಲೋನಿಯಲ್ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದ ವಸಾಹತು ಶಾಹಿ ವೃತ್ತಿಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತವಾಗಿ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದ ಯಶಸ್ವೀ ಪರಂಪರೆಯೊಂದಿಗೆ ಕೂಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.

‘ಸತ್ತವರ ನೆರಳು’ ನಾಟಕವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುವ ಮೊದಲು ಬಿ.ವಿ.ಕಾರಂತರು ಜೆ.ಬಿ. ಜೋಶಿಯವರೊಡನೆ ಚರ್ಚಿಸಿದ್ದರು. ‘ಸತ್ತವರ ನೆರಳು’ನ್ನು ಕುರಿತ ವಿಮರ್ಶೆಗಳೆಲ್ಲ ನಿರ್ದೇಶಕನ ರಂಗಕೃತಿಯನ್ನು ಅಲಕ್ಷಿಸಿ ನಾಟಕಕಾರನ ಆಶಯವನ್ನೇ ಚರ್ಚೆಯ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದುವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿವೆ. ನಾಟಕವನ್ನು ಬರೆದವನ ಪ್ರೇಕ್ಷಿತಾರ್ಥವನ್ನು ಮುಟ್ಟುವುದರಲ್ಲಿ ಸೋತಿತೆಂದೇ ಹೇಳಬೇಕು’ ಜಿ.ಬಿ.ಜೋಶಿ ‘ಪ್ರಯೋಗ ಯಶಸ್ವಿಯಾಯಿತು. ಕಾರಂತರು ಗೆದ್ದರು’. ಆದರೆ ‘ಜಡಭರತ’ರು ಸೋತರು. ಎಂದು ನನಗೆ ಬಲವಾಗಿ ಅನಿಸಿತು. (ನ.ರತ್ನ) ‘ ಈ ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ್ಯದ ಅವನತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಆಳವಾದ ವಿವಾದ ಇದೆ ಎಂದು ನಾನು ತಿಳಿದಿದ್ದೇನೆ. ಆದರೆ ಇಡೀ ನಾಟಕ (ಕಾರಂತರ ರಂಗಕೃತಿ) ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಲೇವಡಿಯಾಗಿ ಬಿಟ್ಟಿದೆ’ (ಡಾ.ಯು.ಆರ್. ಅನಂತಮೂರ್ತಿ) ಪ್ರಸನ್ನರ ವಿಮರ್ಶೆ ಸಮಕಾಲೀನತೆಯತ್ತ ಹೊರಳುತ್ತದೆ. ‘ಸತ್ತವರ ನೆರಳು’ ಪ್ರದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಅವರು ಪುರಂದರದಾಸರು ಪದಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ ಅವನ್ನು ಆಕರ್ಷಕವಾಗಿ ಮಾಡಿದರು ಅಷ್ಟೇ ಹೊರತು ಸಮಕಾಲೀನ ಮಾಡಿದರು ಅಥವಾ ಹತ್ತಿರಕ್ಕೆ ತಂದರು ಅಂತ ಅನಿಸಲಿಲ್ಲ. ‘ಸತ್ತವರ ನೆರಳ’ನ್ನು ಕುರಿತು ಬಿ.ವಿ. ಕಾರಂತರು ತನ್ನ ಇತ್ತೀಚಿಗಿನ ಸಂದರ್ಶನವೊಂದರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ಹುಸಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಷಾಢ ಭೂತಿತನವನ್ನು ಲೇವಡಿ ಮಾಡುವುದೇ  ನನ್ನ ಉದ್ದೇಶವಾದ್ದರಿಂದ ೧೬ನೇ ಶತಮಾನದ ಭಕ್ತಪಂಥದ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾದ ಪುರಂದರದಾಸರ ಇಂಥ ಸೋಗುಗಳನ್ನು ಗೇಲಿ ಮಾಡುವ ೧೩ – ೧೪ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಬಳಸಿದ್ದೇನೆ. ಇವು ಭಕ್ತಿಗೀತೆಗಳಲ್ಲ. ಬದಲಿಗೆ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಿಭಿನ್ನ ಸ್ತರಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಥವನ್ನು ಹೊಸೆಯಿಸುವ ಹಾಡುಗಳು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ‘ನಗೆಯು ಬರುತ್ತಿದೆ ಎನಗೆ ನಗೆಯು ಬರುತಿದೆ’ ಎಂಬ ಪುರಂದರದಾಸರ ಹಾಡು ಸಮಾಜದ ಬೂಟಾಟಿಕೆಗಳಿಗೆ ಬರದ ಭಾಷ್ಯದಂತಿದೆ’ ಎಂದಿದ್ದಾರೆ. ‘ಸತ್ತವರ ನೆರಳ’ನ್ನು ಕುರಿತ ಹೆಚ್ಚಿನ ವಿಮರ್ಶೆಗಳು ನಾಟಕಕಾರ ಜೆ.ಬಿ.ಜೋಶಿಯವರ ಪರವಾಗಿ ವಕಾಲತ್ತು ಮಾಡುವಂತಿವೆ. ನೇಮಿಚಂದ್ರ ಜೈನ್ ಅವರ ಪ್ರಕಾರ ‘ಸತ್ತವರ ನೆರಳಿ’ನ ರಂಗಸಂಗೀತ, ರಂಗಭಾಷೆ ನಾಟಕದ ಅರ್ಥಸಾಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿವೆ.

ಭಾರತೀಯ ರಂಗಭೂಮಿಯ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಿ ಸ್ವಯಾರ್ಜಿತವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಕಾರಂತರ ಪ್ರಯತ್ನದ ಒಂದು ಅಂಗವಾಗಿ ‘ಬರ್ನಮ್‌ವನ’ವನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಬೇಕು. ಯಕ್ಷಗಾನದಿಂದಾಗಿ ಶೇಕ್ಸಪೀಯರ್ ಮತ್ತಷ್ಟು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಹೋದ ‘ಮ್ಯಾಕ್‌ಬೆತ್’ನ ಸಮಕಾಲೀನ ಅಂಶವನ್ನು ಗುರುತಿಸಲು ಕಾರಂತರಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಪ್ರಸನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟರು. ಆದರೆ ‘ಬರ್ನಮ್‌ವನ’ದಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಸಿದ್ಧಶೈಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ ಎಂಬ ವಾಸ್ತವಾಂಶದತ್ತ ಸುಬ್ಬಣ್ಣ ನಮ್ಮ ಗಮನ ಸೆಳೆಯುತ್ತಾರೆ. ಕಾರಂತರು ಮ್ಯಾಕ್‌ಬೆತ್‌ನ ಆಂತರಿಕ ದುರಂತ ವ್ಯಾಪಾರಗಳಿಗೆ ಅವಧಾರಣೆ ನೀಡಿಲ್ಲ ಎನ್ನುವ ಸುಬ್ಬಣ್ಣ ಅದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೇನೆಂದು ಹುಡುಕುತ್ತಾರೆ. ವಿಶಿಷ್ಟ ಪಾತ್ರ ಪ್ರಧಾನ ನಾಟಕಗಳಲ್ಲಿ ಕಾರಂತರಿಗೆ ಆಸಕ್ತಿ ಕಡಿಮೆ. ಸುರೇಶ್ ಅವಸ್ಥಿ ಅವರು ‘ಬರ್ನಮ್‌ವನ’ ದಲ್ಲಿ ನಿರ್ವಸಾಹತೀಕರಣದ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಪ್ರಕಾರ ‘ಬರ್ನಮ್‌ವನ’ ಶೇಕ್ಸ್‌ಪಿಯರ್‌ನ ಕಲೋನಿಯಲ್ ಚಹರೆಯನ್ನು ಬದಲಿಸಿ, ಭಾರತೀಯ ಚಹರೆಯನ್ನು ನೀಡಿದೆ.

ತನ್ನ ಕಲ್ಪನೆಯಲ್ಲಿ ಗೇಯನೃತ್ಯಾಭಿನಯರಂಗಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ‘ಗೋಕುಲ ನಿರ್ಗಮ’ ವನ್ನು ಕಾರಂತರು ನಾಟಕ ಮಾಧ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಗೆದ್ದಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಪು.ತಿ.ನ. ಮೆಚ್ಚಿದರು. ಪ್ರಸನ್ನರ ಪ್ರಕಾರ ಪು.ತಿ.ನರ ‘ಗೋಕುಲ ನಿರ್ಗಮನ’ ಕೆಟ್ಟನಾಟಕ. ಆದರೆ ಕಾರಂತರು ಅದನ್ನುಹೇಗೆ ಗ್ರಹಿಸಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬುದಕ್ಕಿಂತ, ನಾಟಕವನ್ನು ನೋಡಿದ ಮೇಲೆ ನಮಗೇನು ಅನ್ನಿಸಿತೆಂಬುದು ಮುಖ್ಯ ಎಂದು ಕುರ್ತಕೋಟಿಯವರು ವಾದಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಗೋಕುಲ ನಿರ್ಗಮನ’ ಹೊಸ ರಂಗಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರವರು. ಎ.ಆರ್.ನಾಗಭೂಷಣರು ಹೇಳುವಂತೆ. ‘ಕೃಷ್ಣನ ನಿರ್ಗಮನ ನಂತರ ಗೋಕುಲದ ಜನರು ಕೊಳಲನ್ನು ನುಡಿಸಿದರೆ ಕೇಳಿ ಬರುವುದು ಅಪಸ್ವರಗಳು ಮಾತ್ರ ಆಗ ಒಬ್ಬ ದನಗಾಹಿ ಬಂದು ಕೃಷ್ಣ ಬಿಟ್ಟುಹೋಗಿದ್ದ ನವಿಲುಗರಿಯನ್ನು ಮುಡಿಗೆಏರಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಅವನ ಕೊಳಲಿನಿಂದ ಮಧುರವಾದ ನಾದ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಮೌನದಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸುವ ಈ ಮಹತ್ವದ ರಂಗಕ್ರಿಯೆ ನಿರ್ದೇಶಕರ ಸೃಜನಶೀಲತೆಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ’ ‘ಗೋಕುಲ ನಿರ್ಗಮನ’ದ ಅಸದೃಶ ದೃಶ್ಯಗಳತ್ತ (ಕೃಷ – ರಾಧೆಗಳ ಮಿಲನದ ಸನ್ನಿವೇಶ, ಗೋಪ – ಗೋಪಿಯರ ಸಂಬಂಧದ ಮೂಲಕ ಗೋಕುಲದ ಬದುಕಿನ ವಿಜೃಂಭಣೆಯನ್ನು ಸೂಸುವ ದೃಶ್ಯ) ಅವರು ನಮ್ಮ ಗಮನ ಸೆಳೆಯುತ್ತಾರೆ. ‘ಗೋಕುಲ ನಿರ್ಗಮನ’ ಅಪೂರ್ಣ ಕಲಾನುಭವ ನೀಡಿತೆಂದು ಬಿ.ಆರ್.ನಾಗೇಶ್ ವಾದಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಗೋಕುಲ ನಿರ್ಗಮನ’ದ ಬೆಳಕಿನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಸಾಂಕೇತಿಕ ಚೆಲುವನ್ನು ಮೋಹನ ಸೋನ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ಕಾಳಿದಾಸನ ‘ಮಾಲವಿಕಾಗ್ನಿಮಿತ್ರ’ ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವಾಗ ಬಿ.ವಿ.ಕಾರಂತರು ಹಿಂದೀಯ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಉಪಭಾಷೆಗಳಲ್ಲೊಂದಾದ ಬುಂದೇಲಿಯಲ್ಲಿ ರಂಗಕೃತಿಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದರು. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಕಾಳಿದಾಸನ ನಾಟಕ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ, ಸಮಕಾಲೀನ ಬಣ್ಣವನ್ನು ಪಡೆಯಿತು. ಪ್ರಸನ್ನ ವಿವರಿಸಿರುವಂತೆ, ‘ಕಾಳಿದಾಸನ ‘ಮಾಲವಿಕಾಗ್ನಿಮಿತ್ರ’ ಭೂಪಾಲದ ರೆಪರ್ಟಿರಿಗೆ ಮಾಡಿಸಿದ್ದು. ಈ ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಅದ್ಭುತವಾದುದೊಂದು ಘಟಿಸಿತು. ತಂತ್ರದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ಪ್ರೊಡಕ್ಷನ್ ಅದು. ಆದರೆ ಒಂದೇ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖವಾದ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಅವರು ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ರು ಅದೇನೆಂದ್ರೆ – ‘ರೊಮಾಂಟಿಸಿಸಮ್’ನ್ನು ಬಹಳ ವಿಜೃಂಬಣೆಯಿಂದ ಬಳಸಿಸಿದ ‘ಮಾಲವಿಕಾಗ್ನಿ ಮಿತ್ರ’ವನ್ನು ‘ಬುಂದೇಲಿ’ಯಲ್ಲಿ ಆಡಿಸಿಬಿಟ್ಟರು. ಸಾಮಾನ್ಯರ ಆಡುಮಾತಿನ ಡಯಲೆಕ್ಟ ‘ಬುಂದೇಲಿ’ಯಲ್ಲಿ ಆಡಿಸಿಬಿಟ್ಟರು. ಸಾಮಾನ್ಯರ ಆಡುಮಾತಿನ ಡಯಲೆಕ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಕಾಳಿದಾಸನ ಪಾತ್ರಗಳು ಮಾತಾಡಲಿಕ್ಕೆ ಸುರುಮಾಡಿದವೋ ಆಗ ಕಾಳಿದಾಸನ ರೊಮ್ಯಾಂಟಿಸಿಸಮ್‌ನ್ನು ಅಲುಗಾಡಿಸಿದಂತಾಗಿ ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದ ಹಾಗೆ ವಿಶೇಷವಾದ ಅರ್ಥಗಳು ಆ ಎರಡು ಗಂಟೆಯ ಪ್ರದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಕೇಳುವುದಕ್ಕೆ ಸುರುವಾದುವು’

ನಾವು ಇಷ್ಟಪಟ್ಟ ಕಾವ್ಯದ ಸಾಲುಗಳು ನಮ್ಮನೆನಪಿನಲ್ಲಿ ಉಳಿಯುವಂತೆ ಒಳ್ಳೆಯ ನಾಟಕಗಳ ಕೆಲವು ದೃಶ್ಯಗಳು ಪ್ರೇಕ್ಷಕರ, ವಿಮರ್ಶಕರ ನೆನಪಿನಲ್ಲಿ ಉಳಿಯುತ್ತವೆ. ಬಿ.ಆರ್.ನಾಗೇಶ್ ಅವರು ಬಿ.ವಿ. ಕಾರಂತರ ರಂಗಕೃತಿಗಳ ಕೆಲವು ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದ್ದಾರೆ – “‘ಹಯವದನ’ದಲ್ಲಿ ಕಾಳಿ ನಿದ್ರೆಯಿಂದ ಎಚ್ಚೆತ್ತ ಬಳಿಕ ಮಾತನಾಡುವ ಕ್ರಮ, ಪದ್ಮಿನಿ ಮದುವೆಯ ಚಿತ್ರಣ, ‘ಸತ್ತವರ ನೆರಳ’ಲ್ಲಿ ದಾಸರ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ನಾಟಕದ ಮೂಲಭೂತ ಆಶಯಕ್ಕೆ ವ್ಯಂಗ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯಾಗಿ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದು, ಅದೇ ನಾಟಕ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಬೆಳಕು ಮತ್ತು ನಾದಗಳೊಳಗೆ ಅದ್ಭುತ ಸಮ್ಮಿಲನವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ್ದು; ‘ಬರ್ನಮ್‌ವನ’ದಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾಕ್‌ಬೆತ್‌ನ ವೇಷಭೂಷಣಗಳು ಮತ್ತು ಬರ್ನಮ್‌ವನದ ಚಿತ್ರಣ. ‘ಮಹಾನಿರ್ವಾನ’ದಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗೆ ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡು, ಒಮ್ಮಿಂದೊಮ್ಮೆ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಿಗೆ ಜುಮ್ಮು ಹುಟ್ಟಿಸಿದ ರಂಗಸಜ್ಜಿಕೆ; ‘ಅಂಧಯುಗ’ದಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಬಗೆಯಾಗಿ ಬಂದ ನಟರ ಚಲನೆ; ‘ತುಘಲಕ್’ ‘ಅಂಧಯುಗ’ದಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಬಗೆಯಾಗಿಬಂದ ನಟರ ಚಲನೆ; ‘ತುಘಲಕ್’ ‘ಅಂಧಯುಗ’ಗಳ ವೇಷಭೂಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡ ಅಂಗೀಕಾರಾರ್ಹ ಮತ್ತು ಸುಂದರತೆಗಳ ಸಂಯೋಗಲ ‘ಬರ್ನಮ್‌ವನ’ದಲ್ಲಿ ಬರುವ ಪಾತ್ರಗಳ ಚಲನೆ;’ಘಾಸಿರಾಮ್ ಕೊತ್ವಾಲ್‌’ನಲ್ಲಿ ಪುಣೆಯ ಪಂಡಿತರ ಗುಂಪನ್ನೇ ಹಿಮ್ನೇಳವಾಗಿಯೂ, ಒಳಗಿನ ರಂಗ ಸಿದ್ಧಾಂತೆಗಾಗಿ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಬಳಸುವ ಪರೆದಯಾಗಿಯೂ ಉಪಯೋಗಿಸಿದ ಬಗೆ; ಮಕ್ಕಳ ನಾಟಕಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ಷಣಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಅದ್ಭುತವಾದ ಹೊಸ ಜಗತ್ತನ್ನು ರಂಗ ಮೇಲೆ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ ಚಾಕಚಕ್ಯತೆ; ‘ಕಿಂದರಿ ಜೋಗಿ’ಯಲ್ಲಿ ಇಲಿಗಳ ಓಡಾಟ ಹೀಗೆ ಹಲವಾರು ಉದಾಹರಣೆಗಳನ್ನು ಕೊಡಬಹುದು.