ಪ್ರಭಾಕರ ವರ್ಧನ (ಕ್ರಿ.. ೫೮೦೬೦೫)

ವರ್ಧನ ಸಂತತಿಯ ಮೊದಲ ಪ್ರಮುಖ ಅರಸ ಪ್ರಭಾಕರ ವರ್ಧನ. ಇವನ ಪೂರ್ವಿಕರು ಕೇವಲ ಮಹಾರಾಜ ಎಂಬ ಬಿರುದನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದರು. ಪ್ರಭಾಕರ ವರ್ಧನ ಮಹಾರಾಜಾಧಿ ರಾಜನೆಂದು ತನ್ನನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ. ಬಾಣಭಟ್ಟ ತನ್ನ ಕೃತಿ ಹರ್ಷಚರಿತೆಯಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರತಾಪಶೀಲ’ ಎಂದು ಕರೆದಿದ್ದಾನೆ. ಈತನು ಜಿಂಕೆಯ ಹಿಂಡಿನೋಪಾದಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಹೂಣರಿಗೆ ಸಿಂಹಸ್ವರೂಪನಾಗಿದ್ದನೆಂದು ಗುಜರಾತ, ಮಾಳ್ವ ಮತ್ತು ಗಾಂಧಾರ ದೊರೆಗಳಿಗೆ ಭಯಂಕರ ಸ್ವರೂಪನಾಗಿದ್ದನೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಪ್ರಭಾಕರ ವರ್ಧನನಿಗೆ ರಾಜವರ್ಧನ, ಹರ್ಷವರ್ಧನ ಮತ್ತು ರಾಜಶ್ರೀ ಎಂಬ ಮಕ್ಕಳಿದ್ದರು. ರಾಜಶ್ರೀಯನ್ನು ಆಗಿನ ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ರಾಜ್ಯವಾಗಿದ್ದ ಕನೌಜಿನ ಮೌಕರಿಯ ಅರಸನಾಗಿದ್ದ ಗೃಹವರ್ಮನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟು ವೈವಾಹಿಕ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಲಾಗಿತ್ತು.

ಪ್ರಭಾಕರ ವರ್ಧನನ ಅಂತಿಮ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಹೂಣರು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಭಾರತದ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಿದರು. ಹೂನರನ್ನು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಲು ರಾಜವರ್ಧನನ್ನು ನಿಯುಕ್ತಿಗೊಳಿಸಲಾಗತ್ತು. ಈ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವಾಗಲೆ ಪ್ರಭಾಕರವರ್ಧನ ಮರಣಹೊಂದಿದನು. ಈ ವೇಳೆಗೆ ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ಆಯಕಟ್ಟಿನ ಸ್ಥಳವಾಗಿದ್ದ ಕನೌಜಿನ ಮೇಲೆ ಹಿಡಿತ ಸಾಧಿಸಲು ಗೌಡ ದೇಶದ (ಬಂಗಾಳ) ದೊರೆ ಶಶಾಂಕ ಮತ್ತು ಮಾಳ್ವದ ದೊರೆ ದೇವಗುಪ್ತನು ಕನೂಜನ್ನು ಮುತ್ತಿದರು. ಈ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಗೃಹವರ್ಮ ಮರಣಹೊಂದಿದನು. ಅವನ ಪತ್ನಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾಕರ ವರ್ಧನನ ಮಗಳು ರಾಜಶ್ರೀ ಬಂಧನಕ್ಕೊಳಗಾದಳು. ಇವಳನ್ನು ಬಂಧಮುಕ್ತ ಗೊಳಿಸಲು ಪ್ರಭಾಕರ ವರ್ಧನನ ಹಿರಿಯ ಮಗ ರಾಜವರ್ಧನ ಸೈನ್ಯ ಸಮೇತ ಕನೌಜಿಗೆ ಹೋದನು. ಅಲ್ಲಿ ಗೌಡದೇಶದ ಶಶಾಂಕನು ರಾಜವರ್ಧನನ್ನು ಮೋಸದಿಂದ ಕೊಲೆಗೈದನೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟಿನ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಹರ್ಷವರ್ಧನ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಬಂದನು.

ಹರ್ಷವರ್ಧನ (ಕ್ರಿ.. ೬೦೬೬೪೭)

ಸಂದಿಗ್ಧ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಬಂದ ಹರ್ಷವರ್ಧನ ತನ್ನ ರಾಜಧಾನಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾನೇಶ್ವರದಿಂದ ಕನೌಜಿಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಿಕೊಂಡನು. ಕನೌಜಿನ ಪ್ರಮುಖರು ಹಾಗೂ ತನ್ನ ಸಹೋದರಿ ರಾಜ್ಯಶ್ರೀ ಹರ್ಷನನ್ನು ಕನೌಜಿನ ಅದಿಪತ್ಯ ವಹಿಸುವಂತೆ ಕೇಳಿಕೊಂಡರೆಂದೂ, ಹರ್ಷವರ್ಧನ ಮೊದಲಿಗೆ ಅದನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿದನೆಂದೂ ಬಾಣ ಮತ್ತು ಹ್ಯೊಯೆನ್‌ತ್ಸಾಂಗ್‌ ಇಬ್ಬರೂ ತಮ್ಮ ಬರವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಆಗ ತಾನೆ ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ರಾಜಕೀಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಪ್ರವರ್ಧಮಾನಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಕನೌಜ್‌ಹರ್ಷವರ್ಧನನು ಇಢೀ ಉತ್ತರ ಭಾರತಕ್ಕೆ ತನ್ನ ಆಳ್ವಿಕೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಲು ಸಹಾಯಕವಾಯಿತು. ವ್ಯಾಪಾರ ವಾಣಿಜ್ಯದ ಕುಸಿತ, ಊಳಿಗಮಾನ್ಯ ಪದ್ಧತಿಯ ಪ್ರಾಬಲ್ಯಗಳಿಂದಾಗಿ ಪಾಟಲೀಪುತ್ರವನ್ನೊಳಗೊಂಡಂತೆ ಇಡೀ ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ನಗರಗಳು ಅವನತಿಯತ್ತ ಸಾಗಿದ್ದಾಗ ಸೈನಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಗೆ ಆಯಕಟ್ಟಿನ ಜಾಗವಾಗಿದ್ದ ಕನೌಜ್‌ ಪ್ರವರ್ಧಮಾನಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಿತ್ತು.

ಹರ್ಷವರ್ಧನನ ಯುದ್ಧಗಳು

ಹರ್ಷವರ್ಧನ ಕನೌಜನ್ನು ಮೂಲ ನೆಲೆಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಅನೇಕ ಯುದ್ಧಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಂಡು ಇಡೀ ಉತ್ತರ ಭಾರತಕ್ಕೆ ತನ್ನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾದನು. ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ರಾಜ್ಯಗಳೇ ಪ್ರವರ್ಧಮಾನಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದಂತಹ ಕಲದಲ್ಲಿ ಹರ್ಷವರ್ಧನ ತನ್ನ ಆಡಳಿತವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾದುದು ಒಂದು ಮಹತ್ಸಾಧನೆಯೇ ಸರಿ. ಗೌಡ ದೇಶದ ದೊರೆ ಶಶಾಂಕ ಮತ್ತು ಮಾಳವರ ದೇವಗುಪ್ತ ಹರ್ಷನ ಮೊದಲ ಶತ್ರುಗಳಾಗಿದ್ದರು. ಇವರಿಬ್ಬರೂ ಗೃಹವರ್ಮ ಮತ್ತು ರಾಜವರ್ಧನನ ಕೊಲೆಗೆ ಕಾರಣರಾಗಿದ್ದರು, ಇವನನ್ನು ಎದುರಿಸುವ ಮುನ್ನ ಹರ್ಷವರ್ಧನ ಕಾಮರೂಪದ ಅರಸನಾಗದ್ದ ಭಾಸ್ಕರ ವರ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಸ್ನೇಹ ಬೆಳೆಸಿದನು. ಇವರಿಬ್ಬರ ಸ್ನೇಹ ಬಹಳಕಾಲ ಮುಂದುವರಿದಿತ್ತು. ಭಾಸ್ಕರ ವರ್ಮ ಗೌಡದೇಶದ ಶಶಾಂಕನ ರಾಜ್ಯದ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಹೊಂದಿದ್ದನು. ಮಾಳವ ಮತ್ತು ಮಗಧಗಳ ಅನಂತರದ ಗುಪ್ತ ಸಂತತಿಗೆ ಸೇರಿ ಮಾಧವ ಗುಪ್ತನ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ಹರ್ಷವರ್ಧನ ಸಂಪಾದಿಸಿದನು. ಇವನ ಸಹಾಯದಿಂದ ರಾಜಶ್ರೀಯನ್ನು ಬಿಡಿಸಿ ತರುವಲ್ಲಿ ಹರ್ಷವರ್ಧನ ಯಶಸ್ವಯಾದನು. ನಂತರ ಗೌಡದೇಶದ ಅರಸ ಶಶಾಂಕನ ವಿರುದ್ದ ದಂಡೆತ್ತಿ ಹೊದನು. ಶಶಾಂಕನನ್ನು ಹರ್ಷವರ್ಧನ ಸೋಲಿಸಿದ್ದನೆಂದು ಕಲವು ದಾಖಲೆಗಳಿಂದ ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಶಶಾಂಕನು ಮರಣ ಹೊಂದುವವರೆಗೂ (ಕ್ರಿಲಶ.೬೧೯)ಸ್ವತಂತ್ರ ಅರಸನಾಗಿಯೇ ಉಳಿದಿದ್ದನೆಂದು ಅವನ ನಂತರವೇ ಈ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಹರ್ಷವರ್ಧನ ಜಯಿಸಿದನೆಂದೂ ಆರ್.ಸಿ.ಮಜುಂದಾರ್ ತಿಳಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ಹರ್ಷವರ್ಧನನು ದೇಶದ ನಾಲ್ಕು ಭಾಗಗಳ ರಾಜರನ್ನು ಸದೆಬಡಿದನೆಂದೂ ಚೀನೀ ಮೂಲದ ದಾಖಲೆಗಳು ತಿಳಿಸುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಅವನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಯಾವ ಯುದ್ದಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದವೆಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿಲ್ಲ. ಕ್ರಿ.ಶ. ೬೧೮ ರಿಂದ ೬೨೭ರವರೆಗಿನ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ದಂಗೆಗಳಾಗುತ್ತಿದ್ದವೆಂದೂ ಚೀನೀಯರು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಬ್ರೋಚ್ ಪ್ರದೇಶದ ಗೂರ್ಜರ ಅರಸನೊಬ್ಬನ ಶಾಸನದಿಂದ ಹರ್ಷನಿಂದ ವಲ್ಲಬೀ ರಾಜನೊಬ್ಬನು ಸೋತು ಅವನಿಗೆ ಎರಡನೆ ದದ್ದನು ಆಶ್ರಯ ನೀಡಿದ ವಿಷಯವು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಸುಮಾರು ಕ್ರಿ.ಶ. ೬೪೧ರಲ್ಲಿ ಹ್ಯೂಯೆನ್‌ತ್ಸಾಂಗ್ ವಲ್ಲಬೀ ನಗರಕ್ಕೆ ಭೀಟಿಕೊಟ್ಟಾಗ ವಲ್ಲಬಿಯ ಅರಸ ಧ್ಯೆವಭಟನು ಹರ್ಷನ ಪರ ಹಿತಾಶಕ್ತಿ ಹೊಂದಿದ್ದನೆಂಬ ವಿಷಯವನ್ನು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಧ್ಯೆವಭಟನ ಮಗನಿಗೆ ಹರ್ಷನ ಮಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ವೈವಾಹಿಕ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಲಾಗಿತ್ತೆಂದೂ ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಸುಮಾರು ಕ್ರಿ.ಶ.೬೩೪ರ ವೇಳಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಕಡಿಮೆ ಉತ್ತರ ಭಾರತವನ್ನು ತನ್ನ ಅಧಿಪತ್ಯಕ್ಕೊಳಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಹರ್ಷವರ್ಧನನನ್ನು ‘ಉತ್ತರ ಪಥೇಶ್ವರ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದುದು ಏಹೊಳೆ ಶಾಸನದಿಂದ ದೃಢಪಡುತ್ತದೆ. ನಂತರ ನರ್ಮದಾನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೂ ತನ್ನ ಆಳ್ವಕೆ ವಿಸ್ತರಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಸಿದನು. ಆದರೆ ಚಾಲುಕ್ಯರ ಪ್ರಸಿದ್ದ ದೊರೆ ಎರಡನೇ ಪುಲಿಕೇಶಿ ನರ್ಮದಾನದಿ ತೀರದಲ್ಲಿ ಹರ್ಷವರ್ಧನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದನೆಂದು ಐಹೊಳೆ ಶಾಸನದಿಂದ ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಪುಲಿಕೇಶಿ ಮರಣಹೊಂದಿದ ಮರುವರ್ಷವೇ ಹರ್ಷವರ್ಧನನು ನರ್ಮದಾ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿ ಗಾಂಜಾಂವರೆಗೂ ಬಂದನು. ಹರ್ಷನು ತುಷಾರಶೈಲಕ್ಕೆ ದಂಡೆತ್ತಿ ಹೋಗಿ ಕಪ್ಪವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ವಿಷಯವೂ ಕಾಶ್ಮೀರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಅಲ್ಲಿಂದ ದಂತ ಅವಶೇಷವನ್ನು ತಂದ ವಿಷಯ ಹಾಗೂ ಸಿಂಧ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಅಲ್ಲಿನ ರಾಜನನ್ನು ಪದಚ್ಯುತಗೊಳಿಸಿದ ವಿಷಯವೂ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿತವಾಗಿದೆ. ಈ ಘಟನೆಗಳು ಹರ್ಷನ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಯಾವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಡೆದವೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಹರ್ಷವರ್ಧನನ ಆಡಳಿತ ಕಾಶ್ಮೀರವನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಹಳಿದ ಉತ್ತರ ಭಾರತಕ್ಕೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿತ್ತು. ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಗಾಂಜಾಂವರೆಗೂ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಕಾಮರೂಪದವರೆಗೂ ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ಪಂಜಾಬ್‌ವರೆಗೂ ವಿಸ್ತರಿಸಿದ್ದಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಗಡಿರಾಜ್ಯಗಳು  ಸಹ ಅವನ ಸಾರ್ವ ಭೌಮತ್ವವನ್ನು ಮಾನ್ಯ ಮಾಡಿದ್ದವು.

ಹರ್ಷವಧನನು ತನ್ನ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಗುಪ್ತರು ಆಳಿದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಆಳಿದನಾದರೂ ಅದು ಹೆಚ್ಚು ಸಾಮಂತಶಾಹಿ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪಡೆದಿತ್ತು. ಈ ಹರ್ಷನ ಬಳಿ ೧ಲಕ್ಷ ಕುದರೆ, ೬೦,೦೦೦ ಆನೆಗಳ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ಪ್ರಬಲವಾದ ಸೈನ್ಯವಿತ್ತು. ಹ್ಯೊಯೆನ್‌ತ್ಸಾಂಗ್‌ಹರ್ಷನ ಆದಾಯವು ನಾಲ್ಕು ಪಾಲುಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿದಸಿದ್ದನು. ಒಂದು ಪಾಲು ರಾಜನ ಸ್ವಂತ ವೆಚ್ಚಕ್ಕೆ, ಒಂದು ಪಾಲು ವಿದ್ವಾಂಸರಿಗೆ, ಒಂದು ಪಾಲು ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಮತ್ತು ನೌಕರರಿಗೆ ಮತ್ತು ಕೊನೆಯ ಪಾಲು ಮತಧಾರ್ಮಿಕ ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗೆ ಮೀಸಲಾಗಿತ್ತು ಅಧಿಕಾರಿಗಳಿಗೆ ಸಂಬಳವಾಗಿ ಮತ್ತು ಬಹುಮಾನವಾಗಿ ಭೂಮಿ ನೀಡುವ ಸಾಮಂತಶಾಹಿ ಪದ್ಧತಿಯು ಹರ್ಷನ ಕಾಲದಿಂದ ವ್ಯಾಪಕವಾಯಿತು. ಹೀಗಾಗಿ ಹರ್ಷವರ್ಧನನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೊರಬಂದ ಹೆಚ್ಚು ನಾಣ್ಯಗಳು ದೊರೆತಿಲ್ಲ.

ಹ್ಯೊಯೆನ್ತ್ಸಾಂಗ್ ಕಥನ: ಚೀನೀ ಪ್ರವಾಸಿ ಹ್ಯೂಯನ್‌ತ್ಸಾಂಗ್‌ನ ಭಾರತ ಪ್ರವಾಸದ ಕಾರಣದಿಂದ ಹರ್ಷವರ್ಧನನ ಆಳ್ವಿಕೆ ಹೆಚ್ಚು ಮಹತ್ವ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದೆ. ಕ್ರಿ.ಶ. ೬೨೯ರಲ್ಲಿ ಚೀನಾವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಕ್ರಿ.ಶ. ೬೪೬ರಲ್ಲಿ ಪುನಃ ತನ್ನ ದೇಶಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದನು. ನಳಂದಾ ಬೌದ್ಧ ವಿಹಾರದಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿ ಭಾರತದಿಂದ ಬೌದ್ಧ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಒಯ್ಯುವ ಸಲುವಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದನು. ಭಾರದಲ್ಲಿದ್ದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕಾಲವನ್ನು ಹರ್ಷನ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಕಳೆದನು. ಇವನ ಪ್ರಭಾವಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದ ಹರ್ಷವರ್ಧನ ಬೌದ್ಧ ಮತದ ಕಟ್ಟಾಬೆಂಬಲಿಗನಾಗಿ ಮಾರ್ಪಾಡಾದನು. ಹ್ಯೂಯನ್‌ತ್ಸಾಂಗ್‌ ಹರ್ಷನ ಆಸ್ಥಾನದ ಮತ್ತು ಆ ಕಾಲದ ಆರ್ಥಿಕ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಮತಧಾರ್ಮಿಕ ಪಂಥಗಳ ಮೇಲೆ ಮಹತ್ವದ ಬೆಳಕು ಚೆಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ. ತನ್ನ ಬರವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಪಾಟಲೀಪುತ್ರ ಮತ್ತು ವೈಶಾಲಿ ಅವನತಿ ಹೊಂದುತ್ತಿದ್ದುದನ್ನೂ ಕನೌಜ್‌ ಮತ್ತು ಪ್ರಯಾಗಗಳು ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಗಳಿಸುತ್ತಿದ್ದುದನ್ನೂ ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಶೂದ್ರರನ್ನು ಕೃಷಿಕರೆಂದು ಕರೆದಿರುವ ಹ್ಯೂಯೆನ್‌ತ್ಸಾಂಗ್‌ ಅಸ್ಪೃಶ್ಯತೆಯನ್ನು ಮನಮುಟ್ಟುವಂತೆ ಚಿತ್ರಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಹರ್ಷವರ್ಧನನ ಧಾರ್ಮಿಕ ನೀತಿ: ಹರ್ಷವರ್ಧನನು ಶೈವ ಧರ್ಮೀಯನಾಗಿದ್ದನು. ಹ್ಯೂಯೆನ್‌ತ್ಸಾಂಗ್‌ನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಬೌದ್ಧ ಮತದ ಬಗೆಗೆ ಆಸಕ್ತಿ ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡನು. ಮಹಾಯಾನ ಪಂಥದ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳನ್ನು ಪ್ರಚುರಪಡಿಸಲು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಮ್ಮೇಳನಗಳನ್ನೂ ನಡೆಸಿದ. ಆದರೆ ಅವನು ಬೌದ್ಧ ಮತಾವಲಂಬಿಯಾದುದರ ಕುರಿತು ಮಾಹಿತಿ ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ.

ಕನೌಜ್ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಮ್ಮೇಳನ: ಹರ್ಷವರ್ಧನನು ಕನೂಜ್‌ ಮತ್ತು ಪ್ರಯಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಮ್ಮೇಳನಗಳನ್ನು ನಡೆಸಿದನು. ಕನೌಜ್‌ ಸಮ್ಮೇಳಕ್ಕೆ ಹ್ಯೂಯೆನ್‌ತ್ಸಾಂಗ್‌ ಮುಖ್ಯ ಅತಿಥಿಯಾಗಿದ್ದ. ಕಾಮರೂಪದ ರಾಜಭಾಸ್ಕರ ವರ್ಮ ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ದೇಶಗಳ ಇಪ್ಪತ್ತು ರಾಜರೂ ಮತ್ತು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಪಂಥಗಳ ಸನ್ಯಾಸಿಗಳೂ ಸಮ್ಮೇಳನಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದರು. ಸುಮಾರು ಸಾವಿರ ಜನರಿಗೆ ಆಶ್ರಯ ನೀಡುವ ಎರಡು ಚಪ್ಪರಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಒಂದು ಬೃಹತ್‌ಗೋಪುರ ಅದರಲ್ಲಿ ರಾಜನಷ್ಟು ಎತ್ತರವಿದ್ದ ಬುದ್ದನ ನಿಲುವು ಭಂಗಿಯ ಚಿನ್ನದ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಇಡಲಾಗಿತ್ತು. ಹರ್ಷವರ್ಧನನು ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ ಸಮಾರಂಭಕ್ಕೆ ಚಾಲನೆ ನೀಡಿದ್ದನು. ಭಾರಿ ಔತಣಕೂಟವೊಂದು ನಡೆಯಿತು. ನಂತರ ಸಮಾರಂಭ ಅರಂಭವಾಯಿತು.

ಔತಣಕೂಟದ ನಂತರ ಸಭೆ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಎಲ್ಲ ಧರ್ಮಗಳ ಸಂತರೂ ಸೇರಿದ್ದ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಹ್ಯೂತೆನ್‌ತ್ಸಾಂಗ್‌ ಪ್ರಧಾನ ಭಾಷಣ ಮಾಡಿದನು. ತನ್ನ ಭಾಷಣದಲ್ಲಿ ಮಹಾಯಾನ ಬೌದ್ಧ ಮತದ ಉತ್ಕೃಷ್ಟತೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿದು ಸಭಿಕರಲ್ಲಿ ಯಾರಾದರೂ ಮುಂದೆ ಬಂದು ತನ್ನ ವಾದವನ್ನು ಅಲ್ಲಗಳೆಯಬಹುದೆಂದು ಸವಾಲು ಹಾಕಿದನು. ಆದರೆ ಐದು ದಿನ ಕಳೆದರೂ ಯಾರು ಅವನ ಸವಾಲನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಮುಂದೆ ಬರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಮಹಾಯಾನ ಪಂಥದ ಸೈದ್ಧಾಂತಿಕ ವಿರೋಧಿಗಳು ಹ್ಯೂಯೆನ್‌ತ್ಸಾಂಗ್‌ನ ಹತ್ಯೆಗೆ ಸಂಚು ನಡೆಸಿದರು. ಆಗ ಹರ್ಷವರ್ಧನನು ಹ್ಯೂಯೆನ್‌ತ್ಸಾಂಗ್‌ನ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಧಾವಿಸಿ ಅವನಿಗೆ ಯಾರಾದರೂ ತೊಂದರೆ ಮಾಡಿದಲ್ಲಿ ಅಂತಹವರ ಶಿರಚ್ಛೇದ ಮಾಡುವುದಾಗಿ ತಿಳಿಸಿದನು. ಇದರಿಂದ ಹತಾಶರಾದ ವಿರೋಧಿಗಳು ಸಮ್ಮೇಳನದ ಚಪ್ಪರಕ್ಕೆ ಬೆಂಕಿಯಿಟ್ಟರು. ಈ ಘಟನೆಗೆ ಕರಣರೆಂದು ಊಹಿಸಲಾದ ೫೦೦ ಜನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ದೇಶಾಂತರವಾಸದ ಶಿಕ್ಷೆ ವಿಧಿಸಲಾಯಿತು. ಕೆಲವರ ಶಿರಚ್ಛೇದವೂ ಆಯಿತು. ೨೩ ದಿನಗಳ ಕಾಲ ನಡೆದ ಈ ಸಮ್ಮೇಳನವು ಈ ರೀತಿ ಗೊಂದಲದಲ್ಲಿ ಮುಕ್ತಾಯವಾಯಿತೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಯಾಗ ಸಮ್ಮೇಳನ: ಪ್ರಯಾಗದಲ್ಲಿ ಜರುಗಿದ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಮ್ಮೇಳನವನ್ನು ಮಹಾಮೋಕ್ಷ ಪರಿಷತ್ತು ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ. ಗಂಗಾ ಮತ್ತು ಯಮುನಾ ನದಿಗಳ ಸಮಾಗಮ ಸ್ಥಳವಾದ ಪ್ರಯಾಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ಐದು ವರ್ಷಗಳಿಗೊಮ್ಮೆ ಸಮಾವೇಶ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಅನೂಚಾನವಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಂಡು ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಈ ಸಮ್ಮೇಳನವನ್ನು ಹರ್ಷವರ್ಧನನು ಹ್ಯೂಯೆನ್‌ತ್ಸಾಂಗ್‌ನ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ವಿಜೃಂಭಣೆಯಿಂದ ಆಚರಿಸಿದನು. ಈ ಸಮ್ಮೇಳನಕ್ಕೂ ಸಹ ಎಲ್ಲಾ ರಾಜರು ಸಾಮಂತರು ಮಂತ್ರಿಗಳು ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲಾ ಧರ್ಮಗಳ ಸಂತರನ್ನೂ ಆಹ್ವಾನಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಒಂದು ಲಕ್ಷ ಜನಕ್ಕೆ ಸ್ಥಳಾವಕಾಶ ಕಲ್ಪಿಸುವಂತಹ ಚಪ್ಪರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಇಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದು ಬುದ್ದನ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಪೂಜಿಸಲಾಯಿತು. ಅದೇ ರೀತಿ ಎರಡನೆಯ ದಿನ ಶಿವನನ್ನು, ಮೂರನೆಯ ದಿನ ಆದಿತ್ಯನನ್ನು (ಸೂರ್ಯ)ಪೂಜಿಸಲಾಯಿತು. ಹ್ಯೂಯೆನ್‌ತ್ಸಾಂಗ್‌‌ನ ಪ್ರವಚನವೂ ಜರುಗಿತು. ಸುಮಾರು ೭೫ ದಿನ ನಡೆದ ಈ ಸಮ್ಮೇಳನದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹರ್ಷನು ಅಪಾರ ದಾನ ಮಾಡಿದನು. ತನ್ನ  ಮೈಮೇಲಿದ್ದ ಬಟ್ಟೆಯೊಂದನ್ನುಳಿದು ಸಕಲವನ್ನೂ ದಾನ ಮಾಡಿದನೆಂದು ಹ್ಯೂಯೆನ್‌ತ್ಸಾಂಗ್‌ ಹರ್ಷನನ್ನು ಬಹಳವಾಗಿ ಪ್ರಶಂಸಿದ್ದಾನೆ. ಸರ್ವಧರ್ಮ ಸಮನ್ವಯತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುವಂತಿದ್ದ ಈ ಸಮ್ಮೇಳನವನ್ನು ನೋಡಿದ ಹ್ಯೂಯೆನ್‌ತ್ಸಾಂಗ್‌ ಹರ್ಷನ ಹೃದಯ ವೈಶಾಲ್ಯತೆಯನ್ನು ಕೊಂಡಾಡಿದ್ದಾನೆ.

ನಳಂದಾ ಪ್ರಬೌದ್ಧ ವಿಹಾರ (ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ): ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವಿದ್ಯಾ ಕೆಂದ್ರಗಳಲ್ಲೊಂದಾದ ನಳಂದವು ಹರ್ಷವರ್ಧನನ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವನು ಕೊಟ್ಟ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹದಿಂದಾಗಿ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಗಳಿಸಿತ್ತು. ದೇಶ ವಿದೇಶಗಳಿಂದ ಬಂದ ೧೦,೦೦೦ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರಂದು ಹ್ಯೊಯೆನ್‌ತ್ಸಾಂಗ್‌ ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶ ಪಡೆಯುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಕಠಿಣವಾಗಿತ್ತೆಂದೂ ‘ದ್ವಾರಪಾಲ’ ಎಂಬ ಪಂಡಿತರು ನಡೆಸುವ ಪ್ರವೇಶ ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಪಾಸಾದವರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಪ್ರವೇಶ ದೊರೆಯುತ್ತಿತ್ತೆಂದು ಹ್ಯೂಯೆನ್‌ತ್ಸಾಂಗ್‌ ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ೧೫೦೦ ಬೋಧಕರೂ ಇದ್ದ ಈ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಮತ್ತು ಅಧ್ಯಾಪಕರಿಗೆ ಉಚಿತ ಊಟ, ವಸತಿ ಸೌಲಭ್ಯವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ರಾಜಮಹಾರಾಜರು ಕೊಟ್ಟ ದಾನದತ್ತಿಗಳಿಂದ ವೆಚ್ಚವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಹರ್ಷವರ್ಧನ ನಳಂದ ವಿಹಾರಕ್ಕೆ ೧೦೦ ಹಳ್ಳಿಗಳ ಆದಾಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು, ಇತ್ಸಿಂಗ್‌‌ ೨೦೦ ಹಳ್ಳಿಗಳು ಎಂದಿದ್ದಾನೆ. ಮತ್ತು ೩೦೦೦ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿದ್ದರೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ನಳಂದದಲ್ಲಿ ನಡೆದಿರುವ ಉತ್ಖನನಗಳಿಂದ ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಕಟ್ಟಡಗಳ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿದರೆ, ಎಲ್ಲಾ ಕಟ್ಟಡಗಳ ಒಟ್ಟು ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ೧೦,೦೦೦ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಆಶ್ರಯಕೊಟ್ಟಿತೆಂಬುದಕ್ಕೆ ಪುಷ್ಟಿ ನೀಡುವುದಿಲ್ಲ. ಕ್ರಿ.ಶ. ಐದನೇ ಶತಮಾನದಿಂದ ಸುಮಾರು ೭೦೦ ವರ್ಷ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದ್ದ ಈ ವಿದ್ಯಾಲಯ ಇತ್ಸಿಂಗ್‌ ಹೇಳಿರುವಂತೆ ೩೦೦೦ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಆಶ್ರಯ ನೀಡಿತ್ತೆಂಬುದು ಹೆಚ್ಚು ನಂಬಲರ್ಹವಾಗಿದೆ. ದಿಙ್‌ನಾಗ, ಸ್ಥಿರಮತಿ, ಧರ್ಮಪಾಲ ಮತ್ತು ಶೀಲಭದ್ರ ಮುಂತಾದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಇಲ್ಲಿದ್ದರು. ಸುಸಜ್ಜಿತವಾದ ಗ್ರಂಥಾಲಯವೂ ಇದ್ದು ಅಮೂಲ್ಯ ಪುಸ್ತಕ ಭಂಡಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ.

ಹರ್ಷವರ್ಧನನು ಸಾಹಿತ್ಯ ಕಲೆಗಳ ಪೋಷಕನಾಗಿದ್ದನು. ಸ್ವತಃ ಸಾಹಿತಿಯೂ ಆಗಿದ್ದು ವಿದ್ವಾಂಸರನ್ನು, ಕವಿಗಳನ್ನು ಗೌರವಾದರಗಳಿಂದ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು. ಹರ್ಷವರ್ಧನನು ಪ್ರಿಯದರ್ಶಿಕಾ, ರತ್ನಾವಳಿ ಮತ್ತು ನಾಗಾನಂದ ಎಂಬ ಮೂರು ನಾಟಕಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದನೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಬಾಣನು ಅವನಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಕಾವ್ಯ ಪ್ರತಿಭೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದ್ದಾನೆ ಅನಂತರದ ಕೆಲವು ಲೇಖಕರು ಹರ್ಷನನ್ನು ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಾಮ್ರಾಟನೆಂದೂ ಕರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ಹರ್ಷವರ್ಧನನೇ ಮೇಲಿನ ಕೃತಿಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದನೆಂಬುದನ್ನು ಹಲವರು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅವುಗಳನ್ನು ಹಣದ ಆಮಿಷದಿಂದ ದಾವಕನೆಂಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಹರ್ಷವರ್ಧನನ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಬರೆದನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ರಾಜರು ತಮ್ಮ ಘನತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಕಲ ವಿದ್ಯಾಪಂಡಿತರೆಂದು ತೋರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಗುಪ್ತರ ಕಾಲದಿಂದಲೇ ಇಂತಹ ಒಂದು ಪರಂಪರೆ ಬೆಳೆದಿದ್ದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಬಾಣಭಟ್ಟನು ಹರ್ಷನ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ಧ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಾಹಿತಿಯಾಗಿದ್ದು ತನ್ನ ಆಶ್ರಯದಾತನನ್ನು ಕುರಿತು ಹರ್ಷಚರಿತೆ ಎಂಬ ಕೃತಿಯನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದು ಇದರಲ್ಲಿ ಹರ್ಷನನ್ನು ಹಾಡಿಹೊಗಳಿದ್ದಾನೆ. ಇದು ಆಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರು ಸಾಮಾನ್ಯ ಅಂಶ, ಮಯೂರ, ಸಿದ್ಧಸೇನ, ಸುದತ್ತ, ಮಾತಂಗ, ದಿನಾಕರ ಆ ಕಾಲದ ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ಸಾಹಿತಿಗಳು.

ಹರ್ಷವರ್ಧನನ ನಂತರ ಬಹಳ ಬೇಗ ವರ್ಧನ ಆಳ್ವಿಕೆ ಕೊನೆಗೊಂಡಿತು. ವ್ಯಾಪಾರದ ಕುಸಿತ, ಸಾಮಂತ ಪದ್ಧತಿ, ಆಡಳಿತ ವಿಕೇಂದ್ರೀಕರಣಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇಡೀ ಉತ್ತರ ಭಾರತಕ್ಕೆ ತನ್ನ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿದ್ದು ಹರ್ಷವರ್ಧನನ ಪ್ರಮುಖ ಸಾಧನೆ. ಕನೌಜನ್ನು ರಾಜಧಾನಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡದ್ದು ಹರ್ಷವರ್ಧನ ಏಳಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿತು. ಗಂಗಾ, ಯಮುನಾ ನದಿಗಳ ನಟ್ಟನಡುವೆ ಇರುವ ಕನೌಜ್‌ ಸಾಕಷ್ಟು ಎತ್ತರದ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದ್ದು ಆ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಉತ್ತಮ ಕೋಟೆ ಕೂತ್ತಲಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಹ್ಯೂಯೆನ್‌ತ್ಸಾಂಗ್‌ನ ಭಾರತ ಭೇಟಿಯ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಹರ್ಷ ಆಳ್ವಿಕೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಪಡೆಯಿತು.

ಹರ್ಷವರ್ಧನನ ನಂತರ ದೆಹಲಿ ಸುಲ್ತಾನರ ಆಳ್ವಿಕೆ ಆರಂಭವಾಗುವವರೆಗೆ ಪುನಃ ಇಡೀ ಉತ್ತರ ಭಾರತ ಸಣ್ಣ ಸಣ್ಣ ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಹಂಚಿಹೋಯಿತು. ಇವರಲ್ಲಿ ಗೂರ್ಜರ ಪ್ರತೀಹಾರರು, ಪಾಲರು, ಪಾರಮಾರರು, ಸೋಳಾಂಕಿಗಳು, ಚಾಂದೇಲರು, ಚಾಹಮಾಣರು, ಗಹಡ್ವಾಲರು, ಮುಂತಾದವರು ಬರುತ್ತಾರೆ. ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕದಂಬರು, ಗಂಗರು, ಚಾಲುಕ್ಯರು, ಪಲ್ಲವರು, ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರು, ಹೊಯ್ಸಳರು, ಚೋಳರು, ಕಾಕತೀಯರು, ಯಾದವರು ಮುಂತಾದ ರಾಜಮನೆತನಗಳಲ್ಲದೆ ಅನೇಕ ಸಣ್ಣ ಪುಟ್ಟ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಮನೆತನಗಳೂ ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯಭಾರ ನಡೆಸಿದವು. ಇವರೆಲ್ಲರ ಇತಿಹಾಸಗಳೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಅಧ್ಯಯನ ಕ್ಕೊಳಪಡಿಸುವಷ್ಟು ಮಹತ್ವಪೂರ್ಣವಾಗಿವೆ. ಆದರೆ ಇವುಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ತಾರ್ಕಿಕತೆಯ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುವಾಗ ರಾಜ್ಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟ ಕೆಲವು ಸಾಮಾನ್ಯ ಅಂಶಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಅಂತಹ ರಾಜ್ಯ ರಚನೆಯ ಕುರಿತ ಸೈದ್ಧಾಂತಿಕ ಮಾದರಿಗಳನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸುವ ಕುರಿತು ವಿಭಿನ್ನ ವಿಚಾರದಾರೆಗಳಿವೆ.

ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ರಾಜ್ಯ ರಚನೆಯ ಕುರಿತ ಸೈದ್ಧಾಂತಿಕ ಮಾದರಿಗಳು

ಮೌರ‍್ಯ ರಾಜ್ಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಗುಪ್ತಕಾಲದ ನಂತರ ಭಾರತೀಯ ರಾಜ್ಯಾಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಒಂದು ವಿಶೇಷ ಪಲ್ಲಟವಾದುದು ಗೋಚರಿಸುತ್ತದೆ. ಅದೆಂದರೆ ಸಾಮಂತ ಶಾಹಿ ಹಾಗೂ ಸ್ಥಾನಿಕ ಸ್ವಾಯತ್ತ ಆಡಳಿತ ಘಟಕಗಳ ಪ್ರಾಬಲ್ಯ. ಇಲ್ಲಿಯ ರಾಜನು ಅನೇಕ ರಾಜರಿಗೆ ಮೇಲಿನ ಅಧಿರಾಜನೆಂದೋ, ಅನೇಕ ರಾಜರಲ್ಲಿ ಮಹಾರಾಜನೆಂದೋ ಗುರುತಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದನು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲೂ ಕೂಡ ಸೋತವರ ಜೊತೆಗೆ ವೈವಿಧ್ಯಮಯವಾದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಇವರು ರಚಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದುದಕ್ಕೆ ಅಲಹಬಾದ್‌ ಶಾಸನವೇ ನಿದರ್ಶನವಾಗಿದೆ. ಕೆಲವರನ್ನು ಸುಮ್ಮನೆ ಹಿಡಿದು ಕಪ್ಪ ವಸೂಲಿಮಾಡಿ ಸ್ವತಂತ್ರರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದರೆ, ಕೆಲವರನ್ನು ನಿರ್ಮೂಲನ ಮಾಡಿ ಅಧಿನರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಇಂತಹವರು ಸಾಮಂತರಾಗಿ ಮಹಾರಾಜನ ಪರಿಚಾರಿಕೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಕೆಲವರು ಮಹಾರಾಜನ ಸ್ವಾಮ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಯೂ ಮಂಡಲೇಶ್ವರರಾಗಿ ರಾಜರ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಿದ್ದರು. ಇವರು ಮಹಾರಾಜನಿಗೆ ಸೈನ್ಯ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಆತನಿಗೆ ಕಪ್ಪ ಕಾಣಿಕೆ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದರು. ತಾವು ಮಹಾರಾಜನ ಪಾದ ಸೇವಕರೆಂದು ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿದ್ದರು. ಜೊತೆಗೇ ಈ ಎಲ್ಲ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಹಾಗೂ ಸ್ಥಾನಿಕ ಹಂತದಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಸ್ವಾಯತ್ತ ಆಡಳಿತ ಘಟಕಗಳು ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿ ಇದ್ದವು. ಈ ರೀತಿ ಆಳ್ವಿಕೆಯೊಳಗೆ ಆಳ್ವಿಕೆಗಳು ಹೇಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿದ್ದವು ಎಂಬುದನ್ನು ಕೆಲ ಸೈದ್ಧಾಂತಿಕ ಮಾದರಿಗಳ ಮೂಲಕ ವಿವರಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ನಡೆದಿವೆ.

ಪ್ಯೂಡಲ್/ಊಳಿಗಮಾನ್ಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ

ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಯೂರೋಪಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಚಲಿತದಲ್ಲಿದ್ದ ಪ್ಯೂಡಲ್‌ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಭಾರತದ ರಾಜಕೀಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಅದು ಈಚೆಗೆ ವಿವಾದಾಸ್ಪದ ಸಂಗತಿಯಾಗಿ ಚರ್ಚೆಗೆ ಗ್ರಾಸವಾಗಿದೆ. ಊಳಿಗಮಾನ್ಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಬಗೆಗೆ ಸಾಕಷ್ಟು ಚರ್ಚೆಗಳು ನಡೆದಿವೆ. ಊಳಿಗಮಾನ್ಯ ಎಂಬ ಪದ ಇಂಗ್ಲೀಷಿನ ಪ್ಯೂಡಲಿಸಂ ಎಂಬ ಪದದ ರೂಪಾಂತರ. ಪ್ಯೂಡಲಿಸಂಗೆ ಊಳಿಗಮಾನ್ಯ ಎಂಬ ಪದ ಸರಿಯಾದ ಆರ್ಥ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಕೆಲ ವಿದ್ವಾಂಸರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ಹೀಗಾಗಿ ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಭೂಮಾನ್ಯ ಪದ್ಧತಿ, ಸಾಮಂತ ಪದ್ಧತಿ, ಅರೆ ಊಳಿಗಮಾನ್ಯ ಪದ್ಧತಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಮಧ್ಯಯುಗೀನ ಯೂರೋಪಿನಲ್ಲಿದ್ದ ಊಳಿಗಮಾನ್ಯ ಪದ್ದತಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಮಧ್ಯಯುಗೀನ ಯೂರೋಪಿನಲ್ಲಿದ್ದ ಊಳಿಗಮಾನ್ಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೂ ಭಾರತೀಯ ಸಂದರ್ಭದ ಊಳಿಗಮಾನ್ಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೂ ಹೋಲಿಕೆ ಹಾಗೂ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಎರಡೂ ಇದೆ.

ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಊಳಿಗಮಾನ್ಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಚರ್ಚೆ ಆರಂಭಿಸಿದವರು ಡಿ.ಡಿ. ಕೊಸಾಂಬಿಯವರು. ಅವರು ತಮ್ಮ ಆನ್‌ ಇಂಟ್ರೊಡಕ್ಶನ್‌ ಟು ದಿ ಇಂಡಿಯನ್‌ ಹಿಸ್ಟರಿ ಎಂಬ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ಗುಪ್ತ ಕಾಲದ ನಂತರ ಪ್ಯೂಡಲ್‌ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮೇಲಿನಿಂದ ರಾಜ-ಸಾಮಂತ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಕೆಳಗಿನಿಂದ ಜಮೀನ್ದಾರೀ ಊಳಿಗ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿತು ಎಂಬುದಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆರ್‌.ಎಸ್‌. ಶರ್ಮ ಅವರು ಪ್ಯೂಡಲಿಸಂ ಪ್ರತಿಪಾದಕರಲ್ಲಿ ಅಗ್ರಗಣ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಗುಪ್ತರ ನಂತರದ ಕಾಲದ ಕೃಷಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಊಳಿಗಮಾನ್ಯ ಅಥವಾ ಸಾಮಂತ ಪದ್ಧತಿ ಎಂದು ಕರೆದರು. ಊಳೀಗಮಾನ್ಯ ವ್ಯವಸ್ಥೇ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಕೃಷಿ ಸಂಬಂಧಿ ಆರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಆರ್‌.ಎಸ್‌. ಶರ್ಮ ಅವರ ಪ್ರಕಾರ ಭೂಮಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಮೂಲ ಆಕರ. ಇಂತಹ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಮಾಲೀಕನಿಗಿದ್ದ ಹಕ್ಕು ಗೌಣವಾಗಿತ್ತು. ಭೂ ದತ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ಕೊಡುಗೆಗಳು ಭೂ ಒಡೆಯನ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತವೆ. ಭೂಮಿಯ ಮೇಲಿನ ಶ್ರೇಣಿಕೃತ ಹತೋಟಿ ಎಂಟನೆಯ ಶತಮಾನದ ನಂತರ ಹೆಚ್ಚಿತು. ಇದರಿಂದ ಹಲವು ವರ್ಗದ ಭೂ ಒಡೆಯರ ಏಳಿಗೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಭೂ ಒಡೆಯನಿಗೆ ಭೂಮಿಯಿಂದ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಬಹುಭಾಗ ಗೇಣಿ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಂದಾಯವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ರೈತರು ತಮ್ಮ ಹಿಡುವಳಿಗಳ ಮೇಲೆ ಹೊಂದಿದ್ದ ನಿಯಂತ್ರಣ ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಮೇಲೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವುದರ ಮೇಲೆ ಹತೋಟಿ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಮಾಡಿತು.

ಇವರೆಲ್ಲರ ಪ್ರಕಾರ ಊಳಿಗಮಾನ್ಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಕ್ರಿ.ಪೂ. ೫ನೆಯ ಶತಮಾನದ ವೇಳೆಗೆ ಆರಂಭವಾಗಿ ದೆಹಲಿ ಸುಲ್ತಾನರ ಆಳ್ವಿಕೆಯವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿದ್ದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಭಾರತದಲ್ಲೂ ಊಳಿಗಮಾನ್ಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಶ್ರೇಣೀಕೃತವಾಗಿತ್ತು ಎಂಬುದನ್ನು ಆರ್.ಎಸ್‌. ಶರ್ಮ ವಾದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಡಿ.ಡಿ. ಕೊಸಾಂಬಿಯವರು ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಊಳಿಗಮಾನ್ಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಶ್ರೇಣೀಕರಣವನ್ನು ಎರಡು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ಗುರುತಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಒಂದನೆಯದು, ಮೇಲಿನ ಹಂತದ ಊಳಿಗಮಾನ್ಯ ಪದ್ಧತಿ (fuedulism from above) ಹಾಗೂ ಎರಡನೆಯದು, ಕೆಳಗಿನ ಹಂತದ ಊಳಿಗಮಾನ್ಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ (fuedelism from below). ಮೇಲಿನ ಹಂತದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಮಹಾರಾಜರಾಜ, ಮಹಾಸಾಮಂತ, ಸಾಮಂತ, ಉಪಸಾಮಂತ ಈ ರೀತಿಯ ಕ್ರಮಬದ್ದ ಶ್ರೇಣೀಕರಣ ಗುಪ್ತರ ಕಾಲದಿಂದಲೇ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಗುಪ್ತರಾಜನಿಗೆ ಸುರಶ್ಚೀ ಚಂದ್ರನೆಂಬ ಸಾಮಂತನಿದ್ದನು. ಅವನಿಗೆ ವಿಷ್ಣು ಎಂಬ ಉಪಸಾಮಂತನಿದ್ದನು ಎಂದು ಗುಪ್ತರ ಕಾಲದ ಕೊನೆಯ ಭಾಗದ ಒಂದು ಶಾಸನ ಇದನ್ನು  ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತದೆ. ನಂತರದ ಚಾಳುಕ್ಯರ ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಕ್ರಮಬದ್ದ ಶ್ರೇಣಿಯು ಪದೇ ಪದೇ ವರ್ಣಿವಾಗಿದೆ. ಕೆಳಗಿನ ಹಂತದ ಊಳಿಗಮಾನ್ಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಜಮೀನ್ದಾರ, ಗೇಣೀದಾರ ಹಾಗೂ ಜೀತಗಾರ ಎಂಬ ರೀತಿಯ ಶ್ರೇಣಿಯು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಈ ಯಾವ ತರ್ಕಗಳಿಗೂ ಸರಿಯಾದ ಆಧಾರಗಳು ಇಲ್ಲ.

ರಾಜರುಗಳು ಅಧಿಕಾರಿಗಳಿಗೆ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ, ಮಠಮಾನ್ಯಗಳಿಗೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ದಾನವಾಗಿ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಹಾಗೂ ಆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ದಂಡ ಹಾಗೂ ಕರಗಳ ಸಮಸ್ತ ಹಕ್ಕನ್ನೂ ನೀಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಇದನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ಶರ್ಮ ಅವರು ರಾಜರು ತಮ್ಮ ಪರಮಾಧಿಕಾರವನ್ನು ಹಂಚತೊಡಗಿದ ಪರಿಣಾಮ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಏಕಛಕ್ರಾಧಿಪತ್ಯದ ವಿಘಟನೆಯಾಯಿತು, ರೋಮ್‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಅವನತಿಯ ನಂತರದ ಯುರೋಪಿನಂತೆ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯವರ್ತಿಗಳ ಶ್ರೇಣಿ ಹುಟ್ಟಿತು ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಗುಪ್ತಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಗರಗಳ ಅವನತಿಯಾಗಿ ವ್ಯಾಪಾರ, ನಾಣ್ಯ ಚಲಾವಣೆ ಮುಂತಾದವು ಸ್ಥಗಿತಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಪ್ರಧಾನವಾಗುತ್ತದೆ. ಇವೆಲ್ಲ ಯೂರೋಪಿನಲ್ಲಿ ಪ್ಯೂಡಲ್‌ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡ ಬದಲಾವಣೆಗಳೇ. ಅದುದರಿಂದ ಭಾರತದಲ್ಲೂ ಇದನ್ನು ಪ್ಯೂಡಲ್‌ಯುಗ ಎನ್ನಬಹುದು ಎಂಬುದು ಶರ್ಮ ಅವರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ.

ಪ್ಯೂಡಲ್ವಾದದ ಸಮರ್ಥನೆ

ರಾಜನು ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಯಿಂದ ಬಂದ ಆದಾಯವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಸಾಮಂತನಿಗೆ ದತ್ತು ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದನೇ ವಿನಃ ಭೂಮಿಯನ್ನೇ ಅಲ್ಲ. ಮತ್ತು ಅವನು ದತ್ತಿಷರತ್ತಗಳನ್ನೇ ಪೂರೈಸದಿದ್ದರೆ ಅವನ ಭೂಮಿಯನ್ನು ರಾಜನು ಮುಟ್ಟುಗೋಲು ಹಾಕಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಿತ್ತು. ದತ್ತಿಯು ಭೂಮಿ ಪಡೆದವನ ಜೀವಿತದವರೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಇರುತ್ತಿತ್ತು. ಆದರೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಸಾಮಂತರು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಭೂಮಿ ರಾಜನ ಹತೋಟಿ ದುರ್ಬಲವಾದಾಗ ಅನುವಂಶಿಕವಾಗಲನುವಾಯಿತು. ದತ್ತಿಯನ್ನು ಅನುವಂಶಿಕವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದದರಿಂದ ಆದಾಯ ಹಾಗೂ ಸ್ವತಃ ಭೂಮಿ ಎರಡನ್ನೂ ವಿಲೇವರಿ ಮಾಡುವ ಹಕ್ಕನ್ನು ತಾಳುವುದು ಒಂದು ಸರಳ ಹೆಜ್ಜೆಯಾಯಿತು. ಸಾಮಂತರು ತಮಗೆ ವಹಿಸಿಕೊಟ್ಟ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸಾಗುವಳಿದಾರರಿಗೆ ಬಾಡಿಗೆ ಕೊಡಬಹುದಾಗಿತ್ತು. ತಮಗೆ ದೊರೆತ ಆದಾಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ರಾಜನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ತಾನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡ ಆದಾಯದಲ್ಲಿ ಅವನು ಊಳಿಗಮಾನ್ಯ ಪದ್ಧತಿಯ ಸೈನಿಕರನ್ನು ಸಾಕಬೇಕೆಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ರಾಜನಿಷ್ಠೆಯ ಪ್ರಮಾಣವಚನಕ್ಕೆ ಬದ್ದನಾಗಿದ್ದಂತೆ ಸೈನಿಕರನ್ನು ಒದಗಿಸಲು ಕರ್ತವ್ಯಬದ್ದನಾಗಿದ್ದನು. ಈ ಪ್ರಮಾಣ ವಚನವನ್ನು ಮುರಿಯುವುದು ಘೋರ ಅಪರಾಧವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಸಾಮಂತನು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ತನ್ನ ಮಗಳನ್ನೂ ಸಹ ವಿವಾಹಕ್ಕೋಸ್ಕರ ಕೊಡಬೇಕಾಗುತಿತ್ತು. ರಾಜನ ಹುಟ್ಟುಹಬ್ಬದಂತಹ ಕೆಲವೊಂದು ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಓಲಗದಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತರಾಗಿರಬೇಕಿತ್ತು. ಚಿಕ್ಕ ಸಾಮಂತರು ತಮ್ಮ ಆಸ್ತಿಯ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಬದಲಾವಣೆಗೆ ರಾಜನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆಯಬೇಕಿತ್ತು. ಸಾಮಂತರು ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯಗಳಿಗೆ ಬದಲಾಗಿ ಬಿರುದು, ಸಹಾಸನ, ನೊಣಗಳನ್ನೋಡಿಸುವ ಚೌರಿ, ವಿಶಿಷ್ಟತೆಯಿಂದ ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ ರಾಜ ಮೆರವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಗಜರೋಹಣ ಮತ್ತು ಐದು ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ್ಯಗಳಿಂದ ಆಗಮನ ಘೋಷಿಸಲ್ಪಡುವುದು ಮುಂತಾದ ಸಾಮಂತಗೌರವದ ನಾನಾ ಸಂಕೇತಗಳ ಬಳಕೆಗೆ ಅನುಮತಿ ನೀಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.

ಸಾಮಂತರ ತರಗತಿನುಗುಣವಾಗಿ ಬಿರುದುಗಳು ಭಿನ್ನ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದವು. ಅತಿ ಮಹತ್ವವುಳ್ಳವರು ಮಹಾಸಾಮಂತ, ಮಹಾಮಂಡಳೇಶ್ವರ ಎಂದು ಮುಂತಾಗಿ ಕರೆದುಕೊಂಡರು. ಅವರಿಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ ತರಗತಿಯ  ಸಾಮಂತರು ರಾಜ, ಸಾಮಂತ, ರಾಣಕ, ಗೌಡ, ಠಾಕೂರ, ನಾಯಕ, ಬೋಗ್ತ ಇತ್ಯಾದಿಯಾಗಿ ಕರೆದುಕೊಂಡರು. ಇದು ಗುಪ್ತರ ಕಾಲದ್ದು. ನಂತರದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇದು ಇನ್ನಷ್ಟು ಖಚಿತವಾಯಿತು. ರಾಜನು ಯುದ್ಧ ಸಾರಿದಾಗ ಸಾಮಂತನು ತಾನಾಗಿಯೇ ಸೈನಿಕರನ್ನು ಮತ್ತು ಸಲಕರಣೆಗಳನ್ನು ಕಳುಹಿಸಬೇಕೆಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಶಾಂತಿ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ರಾಜನು ಸಾಮಂತರ ಸೈನ್ಯ ಬಲಗಳನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು ಮತ್ತು ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ತನ್ನ ಅಧಿಪತ್ಯವನ್ನು ಪುನಃ ದೃಢೀಕರಿಸಲು ಆಗಿಂದಾಗ ಸೈನ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದನು.

ಊಳಿಗಮಾನ್ಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರ ಮೇಲ್ನೋಟಕ್ಕೆ ವಿಕೇಂದ್ರೀಕರಣಗೊಂಡಂತೆ ಕಂಡರೂ ಅದು ಊಳಿಗ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಲಕ್ಷಣವಾದ ಅತಿಯಾದ ನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಅಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ರಾಜರು ಆದಾಯ ಹಾಗೂ ಸೈನಿಕರಿಗಾಗಿ ಸಾಮಂತರನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿದ್ದರು. ಸಾಮಂತರ ನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಗಳಿಸಲು ರಾಜರು ತಮ್ಮನ್ನು ದೈವಾಂಶ ಸಂಭೂತರೆಂದು ಕರೆದುಕೊಳ್ಳಲಾರಂಭಿಸಿದರು. ರಾಜರಿಂದ ದಾನ ಪಡೆದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ರಾಜನನ್ನು ಸಂಪ್ರೀತಗೊಳಿಸಲು ಕಾಲ್ಪನಿಕ ವಂಶಾವಳಿಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿಕೊಟ್ಟರು. ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸುದೈವವೆಂದರೆ ಪುರಾತನ ಶಾಸ್ತ್ರಗ್ರಂಥಗಳು ರಾಜನ ಹಕ್ಕನ್ನು ಎತ್ತರಿಸಿದವು. ಜೊತೆಗೆ ಸಣ್ಣ ವೃದ್ಧ ರಾಜರೂ ತಮ್ಮ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಉಚ್ಚ ಬಿರುದುಗಳನ್ನು ಬಳಸಲು ಇಷ್ಟಪಟ್ಟರು. ರಾಜರಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಲ್ಪ ಮಹತ್ವದವನೂ ಹಿಂದೊಮ್ಮೆ ಚಕ್ರಾಧಿಪತ್ಯದ ಬಿರುದಾದ ಮಹಾರಾಜಾಧಿ ರಾಜ ಎಂಬ ಬಿರುದನ್ನು ಬಳಸಿದನು. ಇಡೀ ಉತ್ತರ ಭಾರತವನ್ನು ಆಳುವ ಆಕಾಂಕ್ಷೆ ಹೊಂದಿದ್ದ ಮೂರನೆಯ ಪೃಥ್ವಿರಾಜನು ತನ್ನನ್ನು ಭರತೇಶ್ವರ ಎಂದು ಕರೆದುಕೊಂಡನು. ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶತಮಾನದ ಕನೌಜದ ರಾಜನೊಬ್ಬ ತನ್ನನ್ನು ಅತ್ಯಚ್ಚನಾದವನು-ರಾಜನ ರಾಜಶ್ರೇಷ್ಠ-ಪರಮಪ್ರಭು- ಅಶ್ವಗಳ, ಗಜಗಳ ಮತ್ತು ಮನವರ ಮೇಲೆ ರಾಜ ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಅಧಿಪತಿ ಎಂದು ಬಣ್ಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ. ಇನ್ನು ಸಾಮಂತರು ತಮ್ಮ ಅತಿಯಾದ ನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುವಂತಹ ಬಿರುದಾದ ಅಥವಾ ದಾಸ್ಯದ ಸಂಕೇತದಂತಿರುವ ಪಾದಪದ್ಮೋಪಜೀವಿ, ಪಾದಪಿಂಡೋಪಜೀವಿ ಮುಂತಾದ ಬಿರುದುಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದು ಶಾಸನಗಳಿಂದ ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಕೃಷಿಕರ ಅಥವಾ ಭೂಮಿಗೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡಿದ್ದವರ ಸ್ಥಿತಿ ಇನ್ನು ಶೋಚನೀಯವಾಗಿತ್ತು. ಇವರ ಜಮೀನ್ದಾರರ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯ ದಬ್ಬಾಳಿಕೆಯನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಂಡು ಬದುಕಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಅತಿಯಾದ ಕರಭಾರ ಮುಂತಾದ ದುಡಿಮೆ ತಮ್ಮ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಮದುವೆ ಮಾಡುವುದು ಇಂತಹ ಕೆಲವು ಉದಾಹರಣೆಗಳು.

ಗ್ರಾಮ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುವುದಾದರೆ ಸ್ಥಳೀಯ ಅಗತ್ಯತೆಗಳಿಗೆ ಹತ್ತಿರವಿದ್ದ ಉತ್ಪಾದನೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ಸ್ವಾವಲಂಬಿ ಅರ್ಥ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಗ್ರಾಮಗಳು ಹೊಂದಿದ್ದವು. ಆಯಾದಿತ್ಯ ಉತ್ಪಾದನೆಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಹತ್ವವಿರಲಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಆಯಾದಿತ್ಯ ಉತ್ಪಾದನೆಯಿಂದ ರೈತರಿಗೆ ಲಾಭವಾಗುತ್ತಿದ್ದುದೋ ವಿರಳ. ಅದು ಭೂಮಾಲೀಕರಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪಾಲಿನ ಬೇಡಿಕೆಗೆ ಎಡೆಕೊಡುತ್ತಿತ್ತು. ಪರಿಮಿತ ಉತ್ಪಾದನೆಯಿಂದ ವ್ಯಾಪಾರಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶ ಕಡಿಮೆಯಾಯಿತು. ಸಾಮಂತರ ಹಾಗೂ ರಾಜನ ಆಯಾದಿತ್ಯ ಸಂಪತ್ತು ಕುಶಲ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿ ತೊಡಗದೆ ಆಡಂಬರದ ಉಪಭೋಗಕ್ಕೆ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ದೂರದೂರದ ವ್ಯಾಪಾರವನ್ನು ಕಠಿಣವಾಗಿಸುವಂತಹ ಬಹು ವಿಧದ ಸ್ಥಳೀಯ ತೂಕಗಳು ಮತ್ತು ಅಳತೆಗಳ ಉಗಮದಿಂದ ವ್ಯಾಪರಕ್ಕೆ ಇನ್ನೂ ಅಡೆತಡೆಯಾಯಿತು. ಇದರಿಂದ ನಗರಗಳು ಇನ್ನಿಲ್ಲದಂತೆ ನಾಶವಾಗಲು ಕಾರಣವಾಯಿತು. ನಗರದ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ಗ್ರಾಹಕರನ್ನು ಅರಸುತ್ತ ಗ್ರಾಮಗಳತ್ತ ವಲಸೆ ಹೊರಟರು. ಇದು ಗ್ರಾಮೀಣ ಸಂತೆಗಳ ಉಗಮಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು.

ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಊಳಿಗಮಾನ್ಯ ಪದ್ಧತಿ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತದ ಅಧಿಕಾರಶಾಹಿಯನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ದುರ್ಬಲಗೊಳಿಸಿತು. ಸಾಮಂತರು ಕಂದಾಯ ವಸೂಲಿ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರಿಂದ ಬಲಿಷ್ಟರಾಗಿದ್ದು ನ್ಯಾಯ ಸ್ಥಾನ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಬಲ್ಲವರಾಗಿದ್ದರು. ಇದು ಶ್ರೇಣಿಯ ಎರಡೂ ತುದಿಯಲ್ಲಿದ್ದವರನ್ನು ಅಂದರೆ ಸಾಗುವಳಿದಾರ ಹಾಗೂ ರಾಜ ಇಬ್ಬರನ್ನೂ ದುರ್ಬಲಗೊಳಿಸಿತು. ರಾಜರು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಸ್ವಂತ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೂ ಸಹ ಹೆಚ್ಚಿನ ಆದಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಮಂತರನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಅವರು ರಾಜಕೀಯವಾಗಿ ದುರ್ಬಲರಾದರು. ರಾಜನ ಸ್ಥಾನಮಾನಗಳು ಸಾಮಂತರು ಕೊಡುವ ಗೌರವಾದರಗಳನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿದ್ದವು. ಇನ್ನು ರೈತರು ಮೂಲ ಭೂಕಂದಾಯವಲ್ಲದೆ ಇತರ ತೆರಿಗೆಗಳನ್ನು ಕೊಡಬೇಕಾಯಿತು. ಹಿಂದೆ ರಾಜರಿಗೆ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದ ತೆರಿಗೆಗೆಳೂ ಲೋಕೋಪಯೋಗಿ ಕೆಲಸಗಳಿಗೆ ಬಳಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದವು. ಆದರೆ ಊಳಿಗಮಾನ್ಯ ಪದ್ಧತಿಲ್ಲಿ ಭೂ ಕಂದಾಯವಲ್ಲದೆ ಇಂತಹ ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗಾಗಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ತೆರಿಗೆಗಳನ್ನೂ ರೈತರು ಕೊಡಬೇಕಾಯಿತು. ದೇವಾಲಯಗಳಿಗೂ ತೆರಿಗೆ ಕೊಡಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಕುಶಲಕರ್ಮಿಗಳು ತಯಾರಿಸಿದ ವಸ್ತುಗಳಿಗೂ ಕರ ವಿಧಿಸಲಾಯಿತು. ಮತ್ತು ಅವುಗಳಿಗೂ ಕರಗಳ ಶ್ರೇಣಿಯೇ ಅನ್ವಯವಾಗಬಹುದಿತ್ತು. ಚೌಹಾಣರ ಇತಿಹಾಸಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಶಾಸನಗಳು ಬಹು ವಿಧದ ಕರಗಳನ್ನು ಹೆಸರಿಸುತ್ತವೆ. ಬಹುತೇಕ ಊಳಿಗಮಾನ್ಯ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಥಿತಿ ಇದೇ ಆಗಿತ್ತು. ರೈತರು ಹಿಡುವಳಿಯ ಮೂರರಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ತೆರಿಗೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಈ ತೆರಿಗೆಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಉಚಿತ ಕೂಲಿಯಾಳುಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸುವುದು ಅವರ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಊಳಿಗಮಾನ್ಯ ಮಧ್ಯಸ್ಥಗಾರರ ಶಕ್ತಿ ಬೆಳೆದಂತೆ ಅವರು ಹುಲ್ಲುಗಾವಲುಗಳನ್ನು ಸಾಗುವಳೀ ಮಾಡಲಾರಂಭಿಸಿದರು. ಇವುಗಳೆಲ್ಲ ಸಾಗುವಳಿದಾರರನ್ನು ಹತಾಶ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಇಳಿಸಿತು.