i) ಮಣ್ಣಿನ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಸಾರಜನಕದ ಪ್ರಮಾಣವು :

i) ‘ಮಧ್ಯಮ’ ಎಂದಾದರೆ ಬದಲಾವಣೆಯು ಬೇಕಿಲ್ಲ. ಅಂದರೆ ೧೦೦ ಕಿ.ಗ್ರಾಂ ಸಾರಜನಕವನ್ನು ಕೊಡಬೇಕು.

ii) ‘ಕಡಮೆ’ ಎಂದಾದರೆ ೧೨.೫ ಕಿ.ಗ್ರಾಂ. ಸಾರಜನಕವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಬೇಕು. ಅಂದರೆ ೧೧೨.೫ ಕಿ.ಗ್ರಾಂ. ಸಾರಜನಕವನ್ನು ಪೂರೈಸಬೇಕು.

iii) ‘ಅಧಿಕ’ ಎಂದಾದರೆ ೧೨.೫ ಕಿ.ಗ್ರಾಂ ಸಾರಜನಕವನ್ನು ಕಡಮೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಅಂದರೆ ೮೭.೫. ಕಿ.ಗ್ರಾಂ ಸಾರಜನಕನವನ್ನು ಕೊಡಬೇಕು.

ಸಸ್ಯಗಳ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಆಧಾರ :

ಪರೀಕ್ಷಿಸಬೇಕೆಂದಿರುವ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಮೇಲ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಸಸ್ಯಗಳನ್ನಾಗಲೀ ಸಸ್ಯವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಜೀವಿಗಳನ್ನಾಗಲೀ ಬೆಳೆಸಿ ಮಣ್ಣಿನ ಫಲವತ್ತತೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಹಿಡಿಯಬಹುದು ಮತ್ತು ಬೆಳೆಗೆ ಪೂರೈಸಬೇಕಾದ ಪೋಷಕಗಳ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಗೊತ್ತುಪಡಿಸಬಹುದು.

ಹೊಲಗದ್ದೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗಗಳು:ಏಕರೂಪವಾಗಿರುವ ಭೂ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಆರಿಸಿಕೊಂಡು, ಅದರಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಆಕಾರದಲ್ಲಿ ಮಡಿಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಬೇಕು. ಒಂದು ಮಡಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪೋಷಕವನ್ನು ಪೂರೈಸದೇ ಬೆಳೆಯನ್ನು ಬೆಳೆಸಬೇಕು. ಇತರೆ ಮಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಏರಿಕೆಯ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅಥವಾ ಒಂದಕ್ಕಿಂತ ಅಧಿಕಪೋಷಕಗಳನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಮತ್ತು ಮಿಶ್ರಮಾಡಿ ಮಣ್ಣಿನೊಂದಿಗೆ ಕೊಟ್ಟು ಎಲ್ಲ ಮಡಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದೇ ತಳಿಯ ಬೀಜಗಳನ್ನು ಬಿತ್ತಿ, ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ಬೇಸಾಯ ಮಾಡಬೇಕು. ಪ್ರತಿ ಮಡಿಯಿಂದ ದೊರೆತ ಇಳುವರಿಯ ಮೇಲಿಂದ ಅತ್ಯಧಿಕ ಇಳುವರಿ ಮತ್ತು ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಲಾಭವು ಯಾವ ಮಡಿಯಿಂದ ದೊರೆತಿದೆ ಎಂಬುವುದನ್ನು ಲೆಕ್ಕ ಮಾಡಬೇಕು. ಅಂತಹ ಮಡಿಗೆ ಪೂರೈಸಿದ ಪೋಷಕದ ಅಥವಾ ಪೋಷಕಗಳ ಪ್ರಮಾಣವೇ ಸೂಕ್ತ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಮೇಲೆ ಸೂಚಿಸಿದ ರೀತಿಯಿಂದ ದೊರೆತ ಪರಿಣಾಮಗಳು ವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಫಲಿತಾಂಶವು ಹೆಚ್ಚು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹವೆಂಬುವು ಸ್ಪಷ್ಟ. ಯಾವ ಬಗೆಯ ಮಣ್ಣು ಮತ್ತು ಇತರೆ ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನು ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆಯೋ ಅದೇ ಬಗೆಯ ಮಣ್ಣು ಮತ್ತು ಅದೇ ರೀತಿಯ ವಾತಾವರಣಕ್ಕೆ ಈ ಫಲಿತಾಂಶವು ಅನ್ವಯವಾಗಬಲ್ಲದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅಂತಹ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ಈ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಅನ್ವಯಿಸಬಹುದು.

ಒಂದೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಹವಾಮಾನವು ವರ್ಷದಿಂದ ವರ್ಷಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಮಟ್ಟಿಗೆ ಬದಲಾಗುವುದರಿಂದ ಇಂತಹ ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನು ಕನಿಷ್ಠ ಮೂರು ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ನಡೆಸಿ ದೊರೆತ ಪರಿಣಾಮದ ಸರಾಸರಿಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲಿಂದ ಬೆಳೆಗೆ ಪೂರೈಸಬೇಕಾದ ಪೋಷಕದ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುವುದು ಉತ್ತಮ.

ಕುಂಡಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗಗಳು : ಮೇಲೆ ಸೂಚಿಸಿದಂತೆ ಭೂ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನು ನಡೆಸಲು ಅಧಿಕ ಸ್ಥಳವಕಾಸ, ಸಮಯ, ಶ್ರಮ ಮತ್ತು ಹಣ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಬದಲು ಸಣ್ಣ ಕುಂಡಗಳಲ್ಲಿ, ಮೇಲ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಸಸ್ಯಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಸಿ ಕೆಳಗೆ ವಿವರಿಸಿದ ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಬಹುದು.

i) ಮಿಚರ್‌ಲಿಚ್ ಕುಂಡಗಳ ಪ್ರಯೋಗ : ಒಂದೇ ಮಾದರಿಯ ೧೦ ಕುಂಡಗಳನ್ನು ಆರಿಸಿಕೊಂಡು ಪ್ರತಿ ಕುಂಡದಲ್ಲಿ ೨.೭೫ ಕಿ.ಗ್ರಾಂ. ಮಣ್ಣನ್ನು ತುಂಬಬೇಕು. ಪ್ರತಿ ಕುಂಡದಲ್ಲಿಯ ಮಣ್ಣಿಗೂ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಪೋಷಕಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಬೇಕು. ಕುಂಡಗಳಲ್ಲಿ ಓಟ್ಸ್ ಬೆಳೆಯನ್ನು ಬೆಳೆಸಬೇಕು. ಮಾಗಿದೊಡನೆಯ ಕೊಯ್ಲು ಮಾಡಿ ಪ್ರತಿ ಕುಂಡದಿಂದ ದೊರೆತ ಇಳುವರಿಯನ್ನು ಬರೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಮಿಚರ್ ಲಿಚ್ ಅವರು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ ಕೋಷ್ಟಕದ ಸಹಾಯದಿಂದ, ನಿರ್ಧಿಷ್ಟ ಇಳುವರಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಬೇಕಾಗಬಹುದಾದ ಪೋಷಕಗಳ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ತಿಳಿಯಬಹುದು.

ii) ಕುಂಡಗಳಲ್ಲಿ ಲೆಟ್ಯೂಸ್ ಬೆಳೆಸುವ ವಿಧಾನ : ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಒಳಪಡಿಸಬೇಕೆಂದಿರುವ ವಿವಿಧ ಮಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಕುಂಡಗಳಲ್ಲಿ ತುಂಬಿ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಲೆಟ್ಯೂಸ್ ಸಸಿಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಸಬೇಕು. ಸಸಿಗಳಿಗೆ ಆರು ವಾರಗಳಾದ ನಂತರ ಅವುಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ತೂಕ ಮಾಡಬೇಕು. ಮಣ್ಣಿನ ಫಲವತ್ತತೆಯು ಉತ್ತಮವಾಗಿದ್ದರೆ ಸಸಿಗಳ ತೂಕವು ಅಧಿಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಸಸಿಗಳ ತೂಕದ ಮೇಲಿಂದ ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಒಳಪಡಿಸಿದ ಮಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಕೊರತೆ ಇಲ್ಲದೆ, ಕೊರತೆ ಇರಬಹುದಾದ ಮತ್ತು ಕೊರತೆಯಿರುವ ಮಣ್ಣುಗಳು ಎಂದು ವಿಂಗಡಿಸಬಹುದು.

ಇದು ಮಿಚರ್ ಲಿಚ್ ಕುಂಡಗಳ ಪ್ರಯೋಗಗಳ ಮೇಲೆ ಆಧಾರಿತವಾದ ಪದ್ಧತಿ. ಕ್ಯಾಲಿಪೋರ್ನಿಯಾದ ಯೆನ್ನಿ ಎಂಬ ವಿಜ್ಞಾನಿ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿರುವ ಸಾರಜನಕ, ರಂಜಕ, ಪೋಟ್ಯಾಸಿಯಂ, ಗಂಧಕ ಮತ್ತು ಕ್ಯಾಲ್ಸಿಯಂ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಈ ವಿಧಾನವನ್ನು ವಿರಚಿಸಿದರು.

iii) ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿರುವ ಬೋರಾನ್‌ನ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಸೂರ್ಯಕಾಂತಿ ಸಸ್ಯ: ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಬೋರಾನ್‌ ಪೋಷಕದ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಕೆಳಗೆ ವಿವರಿಸಿದ ವಿಧಾನವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಬಹುದು.

ಪರೀಕ್ಷಿಸಬೇಕೆಂದಿರುವ ಮಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಸಣ್ಣ ಡಬ್ಬಿಗಳಲ್ಲಿ ತುಂಬಬೇಕು. ಒಂದೊಂದು ಡಬ್ಬಿಗೆ ಅರ್ಧ ಕಿ.ಗ್ರಾಂ. ಮಣ್ಣನ್ನು ತುಂಬಿದರೆ ಸಾಕು. ಬೋರಾನ್‌ ಪೋಷಕವೊಂದನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಉಳಿದೆಲ್ಲ ಪೋಷಕಗಳ ದ್ರಾವಣವನ್ನು ಒಂದೇ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ಡಬ್ಬಿಗೂ ಪೂರೈಸಬೇಕು. ಒಂದೊಂದು ಡಬ್ಬಿಯಲ್ಲಿ ಐದೈದು ಸೂರ್ಯಕಾಂತಿ ಬೀಜಗಳನ್ನು ಬಿತ್ತಬೇಕು. ಹುಟ್ಟಿ ಬಂದ ಐದು ಸೂರ್ಯಕಾಂತಿ ಸಸಿಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಒಂದು ಸಸಿಯು ಬೋರಾನ್‌ ಪೋಷಕದ ಕೊರತೆಯ ಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ಎಷ್ಟು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುವುದನ್ನು ನೋಡಬೇಕು. ಕೊರತೆಯು ಚಿಹ್ನೆಯು ೨೮ ದಿನಗಳೊಳಗಾಗಿ ಕಂಡುಬಂದರೆ ಆ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಬೋರಾನ್‌ನ ಕೊರತೆ ಇದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಕೊರತೆಯ ಚಿಹ್ನೆಯು ೨೮ ರಿಂದ ೩೬ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರದಿದ್ದರೆ, ಆ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಬೋರಾನ್‌ನ ಕೊರತೆ ಇಲ್ಲವೆಂದೂ ತಿಳಿಯಬೇಕು.

iv) ನ್ಯೂಬರ್ ಸಸಿ ಪದ್ಧತಿ : ಕಡಮೆ ಪ್ರಮಾಣದ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಸಸಿಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಸಿದರೆ, ಅವು ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿರುವ ಪೋಷಕಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ ಎಂಬ ತತ್ವದ ಮೇಲೆ ಈ ವಿಧಾನವನ್ನು ಬಳಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಪದ್ಧತಿಯಲ್ಲಿ ೧೦೦ ಗ್ರಾಂ ಮಣ್ಣಿಗೆ ೫೦ ಗ್ರಾಂ. ತೊಳೆದ ಬೆಣಚುಗಲ್ಲಿನ ಮರಳನ್ನು ಮಿಶ್ರಮಾಡಿ ೧೧ ಸೆಂ.ಮೀ. ವ್ಯಾಸದ ಪಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ೭ ಸೆಂ.ಮೀ.ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ಬರುವಂತೆ ಈ ಮಿಶ್ರಣವನ್ನು ತುಂಬಬೇಕು. ಪ್ರತಿ ಪಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ರೈ ಬೆಳೆಯ ೧೦೦ ಸಸಿಗಳನ್ನು ೧೭ ದಿನಗಳವರೆಗೆ ಬೆಳೆಯಲು ಬಿಡಬೇಕು. ಅನಂತರ ಸಸಿಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತು ಅವುಗಳಲ್ಲಿರುವ ರಂಜಕ ಮತ್ತು ಪೋಟ್ಯಾಸಿಯಂ ಗಳ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಾಲಯದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಹಿಡಿಯಬೇಕು. ಈ ಪ್ರಮಾಣವೇ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿರುವ ಲಭ್ಯ ರಂಜಕ ಮತ್ತು ಪೋಟ್ಯಾಸಿಯಂ ಪೋಷಕಗಳ ಪ್ರಮಾಣವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು. ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿರುವ ಕ್ಯಾಲ್ಸಿಯಂ ಮತ್ತು ಕಿರು ಪೋಷಕಗಳ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ತಿಳಿಯಲೂ ಸಹ ಈ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಬಹುದು.

v) ಅಲ್ಪಾವಧಿಯ ಪದ್ಧತಿ : ಪ್ರಯೋಗಾಲಯದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿ ಅದರಲ್ಲಿರುವ ಪೋಷಕಗಳ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಕೆಲವೇ ನಿಮಿಷಗಳು ಸಾಕು. ಆದರೆ ಕುಂಡಗಳಲ್ಲಿ ಸಸ್ಯಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಸಿ, ಮಣ್ಣಿನ ಫಲವತ್ತತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಕೆಲವು ವಾರಗಳು ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಮಣ್ಣಿನ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಗೆ ಬೇಕಾಗುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಆದರೆ, ಕುಂಡದಲ್ಲಿ ನಡೆಸುವ ಪ್ರಯೋಗಗಳಿಗಿಂತ ಕಡಮೆ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಮಣ್ಣನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸುವ ಒಂದು ವಿಧಾನವನ್ನು ಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದರ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ವಿವರಣೆಯು ಕೆಳಗಿನಂತಿದೆ.

ತಳವನ್ನು ತೆಗೆದ ರಟ್ಟಿನ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಗಳಲ್ಲಿ ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸಿದ ಮರಗಳನ್ನು ತುಂಬಿ, ಅದರಲ್ಲಿ ಸಸ್ಯಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಸಬೇಕು. ಎರಡು – ಮೂರು ವಾರಗಳಲ್ಲಿ ಸಸ್ಯದ ಬೇರುಗಳು ದಟ್ಟವಾಗಿ ಬೆಳೇದುಕೊಂಡಿರುತ್ತವೆ. ಪರೀಕ್ಷಿಸಬೇಕೆಂದಿರುವ ಮಣ್ಣನ್ನು ಹಾಕಿದ ರಟ್ಟಿನ ಇನ್ನೊಂದು ಡಬ್ಬಿಯಲ್ಲಿ ಸಸ್ಯದ ಬೇರುಗಳು ಸರಿಯಾಗಿ ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಒಂದು ವಾರದ ನಂತರ ಸಸ್ಯಗಳನ್ನು ಹೊರತೆಗೆದು ಪ್ರಯೋಗಾಲಯದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿ ಮಣ್ಣಿನ ಫಲವತ್ತತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯಬಹುದು.

ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಜೀವಿಗಳ ಬಳಕೆ : ಮಣ್ಣಿನ ಪೋಷಕಗಳ ಕೊರತೆ ಇದ್ದರೆ ಕೆಲವು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಜೀವಿಗಳಿಂದ ಈ ಕೊರತೆಯು ಗೊತ್ತಾಗುವುದೆಂದು ಎನೋಗ್ರಾಡ್ಸ್ ಕೀ ಎಂಬ ವಿಜ್ಞಾನಿ ಮೊಟ್ಟ ಮೊದಲು ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟರು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ರಂಜಕ, ಪೋಟ್ಯಾಸಿಯಂ ಮತ್ತು ಕ್ಯಾಲ್ಸಿಯಂಗಳ ಕೊರತೆಯು ಇದ್ದರೆ ಅಝೋಟೋಬ್ಯಾಕ್ಟರ್ ಎಂಬ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಜೀವಿಯು, ಈ ಕೊರತೆಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆಯೆಂದು ಅವರು ಕಂಡು ಕೊಂಡರು. ಈ ಸಂಗತಿಯ ಮೇಲಿಂದ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿರುವ ಪೋಷಕಗಳ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಹಲವು ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಯೋಜಿಸಲಾಯಿತು. ಪ್ರಮುಖ ವಿಧಾನಗಳ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ವಿವರಗಳು ಕೆಳಗಿನಂತಿವೆ.

i) ಸ್ಯಾಕೆಟ್ ಮತ್ತು ಸ್ಟವರ್ಟ್ ವಿಧಾನ : ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿರುವ ರಂಜಕ ಮತ್ತು ಪೋಟ್ಯಾಸಿಯಂಗಳ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ತಿಳಿಯಲುಈ ವಿಧಾನವನ್ನು ಬಳಸಲಾಯಿತು. ಪರೀಕ್ಷಿಸಬೇಕೆಂದಿರುವ ಮಣ್ಣಿನಿಂದೊಡಗೂಡಿದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಜೀವಿಗಳ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಮಾಧ್ಯಮವನ್ನು ತಯ್ಯಾರಿಸಿ, ಗಾಜಿನತಬಕ (ಪ್ಲೇಟ್)ದಲ್ಲಿ ಹಾಕಬೇಕು. ಒಂದು ತಬಕಕ್ಕೆ ರಂಜಕವನ್ನು, ಇನ್ನೊಂದಕ್ಕೆ ಪೋಟ್ಯಾಸಿಯಂ ಅನ್ನು ಮತ್ತು ಮೂರನೆಯ ತಬಕಕ್ಕೆ ಇವೆರಡೂ ಪೋಷಕಗಳನ್ನು ಹಾಕಿ, ಪ್ರತಿಯೊಂದಕ್ಕೂ ಆಜೋಟೋಬ್ಯಾಕ್ಟರ್ ಅನ್ನು ಸೇರಿಸಬೇಕು. ಸೂಕ್ತ ಉಷ್ಣತಾಮಾನದಲ್ಲಿ ತಬಕಗಳನ್ನು ೭೨ ಗಂಟೆಗಳ ಕಾಲಹಾಗೆಯೇ ಇರಲು ಬಿಟ್ಟು, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ತಬಕದಲ್ಲಿರುವ ಆಜೋಟೋಬ್ಯಾಕ್ಟೆರ್ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಆಳೆಯಬೇಕು. ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಜೀವಿಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಮೇಲಿಂದ ಮಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪೋಷಕಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕೊರತೆಯ. ಮಧ್ಯಮ ಕೊರತೆಯ ಮತ್ತು ಕೊರತೆಇಲ್ಲದ ಮಣ್ಣುಗಳೆಂದು ವರ್ಗೀಕರಿಸಬೇಕು.

ii) ಆಸ್ಪರ್ಜಿಲಸ್ ನೈಜರ್‌ನ ಬಳಕೆ : ಗಾಜಿನ ಪಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಜೀವಿಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಸೂಕ್ತವಾದ ಮಾಧ್ಯಮವನ್ನು ಹಾಕಿ, ಅದಕ್ಕೆ ಪರೀಕ್ಷಿಸಬೇಕೆಂದಿರುವ ಮಣ್ಣನ್ನು ಸೇರಿಸಿ, ಆಸ್ಟರ್ಜಿಲಸ್ ನೈಜರ್ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಜೀವಿಯನ್ನು ಬೆರೆಸಬೇಕು. ಜೀವಾಣುಗಳಿಗೆ ಸೂಕ್ತವೆನಿಸುವ ಉಷ್ಣತೆಯನ್ನು ಪಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿಡಬೇಕು. ನಾಲ್ಕುದಿನಗಳಾದ ನಂತರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೊಂಡ ಶಿಲೀಂದ್ರವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸಿ ತೂಕ ಮಾಡಬೇಕು. ಅಥವಾ ಶೀಲೀಂಧ್ರದಲ್ಲಿರುವ ಪೋಟ್ಯಾಸಿಯಂನ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿಯಬೇಕು. ಈ ವಿವರಗಳ ಸಹಾಯದಿಂದ ಪೋಟ್ಯಾಸಿಯಂನ ಕೊರತೆಯಿರುವ, ಮಧ್ಯಮ ಕೊರತೆ ಇರುವ ಮತ್ತು ಕೊರತೆ ಇಲ್ಲದ ಮಣ್ಣುಗಳೆಂದು ವರ್ಗೀಕರಿಸಬಹುದು.

iii) ಮೆಹಲಿಚ್ ಅವರು ರಚಿಸಿದ ಕನಿಂಗ್‌ಹೆಮೆಲ್ಲಾ ತಬಕದ ವಿಧಾನ : ಇದು ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿರುವ ರಂಜಕದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಮೆಹಲಿಚ್ ಎಂಬ ವಿಜ್ಞಾನಿ ವಿರಚಿಸಿದ ಪದ್ಧತಿ. ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿಯ ರಂಜಕದ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಏರಿಳಿತವಾದರೂ ಕನಿಂಗ್ ಹೆಮೆಲ್ಲಾ ಎಂಬ ಜೀವಾಣುವಿನ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಗಣನೀಯವಾದ ಬದಲಾವಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುವುದನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಿ ಈ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ವಿರಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪೋಷಕಗಳಲ್ಲಿರುವ ದ್ರಾವಣವನ್ನು ಮಣ್ಣಿಗೆ ಸೇರಿಸಿ, ರಾಡಿಯನ್ನಾಗಿಸಿ, ಅದನ್ನು ವಿಶಿಷ್ಟ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಮಣ್ಣಿನ ಪಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಸಣ್ಣ ತಗ್ಗಿನಲ್ಲಿ ತುಂಬಬೇಕು. ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಕನಿಂಗ್‌ಹೆಮೆಲ್ಲಾ ಎಂಬ ಶೀಲೀಂದ್ರವನ್ನು ಸೇರಿಸಬೇಕು. ನಾಲ್ಕೂವರೆ ದಿನಗಳಾದೊಡನೆ, ಪಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದು ಪಸರಿಸಿದ ಶಿಲೀಂಧ್ರದ ವ್ಯಾಸವನ್ನು ಅಳೆಯಬೆಕು. ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿರುವ ರಂಜಕದ ಪ್ರಮಾಣವು ಅಧಿಕಗೊಂಡಂತೆ, ವ್ಯಾಸವೂ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಪೋಷಕಗಳನ್ನುಒದಗಿಸುವಮಾಧ್ಯಮ

  • ಬೆಳೆಗಳು ಪೋಷಕಗಳನ್ನು ಅವುಗಳ ಮೂಲ ರೂಪದಲ್ಲಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾರವು. ಆದ್ದರಿಂದ ಪೋಷಕಗಳನ್ನು ಅವುಗಳ ಸಂಯುಕ್ತ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿಯೇ ಪೂರೈಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.
  • ಒಂದು ಅಥವಾ ಒಂದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಪೋಷಕಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಗೆ ಪೂರೈಸಬಲ್ಲ ವಸ್ತುವಿಗೆ ಗೊಬ್ಬರವೆನ್ನುತ್ತಾರೆ.
  • ಹಲವು ಬಗೆಯ ಗೊಬ್ಬರಗಳು ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿವೆ. ಸಾವಯವ ಗೊಬ್ಬರ, ಜೈವಿಕ ಗೊಬ್ಬರ, (ಜೀವಾಣು ಗೊಬ್ಬರ), ರಾಸಾಯನಿಕ ಗೊಬ್ಬರ, ಇತ್ಯಾದಿ ಹಲವು ಬಗೆಯ ಗೊಬ್ಬರಗಳಿವೆ.

ಗೊಬ್ಬರಗಳಿಂದಾಗುವ ಮುಖ್ಯ ಪ್ರಯೋಜನಗಳು : ಕೆಲವು ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಗೊಬ್ಬರಗಳನ್ನು ಎಲೆಗಳ ಮುಖಾಂತರ ನೀಡಿ, ಪೋಷಕಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಗೆ ಪೂರೈಸಬಹುದಾದರೂ ಮಣ್ಣಿನ ಮೂಲಕ ಗೊಬ್ಬರಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುವುದೇ ಮುಖ್ಯ ವಿಧಾನವೆನ್ನಬಹುದು. ಗೊಬ್ಬರಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸುವುದರಿಂದ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಅಪೇಕ್ಷಿತ ಬದಲಾವಣೆಗಳುಂಟಾಗಿ ಸಸ್ಯದ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಸೂಕ್ತ ವಾತಾವರಣವು ನಿರ್ಮಾಣಗೊಳ್ಳುವಂತಾಗಿ ಬೇಕಾದುದು ಅವಶ್ಯಕ. ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಮುಂದೆ ವಿವರಿಸಿದಂತೆ ಮಣ್ಣಿನ ಭೌತಿಕ, ರಾಸಾಯನಿಕ ಮತ್ತು ಜೈವಿಕ ಗುಣಧರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಅಪೇಕ್ಷಿತ ಬದಲಾವಣೆಗಳಾಗಬೇಕು.

ಮಣ್ಣಿನ ಭೌತಿಕ ಗುಣಧರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆಗಳು :

  • ಮಣ್ಣಿನ ಜಲಧಾರಣಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ಅಧಿಕಗೊಳ್ಳಬೇಕು.
  • ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುವ ನೀರು ಬಸಿದು ಮಣ್ಣಿನ ಆಳಕ್ಕೆ ಹೋಗಬೇಕು.
  • ಹವೆಯು ಹೊರಗಿನಿಂದ ಮಣ್ಣಿನೊಳಗೆ ಮತ್ತು ಮಣ್ಣಿನೊಳಗಿಂದ ಹೊರಗೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಚಲಿಸುತ್ತಿರಬೇಕು.
  • ಬೇರುಗಳ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಇರುವ ಅಡಚಣೆಗಳುದೂರವಾಗಬೇಕು.

ಮಣ್ಣಿನ ರಾಸಾಯನಿಕ ಗುಣಧರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆಗಳು :

  • ಬೆಳೆಗಳಿಗೆ ಅಗತ್ಯ ಅಗತ್ಯ ವಿರುವ ಎಲ್ಲ ಪೋಷಕಗಳು ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿರಬೇಕು.
  • ಪೋಷಕಗಳು ಬೆಳವಣಿಗೆ ಅವಶ್ಯವಿರುವಷ್ಟು ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿರಬೇಕು.
  • ಸಸ್ಯದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ವಿವಿಧ ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ಬೇಕಾಗುವಷ್ಟು ಪೋಷಕಗಳು ಸುಲಭವಾಗಿ ಸಸ್ಯಗಳೀಗೆ ಸಿಗುವ ರೂಪದಲ್ಲರಬೇಕು. ಇಲ್ಲವೇ ಸಿಗುವ ರೂಪಕ್ಕೆ ಪರಿವರ್ತನೆ ಹೊಂದುವಂತಿರಬೇಕು.
  • ಎಲ್ಲಾ ಪೋಷಕಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಸಮತೋಲನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿರಬೇಕು.

ಜೈವಿಕ ಗುಣಧರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆಗಳು :

  • ಪ್ರಯೋಜನಕಾರಿಯಾದ ಅಸಂಖ್ಯಾತ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಜೀವಿಗಳು ಮತ್ತು ಎರೆ ಹುಳುಗಳಂತಹ ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿಯೇ ಬೆಳೆಯುತ್ತಾ ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಉತ್ತಮ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಸಲು ಅನುಕೂಲಕರ ವಾತಾವರಣವು ನಿರ್ಮಾಣ ಗೊಳ್ಳಬೇಕು.
  • ಈ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಬೇಕಾಗುವ ಆಹಾರ, ಆರ್ದ್ರತೆ , ಹವೆ ಮುಂತಾದ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳು ದೊರೆಯುವಂತಾಗಬೇಕು.

ಮಣ್ಣಿನ ಗುಣಧರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ, ಮೇಲೆ ಸೂಚಿಸಿದ ಅಪೇಕ್ಷಣೀಯ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಅಗಬೇಕಲ್ಲದೆ, ಗೊಬ್ಬರಗಳ ಬಳಕೆಯಿಂದ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ, ಅಪಾಯಕಾರಿ ದ್ರವ್ಯಗಳ ನಿರ್ಮಾಣ ಇತ್ಯಾಧೀ ಗಣನೀಯ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಆಗಬಾರದು.

ಗೊಬ್ಬರಗಳ ವರ್ಗೀಕರಣ :

ವಿಭಿನ್ನ ಆಧಾರಗಳ ಮೇಲೆ ಗೊಬ್ಬರಗಳನ್ನು ಹಲವು ಬಗೆಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಗೀಕರಿಸಬಹುದು. ಪ್ರಮುಖ ಬಗೆಯ ವರ್ಗೀಕರಣಗಳು ಮುಂದಿನಂತಿವೆ:

i) ನೈಸರ್ಗಿಕ ಮತ್ತು ಕೃತಕ ಗೊಬ್ಬರಗಳು :

ನೈಸರ್ಗಿಕ : ತನ್ನ ಸುತ್ತ ಮುತ್ತ ಇರುವ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ತಯಾರಿಸಿದ ಗೊಬ್ಬರಗಳು, ಉದಾಹರಣೆ : ಸಗಣಿ ಗೊಬ್ಬರ, ಕಾಂಪೋಸ್ಟ್, ಮೂಳೆಯ ಗೊಬ್ಬರ, ಹಸುರು ಗೊಬ್ಬರ, ಹಿಂಡಿ ಇತ್ಯಾದಿ.

ಕೃತಕ : ಮಾನವನು ಸಂಯೋಜಿಸಿದ ಗೊಬ್ಬರಗಳೂ, ಉದಾಹರಣೆಗೆ : ಅಮೋನಿಯಂ ಸಲ್ಫೇಟ್, ಯೂರಿಯಾ, ಡೈ ಅಮೋನಿಯಂ, ಫಾಸ್ಪೇಟ್ ಇತ್ಯಾದಿ.

ii) ಸಾವಯವ ಮತ್ತು ನಿರಯವ ಗೊಬ್ಬರಗಳು:

ಸಾವಯವ :  ಸಗಣಿ ಗೊಬ್ಬರ,ಕಾಂಪೋಸ್ಟ್, ಮೂಳೆಯ ಗೊಬ್ಬರ, ಮೀನಿನ ಗೊಬ್ಬರ, ಇತ್ಯಾದಿ.

ನಿರವಯವ : ಅಮೋನಿಯಂ ಸಲ್ಫೇಟ್ , ಯೂರಿಯಾ, ಡೈಅಮೋನಿಯಂ ಫಾಸ್ಪೇಟ್ ಇತ್ಯಾದಿ.

iii) ಪೂರ್ಣ ಮತ್ತು ಅಪೂರ್ಣ ಗೊಬ್ಬರಗಳು :

ಪೂರ್ಣ ಸಾರಾಜನಕ, ರಂಜಕ ಮತ್ತು ಪೋಟ್ಯಾಸಿಯಂ ಈ ಮೂರು ಪೋಷಕಗಳಿರುವ ಗೊಬ್ಬರಗಳು, ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಸಗಣಿ ಗೊಬ್ಬರ, ಕಾಂಪೋಸ್ಟ್ ಗೊಬ್ಬರ, ಹಸುರೆಲೆ ಗೊಬ್ಬರ ಇತ್ಯಾದಿ ಸಾವಯವ ಗೊಬ್ಬರಗಳು ; ಮೇಲೆ ಸೂಚಿಸಿದ ಮೂರು ಪೋಷಕಗಳಿರುವ ಮಿಶ್ರ ಗೊಬ್ಬರಗಳು, ಸಂಯುಕ್ತ ಗೊಬ್ಬರಗಳು, ಇತ್ಯಾದಿ.

ಅಪೂರ್ಣ : ಸಾರಜನಕ, ರಂಜಕ ಮತ್ತು ಪೋಟ್ಯಾಸಿಯಂ, ಈ ಪೋಷಕಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಒಂದು ಅಥವಾ ಎರಡು ಪೋಷಕಗಳಿರುವ ಗೊಬ್ಬರಗಳು, ಉದಾಹರಣೆಗೆ: ಯೂರಿಯಾ, ಡೈಆಮೋನಿಯಂ ಫಾಸ್ಫೇಟ, ಪೋಟ್ಯಾಸಿಯಂ ನೈಟ್ರೇಟ್, ಇತ್ಯಾದಿ.

iv) ಪ್ರಾಣಿಜನ್ಯ, ಸಸ್ಯ ಜನ್ಯ ಮತ್ತು ಇವುಗಳ ಸಮ್ಮಿಶ್ರ ಗೊಬ್ಬರಗಳು

ಪ್ರಾಣಿಜನ್ಯ : ಮೀನಿನ ಗೊಬ್ಬರ, ಕೋಳಿ ಮಲ ಗೊಬ್ಬರ, ಮೂಳೆಯ ಪುಡಿ, ಇತ್ಯಾದಿ.

ಸಸ್ಯಜನ್ಯ: ಹಸುರೆಲೆ ಗೊಬ್ಬರ, ಹಿಂಡಿ ಇತ್ಯಾದಿ.

ಸಮ್ಮಿಶ್ರ : ಸಗಣಿ ಗೊಬ್ಬರ

v) ಸ್ಥೂಲ ಮತ್ತು ತೀಕ್ಷ್ಣ ಗೊಬ್ಬರಗಳು

ಸ್ಥೂಲ : ಪೋಷಕಗಳ ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಗಾತ್ರವು ಅಧಿಕ. ಸಗಣಿ ಗೊಬ್ಬರ, ಕಾಂಪೋಸ್ಟ್ ಇತ್ಯಾದಿ.

ಸಮ್ಮಿಶ್ರ: ಯೂರಿಯಾ, ಡೈ ಆಮೋನಿಯಂ ಫಾಸ್ಫೇಟ್, ಮೂಳೆಯ ಪುಡಿ ಇತ್ಯಾದಿ.

ಸಾವಯವಗೊಬ್ಬರಗಳು:
ಸಾವಯವ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಮೂಲರೂಪದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲವೇ, ಪರಿವರ್ತನೆ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಮಣ್ಣಿಗೆ ಹಾಕುವುದರಿಂದ ಬೆಳೆಗಳಿಗೆ ಬೇಕಾಗುವ ಪೋಷಕಗಳು ಪೂರೈಕೆಯಾಗುವುದರೊಂದಿಗೆ ಮಣ್ಣಿನಭೌತಿಕ ಮತ್ತು ಜೈವಿಕ ಗುಣಧರ್ಮಗಳ ಮೇಲೂ ಒಳ್ಳೆಯ ಪರಿಣಾಮ ವುಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾವಯವ ಗೊಬ್ಬರಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಹಲವು ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯಗಳು ಈ ಕೆಳಗಿನಂತಿವೆ.

ಇತಿಹಾಸ : ಸಾವಯವ ಗೊಬ್ಬರಗಳ ಬಳಕೆಯು ಭಾರತೀಯರಿಗೆ ಹೊಸತೇನಲ್ಲ. ಪುರಾತನ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಸಾವಯವ ಗೊಬ್ಬರಗಳನ್ನು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸುವ ಮತ್ತು ಉಪಯೋಗಿಸುವ ವಿಧಾನಗಳು ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿದ್ದವು. ಕೆಳಗಿನ ಉದಾಹರಣೆಗಳಿಂದ ಈ ಮಾತು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ:

  • ಬೇಸಾಯದಲ್ಲಿ ಗೊಬ್ಬರದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಋಗ್ವೇದದಲ್ಲಿಯೆ ನಿರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಥರ್ವಣ ವೇದಲ್ಲಿಯೂ ಗೊಬ್ಬರಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ.
  • ಬೃಹತ್ ಸಂಹಿತೆ, ಅಗ್ನಿ ಪುರಾಣ, ಕೃಷಿ ಸಂಗ್ರಹ (ಪರಾಶರರು ಬರೆದ ಗ್ರಂಥ), ಶುಕ್ರ, ನೀತಿ, ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರ, ಮುಂತಾದ ಹಲವು ಪುರಾತನ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಗೊಬ್ಬರದ ಮಹತ್ವ, ತಯಾರಿಸುವ ವಿಧಾನಗಳು, ಬಳಸುವ ಸಮಯ , ಪೂರೈಸಬೇಕಾದ ಪ್ರಮಾಣ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಹಲವು ವಿವರಗಳಿವೆ.
  • ಆಡುಕುರಿಗಳ ಹಿಕ್ಕೆ, ದನಕರುಗಳ ಸಗಣಿ ಹಾಗೂ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಕೊಳೆಸಿದ ಮಾಂಶ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಗೊಬ್ಬರವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.
  • ಜಿಂಕೆ, ಹಂದಿ, ಮೀನು, ಕುರಿ,ಆಡು ಮತ್ತು ಖಡ್ಗ ಮೃಗಗಳ ಮಾಂಶ, ಕೊಬ್ಬು ಮತ್ತು ಎಲುಬುಗಳಲ್ಲಿರುವ ಮಜ್ಜೆಗಳನ್ನು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಕುದಿಸಿ, ಇವು ಸರಿಯಾಗಿ ಬೆಂದ ನಂತರ ಮಣ್ಣಿನ ಕುಡಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಕಿ ಇರೆ ಹಲವು ಸಾವಯವ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಮಿಶ್ರಮಾಡಿ ಎರಡು ವಾರಗಳವರೆಗೆ ಬೆಚ್ಚಗಿರುವ ಒಂದು ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಇಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಈ ರೀತಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಮಿಶ್ರಣವು ವೃಕ್ಷಗಳಿಗೆ ಬಹಳ ಪ್ರಯೋಜನಕಾರಿ ಎಂದು ‘ಉಪವನ ವಿನೋದ’ ಎಂಬ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.
  • ಫಲ ನೀಡುವ ಮರದ ಸುತ್ತ ಕಾಲುವೆಯನ್ನು ಅಗೆದು, ಒಳಗಿರುವ ಮಣ್ಣನ್ನು ಸುಟ್ಟು, ಆ ಕಾಲುವೆಯಲ್ಲಿ ದನದ ಗೊಬ್ಬರ (ಸಗಣಿ ಗೊಬ್ಬರ) ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಎಲುಬುಗಳನ್ನು ಹಾಕಿ ಮುಚ್ಚಿತ್ತಿದ್ದರು. ಈ ಕ್ರಮದಿಂದ, ಮರಗಳು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬೆಳೆದು, ಅಧಿಕ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಫಲಗಳನ್ನು ಬಿಡುತ್ತವೆ ಎಂದು ಕೌಟಿಲ್ಯರು ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.
  • ಮಾವಿನ ಮರಕ್ಕೆ ಮೀನಿನ ನೀರು ಮತ್ತು ಖರ್ಜೂರ ತೆಂಗಿನ ಮರಕ್ಕೆ ಉಪ್ಪಿನ ನೀರು ಉತ್ತಮವೆಂದು ಅಗ್ನಿ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ.
  • ದನಕರುಗಳ ಮೂತ್ರವನ್ನು ಹೀರಿಕೊಳ್ಳಲುಕಸಕಡ್ಡಿಗಳನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿ ಅದರೊಡನೆ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮಲವನ್ನು ಮಿಶ್ರಮಾಡಿ ಗೊಬ್ಬರವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತೆಂದು ಪುರಾತನ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ.
  • ಮಾಘ ಮಾಸದಲ್ಲಿ (ಜನೆವರಿ – ಫೆಬ್ರವರಿ ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ), ದನಕರುಗಳಿಂದ ದೊರೆಯುವ ಸಗಣಿಯನ್ನು ಸನಿಕೆಯಿಂದ ರಾಶಿಮಾಡಿ, ಮೂರು ತಿಂಗಳ ಕಾಲ ಇದನ್ನು ಗುಂಡಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ, ಬಿತ್ತನೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಗೆ ಹಾಕಬೇಕೆಂದು ಪರಾಶರರು ತಮ್ಮ ಕೃಷಿ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.

ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದಂತಹ ಹಲವು ವಿಷಯಗಳ ವಿವರಗಳು ಭಾರತದ ಪ್ರಾಚೀನ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. (ಹೆಚ್ಚಿನ ವಿವರಗಳಿಗಾಗಿ ಸಿ.ಕೆ. ಕುಮುದಿನಿ ಆವರು ಅನುವಾದಿಸಿದ ‘ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಬೇಸಾಯ’ ಎಂಬ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಓದಬಹುದು).

ಸಗಣಿ ಗೊಬ್ಬರ : ದೊಡ್ಡಿ ಗೊಬ್ಬರ, ಕೊಟ್ಟಿಗೆ ಗೊಬ್ಬರ, ದನದ ಗೊಬ್ಬರ ಇವೆಲ್ಲ ಸಗಣಿ ಗೊಬ್ಬರದ ಪರ್ಯಾಯ ನಾಮಗಳು.

ಕೊಟ್ಟಿಗೆಯಲ್ಲಿರುವ ದನಕರುಗಳ ಮಲಮೂತ್ರ, ಕೆಳಗೆ ಹಾಸಿದ ಎಲೆ, ಹುಲ್ಲು, ಕಸಕಡ್ಡಿ, ತಿನ್ನದೇ ಬಿಟ್ಟಿರುವ ಮೇವು, ಮನೆಯಲ್ಲಿರುವ ಬೂದಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಶೇಖರಿಸಿ, ಕೆಲವು ಸಮಯದವರೆಗೆ ವಿಶಿಷ್ಟ ಪದ್ಧತಿಯಿಂದ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿಟ್ಟರೆ, ಸಗಣಿ ಗೊಬ್ಬರವು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಗೊಬ್ಬರವನ್ನು ತಯಾರಿಸುವಾಗ ಅನುಸರಿಸಬೇಕಾದ ಪ್ರಮುಖ ಕ್ರಮಗಳು ಕೆಳಗಿನಂತಿವೆ.

ಗೊಬ್ಬರವನ್ನುತಯಾರಿಸುವಗುಂಡಿ

  • ಗೊಬ್ಬರದ ಗುಂಡಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಆದಷ್ಟು ಎತ್ತರದ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಆರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
  • ಸುಮಾರು ೨ ಮೀ. ಅಗಲ, ೧ ಮೀಟರ್ ಆಳ ಮತ್ತು ಅನುಕೂಲತೆ ಹಾಗೂ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಉದ್ಧವನ್ನಿಡಬೇಕು.
  • ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಗುಂಡಿಯೊಳಗೆ ನೀರು ಬರದಂತೆ ಸುತ್ತಲು ಭದ್ರವಾದ ಬದುವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಬೇಕು. ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆ ಬೀಳುವ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ, ಗುಂಡಿಯನ್ನು ಮಳೆಯ ನೀರಿನಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲು ಛಾವಣಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರೆ ಉತ್ತಮ.

ಗೊಬ್ಬರವನ್ನುತಯಾರಿಸಲುಬೇಕಾಗುವಸಾಮಗ್ರಿಗಳು

ಸಗಣಿ ಗೊಬ್ಬರವನ್ನು ತಯಾರಿಸಲು ಕೆಳಗೆ ಹೇಳಿದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

i) ಸಗಣಿ : ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಸೇವಿಸಿದ ಆಹಾರದಲ್ಲಿ, ಪಚನವಾಗದೆ ಉಳಿದ ಭಾಗವು ಸಗಣಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಹೊರ ಬರುತ್ತದೆ. ಪಾಚಕ ರಸಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ನಿರ್ಮಾಣಗೊಂಡ ಕೆಲವು ಸಂಯುಕ್ತಗಳೂ, ಪಾಚಕಾಂಗಗಳ ಸವಕಳಿ ಹೊಂದಿದ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳೂ, ಬ್ಯಾಕ್ಟೀರಿಯಾ ಜೀವಕಣಗಳೂ ಸಗಣಿಯಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ.

ii) ಮೂತ್ರ :ಪಚನಗೊಂಡ ಆಹಾರದಲ್ಲಿಯ ಕೆಲವು ನಿರುಪಯೋಗಿ ವಸ್ತುಗಳು ನೀರಿನೊಡನೆ ಸೇರಿ ಮೂತ್ರ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಹೊರ ಬರುತ್ತವೆ. ಮೂತ್ರದ ಶೇಕಡಾ ೯೫ ರಿಂದ ೯೬ ಭಾಗ ನೀರು, ಉಳಿದ ಶೇಕಡಾ ೪ ರಿಂದ ೫ ಭಾಗವು ಘನ ಪದಾರ್ಥವಾಗಿದ್ದು, ಅದರ ಅರ್ಧದಷ್ಟು ಯೂರಿಯಾ ರೂಪದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಾಯಕ್ಕೆ ಬಂದ ಕೆಲವು ಸಾಕು ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ವಿಸರ್ಜಿಸುವ ಮಲ ಮತ್ತು ಮೂತ್ರಗಳ ಸರಾಸರಿ ಪ್ರಮಾಣ ಮತ್ತು ಅವುಗಳಲ್ಲಿರುವ ಶೇಕಡಾವಾರು ಪೋಷಕಗಳ ಪ್ರಮಾಣಗಳನ್ನು ಮುಂದೆ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಕೋಷ್ಟಕ ೧೭: ಪ್ರಾಯಕ್ಕೆ ಬಂದ ಪ್ರಾಣಿಯು ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ವಿಸರ್ಜಿಸುವ ಮಲ ಮತ್ತು ಮೂತ್ರಗಳ ಸರಾಸರಿಯ ಪ್ರಮಾಣ (ಕಿ.ಗ್ರಾಂ.ಗಳಲ್ಲಿ)*

ಅ. ಸಂ. ಪ್ರಾಣಿಯ ಹೆಸರು ಮಲ (ಕಿ.ಗ್ರಾಂ.) ಮೂತ್ರ (ಕಿ.ಗ್ರಾಂ)
ಆಕಳು ೮೪೦೦ ೩೨೦೦
ಎತ್ತು ೬೮೪೬ ೨೯೪೫
ಕುರಿ ೪೧೦ ೧೮೦
ಹಂದಿ ೯೯೦ ೫೮೫
ಕುದುರೆ ೯೧೩೬ ೩೨೯೦
ಎಮ್ಮೆ ೯೧೩೬ ೩೨೯೦

* ಮೇಲಿನ ವಿವರಗಳನ್ನು ವಿವಿಧ ಮೂಲಗಳಿಂದ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮಲ ಮತ್ತು ಮೂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಸಾರಜನಕ, ರಂಜಕ ಮತ್ತು ಪೋಟ್ಯಾಸಿಯಂಗಳಲ್ಲದೇ, ಸಸ್ಯಗಳಿಗೆ ಅವಶ್ಯವಿರುವ ಎಲ್ಲ ಪೋಷಕಗಳೂ ಇರುತ್ತವೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸಾರಜನಕ ಮತ್ತು ಪೋಟ್ಯಾಸಿಯಂಗಳ ಪ್ರಮಾಣವು ಮಲಕ್ಕಿಂತ ಮೂತ್ರದಲ್ಲಿಯೇ ಅಧಿಕ. ಆದರೆ ಮೂತ್ರದಲ್ಲಿರುವ ಪೋಷಕಗಳ ಪ್ರಮಾಣವೂ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಸಂಬಂಧದ ಕೆಲವು ವಿವರಗಳನ್ನು ಕೋಷ್ಟಕ ೧೮ರಲ್ಲಿ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ.

ಕೋಷ್ಟಕ ೧೮ : ಕೆಲವು ಸಾಕು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮಲ ಮತ್ತು ಮೂತ್ರಗಳಲ್ಲಿರುವ ಪೋಷಕಗಳ ಶೇಕಡಾವಾರು ಪ್ರಮಾಣ

ಅ ಸಂ

ಪ್ರಾಣಿಯ ಹೆಸರು

ಶೇಕಡಾವಾರು ಹಸಿ ಸಗಣಿ ಮತ್ತು ಮೂತ್ರದಲ್ಲಿರುವ ಪೋಷಕಗಳು

ಸಾರಜನಕ (N)

ರಂಜಕ (P)

ಪೊಟ್ಯಾಸಿಯಂ (K)

ಮಲ

ಮೂತ್ರ

ಮಲ

ಮೂತ್ರ

ಮಲ

ಮೂತ್ರ

ಆಕಳು, ಎತ್ತು ೦.೪೦ ೧.೦೦ ೦.೦೯ ಅತ್ಯಲ್ಪ ೦.೦೮ ೧.೦೯
ಆಡು, ಕುರಿ ೦.೭೫ ೧.೩೫ ೦.೨೨ ಅಲ್ಪ ೦.೩೭ ೧.೭೪
ಕುದುರೆ ೦.೫೫ ೧.೪೦ ೦.೧೩ ಅತ್ಯಲ್ಪ ೦.೩೩ ೧.೦೪
ಹಂದಿ ೦.೫೫ ೦.೪೦ ೦.೨೩ ೦.೦೪ ೦.೩೦ ೦.೩೫

* ಮೇಲಿನ ವಿವರಗಳನ್ನು ವಿವಿಧ ಮೂಲಗಳಿಂದ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಾಗಿದೆ.

iii) ಕೊಟ್ಟಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಸಿದ ಸಾವಯವ ವಸ್ತುಗಳು: ದನಕರುಗಳಿಗೆ ಮಲಗಲು ಅನುಕೂಲವಾಗಲೆಂದು ಬೇರೆ ಉಪಯೋಗಕ್ಕೆ ಬಾರದ ಹುಲ್ಲು, ಕಸಕಡ್ಡಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಸುವ ರೂಢಿ ಇದೆ. ಈ ವಸ್ತುಗಳು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮೂತ್ರವನ್ನು ಹೀರಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಹಾಯಕವಾಗುತ್ತವೆ.

iv) ಬೂದಿ : ಮನೆಯ ಬೂದಿಯಲ್ಲಿ ಶೇಕಡಾ ೪ರಷ್ಟು ಪೊಟ್ಯಾಶ್ ಇರುತ್ತದೆ. ಇದಲ್ಲದೇ, ಬೂದಿಯ ಕ್ಷಾರಯುತವಾದುದರಿಂದ ಸಾವಯವ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಕಳಿಯುವಾಗ ನಿರ್ಮಾಣಗೊಳ್ಳುವ ಆಮ್ಲತೆಯನ್ನು ಇದು ನಿವಾರಿಸುತ್ತದೆ.