ಭೌತಿಕ ಸಂಗತಿಗಳಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ ಅಮೂರ್ತ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಂಗತಿಗಳನ್ನೂ ಪರಿಗಣಿಸುವುದಾದರೆ, ವಿಶ್ವದ ಅನೇಕ ಅದ್ಭುತಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಥಮ ಹಾಗೂ ಮಹಾ ಅದ್ಬುತವೆಂದರೆ ಭಾರತದ ರಾಮಾಯಣ-ಮಹಾಭಾರತ ಕಥನಗಳು. ಆದಿ ಕವಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಕೃತ ರಾಮಾಯಣದಿಂದ ಇಂದಿನವರೆಗೂ, ಎಂದರೆ ಕನಿಷ್ಠ ಪಕ್ಷ ಎರಡು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ಭಾರತದ ಎಲ್ಲಾ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಈ ಕಥನಗಳು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಮರು ರೂಪುಗಳನ್ನು ಪಡೆದಿವೆ; ದೃಶ್ಯ ಹಾಗೂ ಶ್ರವಣ ಮಾಧ್ಯಮಗಳಲ್ಲಿ ನಾನಾ ರೂಪಾಂತರಗಳನ್ನು ತಾಳಿವೆ; ಭಾರತದಿಂದ ಹೊರಗೆ ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಾದ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವಿವಿಧ ಆಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಇಂದಿಗೂ ಜೀವಂತವಾಗಿವೆ. “ತಿಣಿಕಿದನು ಫಣಿರಾಯ ರಾಮಾಯಣಂಗಳ ಭಾರದಲಿ” ಎಂದು ಕುಮಾರವ್ಯಾಸನು ೧೬ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿಯೇ ಉದ್ಗರಿಸಿದನು. ಅವನೇನಾದರೂ ಇಂದು ಬದುಕಿದ್ದರೆ ಮತ್ತು ಅವನಿಗೆ ಎಲ್ಲಾ ಲಿಖಿತ-ಮೌಖಿಕ ರಾಮಾಯಣಗಳ ಪರಿಚಯವು ಇದ್ದಿದ್ದರೆ “ಉರುಳಿದನು ಫಣಿರಾಯ ರಮಾಯಣಂಗಳ ಭಾರದಲಿ” ಎಂದೇ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದನೋ ಏನೋ! ಈ ಹೇಳಿಕೆ ಮಹಾಭಾರತ ಕಥನಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಎ.ಕೆ.ರಾಮಾನುಜನ್ ಅವರ ಒಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಲೇಖನದ ಹೆಸರು “ಮುನ್ನೂರು ರಾಮಾಯಣಗಳು” (“Three Hundred Ramayanas…”). ಆದರೆ ಆ ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ಅವರೇ ಒಂದು ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಹೇಳುವಂತೆ, ಭಾರತೀಯ ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯೇತರ ಭಾಷೆಗಳ ಲಿಖಿತ-ಮೌಖಿಕ ರಾಮಾಯಣಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿದರೆ ಆ ಸಂಖ್ಯೆ ಸಾವಿರಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಹುದು.[1]

ಈ ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಭಾರತೀಯ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಆವರಿಸಿರುವ ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿರುವ ರಾಮಾಯಣ-ಮಹಾಭಾರತ ಪರಂಪರೆಗಳು ಉತ್ತರಿಸಲು ಸುಲಭವೇನಲ್ಲದ ಅನೇಕ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನೆತ್ತುತ್ತವೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ: ಭಾರತೀಯ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಅವೆರಡೇ ಕಥನಗಳಿಗೆ ಸ್ಪಂದಿಸುತ್ತಿರುವುದು ಆ ಮನಸ್ಸು ಪರಂಪರೆಗೇ ಜೋತುಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ಮತ್ತು ಅದರ ನೂತನ ವಸ್ತು ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಷಮತೆಯ ದಾರಿದ್ರ‍್ಯವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆಯೆ?[2] ಇನ್ನೊಂದು ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ, ಈ ಪರಂಪರೆಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೋ ಒಂದು ರಾಮಾಯಣವನ್ನು/ಮಹಾಭಾರತವನ್ನು ‘ಮೂಲಕೃತಿ’ಯೆಂದು ಗುರುತಿಸಿ, ಉಳಿದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ‘ಮರು/ಪರ್ಯಾಯ/ಉಪ’ ಕಥನಗಳೆಂದು ನೋಡಬೇಕೇ? ಮತ್ತೆ, ಎಲ್ಲಾ ಬಗೆಯ ರಾಮಾಯಣ-ಮಹಾಭಾರತಗಳ ಹೋಲಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಮೌಖಿಕ ರಾಮಾಯಣ-ಮಹಾಭಾರತಗಳ ಇವುಗಳನ್ನೂ ಮರು/ಪರ್ಯಾಯ ಕಥನಗಳೆಂದು ನೋಡಬೇಕೆ? ಅಥವಾ ಅವುಗಳು ಕೇವಲ ‘ಭಿನ್ನ ಕಥನ’ಗಳೇ?-ಇತ್ಯಾದಿ.

ಈ ಅಧ್ಯಾಯನದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಭಾಗಗಳಿವೆ. ಮೊದಲ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾತಿನಿಧಿಕವೆನ್ನಬಹುದಾದ ಕೆಲವು ಮೌಖಿಕ ರಾಮಾಯಣಗಳನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿ, ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಮತ್ತಿತರ ಅಭಿಜಾತ ಕಥನಗಳಿಗಿಂತ ಅವುಗಳು ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವ ನೆಲೆಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ, ಅನಂತರ ಆ ಭಿನ್ನತೆಗಳ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ಈ ಮೊದಲು ಎತ್ತಿದ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಸಾಧ್ಯ ಉತ್ತರಗಳನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನವಿದೆ. ಎರಡನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇದೇ ಬಗೆಯ ಮೌಖಿಕ ಮಹಾಭಾರತಗಳ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯಿದೆ. ಮೂರನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ನಡೆಸಿದ ಚರ್ಚೆಯನ್ನಾಧರಿಸಿದ, ಕೆಲವು ಸಾಧಾರಣೀಕೃತ ತೀರ್ಮಾನಗಳಿವೆ.

* * *

. ಮೌಖಿಕ ರಾಮಾಯಣಗಳು

ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಾನು ಕೆಳಗೆ ಕಾಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಮಾಯಣಗಳನ್ನು/ ರಾಮಾಯಣ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದೇನೆ:

) ಅವಧ್ ರಾಮಾಯಣ:[3] ಡಾ. ಕಿರಣ್ ಮರಾಲಿಯವರು ರಾಮಕಥೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅವಧಿ ಭಾಷೆಯ ಜಾನಪದ ಕಥನಗೀತೆಗಳನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸಿ, ದೀರ್ಘ ಮುನ್ನುಡಿಯೊಡನೆ ಆ ಎಲ್ಲಾ ಗೀತೆಗಳನ್ನು ಲೋಕಗೀತೋಂಮೆ ರಾಮಕಥಾ: ಅವಧಿ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ೧೯೮೬ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದರು. ಈ ಕಥನಗುಚ್ಛವು ಉತ್ತರ ರಾಮಾಯಣವೂ ಸೇರಿದಂತೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾಮಾಯಣದ ಕಥೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಈ ಗುಚ್ಛದ ಆಯ್ದ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಸಂದರ್ಭಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಹಾಡುತ್ತಾರೆಂದು ಮರಾಲಿ ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೆ.

) ಭಿಲ್ಲ ರಾಮಾಯಣ:[4] ಉತ್ತರ ಗುಜರಾತಿನ ಡುಂಗರಿ ಭಿಲ್ಲರೆಂಬ ಬುಡಕಟ್ಟು ಸಮುದಾಯದವರು ರಾಮ್ ಸೀತ್ಮಾನಿ ವಾರ್ತಾ ಎಂಬ ದೀರ್ಘ ರಾಮಾಯಣವನ್ನು ಹಾಡುತ್ತಾರೆ. ಇದನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸಿ, ಆಯ್ದ ಕೆಲ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಗುಜರಾತಿಗೆ ಅನುವಾದಿಸಿ, ಪ್ರಕಟಿಸಿದವರು ಡಾ. ಭಗವಾನ್ ದಾಸ್ ಪಟೇಲ್. ಈ ರಾಮಾಯಣದ ಒಂದು ವಿಶಿಷ್ಟ ಭಾಗವನ್ನು (ರಾವಣ ವಧಾ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು) ಬರೋಡಾದ ಅರುಣಾ ಜೋಷಿಯವರು ಇಂಗ್ಲೀಷಿಗೆ ಅನುವಾದಿಸಿದ್ದಾರೆ. ನಾನು ಈ ಭಾಗವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಗಮನಿಸಿದ್ದೇನೆ.

() ಕುಕಣಾ ರಾಮಾಯಣ:[5] ಗುಜರಾತ್-ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ಗಡಿಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಡಾಂಗ್ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಒಂದು ಬುಡಕಟ್ಟು ಸಮುದಾಯದ ಹೆಸರು ಕುಕಣ. ಅದೇ ಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ದಹ್ಯಾಭಾಯಿ ವಾಧು ಎಂಬುವವರು. ಇದರ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು (ರಾವಣ ಜನ್ಮ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು) ಜೆನಿ ರಾಠೋಡ್ ಎಂಬುವವರು ಇಂಗ್ಲೀಷಿಗೆ ಅನುವಾದಿಸಿದ್ದಾರೆ. ನಾನು ಈ ಭಾಗವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದೇನೆ.

() ಗೊಂಡ ರಾಮಾಯಣ:[6] ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ಪರ್ವತಶ್ರೇಣಿಯ ಪಶ್ಚಿಮದ ತಪ್ಪಲುಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಗೊಂಡ ಸಮುದಾಯದ ಈ (ಕನ್ನಡ) ರಾಮಾಯಣವನ್ನು ಹಾಡಿರುವವರು ತಿಮ್ಮಪ್ಪ ಗೊಂಡರು; ಉ.ಕ. ಜಿಲ್ಲೆ ಹಲ್ಯಾಡಿ ಎಂಬಲ್ಲಿರುವ ಗೊಂಡ ಸಮುದಾಯದ ಪ್ರಮುಖರು. ಇಬ್ಬರು ಸಹ ಗಾಯಕರೊಡನೆ ಇವರು ಹಾಡಿರುವ ೩೦೦೦ ಸಾಲುಗಳಷ್ಟು ದೀರ್ಘವಾಗಿರುವ ಈ ಆವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸಿ, ಮುನ್ನುಡಿಯೊಡನೆ ೧೯೯೯ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದವರು ಡಾ. ಹಿ.ಚಿ. ಬೋರಲಿಂಗಯ್ಯನವರು. ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾಮಾಯಣದ ಕಥೆಯಿದೆ.

() ಜನಪದ ರಾಮಾಯಣ:[7] ನಾಲ್ಕು ಭಿನ್ನ ರಾಮಕಥೆಗಳಿರುವ ಕನ್ನಡದ ಈ ಸಂಕಲನವನ್ನು ಭಿನ್ನ ಗಾಯಕರಿಂದ ಸಂಪಾದಿಸಿ, ಮುನ್ನುಡಿಯೊಡನೆ ೧೯೭೩ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದವರು ಡಾ. ರಾಮೇಗೌಡ, ಡಾ.ಪಿ.ಕೆ. ರಾಜಶೇಖರ, ಮತ್ತು ಡಾ. ಎಸ್. ಬಸವಯ್ಯ, ಇದರಲ್ಲಿರುವ “ಸೀತೆಯ ಜನನ, ಸೀತಾ ಸ್ವಯಂವರ, ಮತ್ತು ಸೀತಾ ಪರೀಕ್ಷೆ” ಈ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಹಾಡಿರುವವರು ಹೊನ್ನಾಜಮ್ಮ; “ಸುಣ್ಕುಮಾರನ ಕಥೆ”ಯನ್ನು ಸಾವಿತ್ರಮ್ಮ: “ಲವಕುಶರ ಕಾಳಗ” ವನ್ನು ಕಂಸಾಳೆ ಮಹಾದೇವಯ್ಯ; ಮತ್ತು “ತಂಬೂರಿ ರಾಮಾಯಣ”ವನ್ನು ಸಿದ್ದಯ್ಯ-ಇವರುಗಳು ಹಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಇದರಲ್ಲಿರುವ ಮೊದಲಿನ ಮೂರು ಕಥನಗಳು ರಾಮಾಯಣದ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದರೆ, ೧೨೧ ಪುಟಗಳಷ್ಟು ದೀರ್ಘವಾಗಿರುವ ನಾಲ್ಕನೆಯ ‘ತಂಬೂರಿಯವರ ರಾಮಾಯಣ’ ಇಡಿಯಾಗಿ ರಾಮನ ಕಥೆಯನ್ನು ಪ್ರಸ್ತುತಪಡಿಸುತ್ತದೆ.

ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಬರುವ ರಾಮಕಥೆಯನ್ನು ಹೀಗೆ ಸಂಗ್ರಹಿಸಬಹುದು:

() ಅವಧ್ರಾಮಾಯಣ: ಅವಧ ಪ್ರಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವಧೀ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿಯೇ ರಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ತುಳಸೀ ರಾಮಾಯಣವು ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಈ ಸಂಕಲನದ ಗೀತೆಗಳೂ ಬಹು ಮಟ್ಟಿಗೆ ಅದರ ಕಥೆಯನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತವೆ. ಪರಿಣಾಮತಃ, ದಶರಥನ ಯಾಗ ಮತ್ತು ರಾಮಜನ್ಮ, ಶಿವ ಧನುರ್ಭಂಗ, ಮಂಥರೆಯ ಪಾತ್ರ, ಶೂರ್ಪನಖಾ ಪ್ರಸಂಗ, ಮಾಯಾಜಿಂಕೆ, ಅಗ್ನಿ ಪರೀಕ್ಷೆ, ಸೀತಾ ಪರಿತ್ಯಾಗ, ಲವಕುಶರ ಕಾಳಗ-ಇತ್ಯಾದಿ ಘಟನೆ-ಪಾತ್ರಗಳು ಈ ಗೀತ ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿಯೂ ಇವೆ. ಆದರೂ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ ಭಿನ್ನತೆಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ.

ಈ ಗೀತೆಗಳಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದಿರುವ ಭಾಗಗಳೆಂದರೆ: ಕ್ರೌಂಚವಧೆ, ಅಹಲ್ಯಾ ವೃತ್ತಾಂತ, ವಾಲಿ ವಧೆ, ಇತ್ಯಾದಿ. ಮುಖ್ಯವಾಗಿ, ವಾಲ್ಮೀಕಿ-ತುಳಸೀ ರಾಮಾಯಣಗಳೂ ಸೇರಿದಂತೆ ಅಭಿಜಾತ ರಾಮಾಯಣಗಳ ಹೋಲಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಗೀತೆಗಳು ಪ್ರಸ್ತುತ ಪಡಿಸುವ ರಾಮಕಥೆ ಭಿನ್ನವಾಗುವುದು ಸೀತೆಯ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ.

ಸೀತೆಯ ಜನನ: ಸೀತೆ ರಾವಣಾತ್ಮಜೆ ಮತ್ತು ರಾವಣಕುಲ ನಾಶಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಮಂಡೋದರಿಯ ಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದವಳು. ಇವಳು ‘ಕುಲನಾಶ ನಿಮಿತ್ತಿಕೆ’ ಯಾಗುತ್ತಾಳೆ ಎಂಬ ಭವಿಷ್ಯದ ಕಾರಣದಿಂದ ನಾರದರ ಸಲಹೆಯಂತೆ ನವಜಾತ ಶಿಶುವನ್ನು ಒಂದು ಮಡಕೆಯಲ್ಲಿಟ್ಟು ಜನಕನ ರಾಜ್ಯದ ಹೊಲವೊಂದರಲ್ಲಿ ಆ ಮಡಕೆಯನ್ನು ಹೂಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಜನಕನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅನಾವೃಷ್ಟಿಯ ಕಾರಣದಿಂದ ದುರ್ಭಿಕ್ಷಕಾಲ ಬಂದು ಪ್ರಜೆಗಳೆಲ್ಲರೂ ತೊಂದರೆಗೊಳಗಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಜನಕರಾಜನ ಹೆಂಡತಿ ಸೋಧಯಿಲಾ ಮಧ್ಯರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ವಿವಸ್ತ್ರಳಾಗಿ ಹೊಲವನ್ನು ಉತ್ತರೆ ಮಳೆ ಬರುತ್ತದೆಂದು ಪುರೋಹಿತರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಹಾಗೆಯೇ, ಜನಕನ ಹೆಂಡತಿ ಹೊಲ ಉಳುವಾಗ ಮಡಕೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಮಗು ಸಿಕ್ಕಿ, ಅದನ್ನು ಅವಳು ಮನೆಗೆ ಕರೆತಂದು, ಸೀತೆ ಎಂದು ಹೆಸರಿಡುತ್ತಾಳೆ ಕೂಡಲೇ ಮಳೆ ಸುರಿಯಲಾರಂಭಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಇವಳು ಜಗಜ್ಜನನಿ; ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಮದುವೆಯಾಗುತ್ತಾಳೆ’ ಎಂದು ಪಂಡಿತರು ಭವಿಷ್ಯ ನುಡಿಯುತ್ತಾರೆ.

ಬೆಳೆಯುತ್ತಾ, ಸೀತೆ ಒಮ್ಮೆ ತಂದೆಯೊಡನೆ ಶಿವಾಲಯಕ್ಕೆ ಪೂಜೆ ಮಾಡಲು ಹೋಗುತ್ತಿರುವಾಗ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬರುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ‘ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಗಾಗಿ ಮಾಲೆ ಕಟ್ಟುತ್ತಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ಸೀತೆ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ.

ಶಿವ ಧನುಸ್ಸು: ಭಗವಾನ್ ಶಂಕರನು ರಾವಣನ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಮೆಚ್ಚಿ ತನ್ನ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಅವನಿಗೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ಮತ್ತು “ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಇಡಬಾರದು ಮತ್ತು ಲಘುಶಂಕೆಯ ನಂತರ ಶುದ್ಧವಾಗದೆ ಮುಟ್ಟಬಾರದು” ಎಂಬ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಹೆಗಲ ಮೇಲೆ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ರಾವಣನು ತನ್ನ ಪಟ್ಟಣಕ್ಕೆ ಹಿಂತಿರುಗುತ್ತಿರುವಾಗ ಜನಕನಗರಿಯಲ್ಲಿ ಲಘುಶಂಕೆಯನ್ನು ತಡೆಯಲಾರದೆ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಜನಕನ ಅರಮನೆಯ ಬಾಗಿಲ ಬಳಿ ಇಡುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಹಿಂತಿರುಗಿದಾಗ ಅವನಿಗೆ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಎತ್ತಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲಿಯೇ ಅದನ್ನು ಬಿಟ್ಟಿರಲು ಅಶರೀರ ವಾಣಿಯಾಗುವುದರಿಂದ, ಅಲ್ಲಿಯೇ ಧನಸ್ಸನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ರಾವಣನು ಲಂಕೆಗೆ ಹಿಂತಿರುಗುತ್ತಾನೆ.

ಜನಕನು ಧನಸ್ಸನ್ನು ಒಳಗಿಟ್ಟು ಪ್ರತಿದಿನವೂ ಅದನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ. ಒಂದು ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಆಟವಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅದನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡಾಗ ಆಶ್ಚರ್ಯಚಕಿತನಾದ ಜನಕ ಆ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಎತ್ತಿ ಹೆದೆಯೇರಿಸುವವನೇ ಅವಳ ಗಂಡ ಎಂದು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸ್ವಯಂವರಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧತೆಗಳು ನಡೆದಾಗ ಜನಕನು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಆಹ್ವಾನ ನೀಡುವುದಿಲ್ಲ; ಆಮಂತ್ರಣವು ತಲಪಿದರೆ ವೃದ್ಧ ದಶರಥನೇ ಬಂದು ಸೀತೆಯನ್ನು ವಿವಾಹವಾಗಬಹುದೆಂಬ ಭೀತಿ. ಕೊನೆಗೆ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಸ್ವಯಂವರಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನು ಧನುರ್ಭಂಗ ಮಾಡಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಮದುವೆಯಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಸೀತಾಪಹರಣ: ರಾವಣನೇ ಯತಿಯ ವೇಷದಲ್ಲಿ ಬಂದು “ಸೀತಾಕೋ ಮನ್ ಹೀ ಮನ್‌ಮೆ ಪ್ರಣಾಮ್ ಕಿಯಾ” (ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಸೀತೆಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡಿದನು); ಅನಂತರ ಅವಳನ್ನು ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ತನ್ನ ವಾಹನದಲ್ಲಿ ಕೂರಿಸಿಕೊಂಡು ಲಂಕೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಅಶೋಕವನದಲ್ಲಿ ಅವಳನ್ನು ಬಂಧನದಲ್ಲಿಟ್ಟನಂತರ, ಸೀತೆಗೆ “೧೨ ವರ್ಷ ಅಣ್ಣತಂಗಿಯರಂತೆ ನಮ್ಮ ಸಂಬಂಧವಿರುತ್ತದೆ; ಅನಂತರ ಯಾವ ಸಂಬಂಧ ಬೇಕಾದರೂ ಆಗಲಿ” ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ.

ಸೀತಾ ಪರಿತ್ಯಾಗ: ರಾಮನೇ ಸೀತೆಗೆ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಮಹರ್ಷಿಯ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆ ಕಾರಣವನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ ಹೀಗೆ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ: “ಇಡೀ ಜಗತ್ತು ನಿನ್ನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಿದೆ ಮತ್ತು ನನ್ನನ್ನು ಧಿಕ್ಕರಿಸುತ್ತಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಈಗ ನೀನು ಹೋಗು; ಮುಂದೆ ನಿನ್ನ ಮಕ್ಕಳೊಡನೆ ನನ್ನ ಲೀಲೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತೇನೆ.”

ಇನ್ನೊಂದು ಗೀತೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ತನ್ನ ‘ನನದ್’ (ನಾದಿನಿ) ಪುಸಲಾಯಿಸಿದಂತೆ ಸೀತೆ ರಾವಣನ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಬರೆಯುತ್ತಾಳೆ. ಅನಂತರ ಆ ಸಂಗತಿಗೆ ಉಪುಕಾರ ಬೆರೆಸಿ ನಾದಿನಿ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿದ ರಾಮ ಸೀತೆಯ ಚಾರಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ಸಂದೇಹಿಸಿ ಅವಳನ್ನು ಕಾಡಿಗೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಲವಕುಶ: ಆಟವಾಡುವಾಗ ಲವಕುಶರನ್ನು ಅವರ ಒಡನಾಡಿಗಳು ತಂದೆಯ ಹೆಸರನ್ನು ಕೇಳಿ ಹಂಗಿಸಿದಾಗ ಲವಕುಶರು ಬಂದು ತಮ್ಮ ತಾಯಿಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆಗ ಸೀತೆ ಅವರು ಶ್ರೀರಾಮನ ಮಕ್ಕಳೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ.

ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ, ‘ವಿರೋಗದಿಂದ (ಅನುರಾಗ+ಕ್ರೋಧ) ಸೀತೆ ರಾಮನನ್ನು ನೋಡಿ, ಒಂದೂ ಮಾತನಾಡದೆ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿಹೋಗುತ್ತಾಲೆ.

() ಭಿಲ್ಲ ರಾಮಾಯಣ: (ರಾಮ್ ಔರ್ ಸೀತ್ಮಾ ನಿ ವಾರ್ತಾ”)

ರಾವಣ ವಧೆ: ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾವಣನನ್ನು ಹೇಗೆ ಮಾಡಿದರೂ ಸೋಲಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದಿದ್ದಾಗ, ಅದರ ಬಗ್ಗೆಯೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿರುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಲಂಕೆಯ ಅರಮನೆಯ ಅಗಸನನ್ನು ಭೇಟಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅಗಸನಿಗೆ ‘ನೌಲಾಕಾ ಹಾರ್’ದ ಲೋಭವನ್ನು ತೋರಿಸಿ, ಅವನಿಂದ ಮಂಡೋದರಿಯ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. (ಈ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ‘ಪರಿಪೂರ್ಣ ಪುರುಷ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅವತಾರವೆಂದು ಭಾವಿಸಲ್ಪಡುವ ಪಾಬೂಜಿ ಅದೇ ಹೆಸರಿನ ರಾಜಸ್ಥಾನಿ ಮೌಖಿಕ ಮಹಾಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಮರಳುಗಾಡಿನ ದೇವತೆ’ ಎಂದು ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಕೀರ್ತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ.[8]

ಅನಂತರ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮಂಡೋದರಿಯಂತೆ ವೇಷಭೂಷಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ, ರಾವಣನಿಗಿಷ್ಟವಾದ ೩೨-೩೩ ಬಗೆಯ ವಿವಿಧ ಭಕ್ಷ್ಯಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸಿ, ಅವನನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ, ಈಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವನ ಪ್ರಾಣಹಾನಿಯಾಗುವ ಸಂಭವವಿದೆಯೆಂದು ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳು ಅನಾಥಳಾಗುತ್ತಾಳೆಂದು ಅಳಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ (ಳೆ). ಅವನನ್ನು (ಮಂಡೋದರಿಯನ್ನು) ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಲು ರಾವಣನು ತನ್ನನ್ನು ಸಾಯಿಸುವುದು ಅಷ್ಟು ಸುಲಭವಲ್ಲವೆಂದೂ, ತನ್ನ ಪ್ರಾಣವು ಸೂರ್ಯನ ರಥದಲ್ಲಿರುವ ಕಣಜದ ದೇಹದಲ್ಲಿದೆಯೆಂದೂ, ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಯಾವ ನರ ಮನುಷ್ಯನೂ ಹೋಗುವುದು ಅಸಾಧ್ಯವೆಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಏಕೆಂದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೇಳಿದಾಗ ಆ ಸಾಹಸವನ್ನು ರಾವಣನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ: ಆ ಸಾಹಸ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಲು ಅಪೇಕ್ಷಿಸುವವನು ಮೊದಲಿಗೆ ೧೨ ಗಾಣಗಳಿಂದ ಎಣ್ಣೆಯನ್ನು ತಂದು, ಅದನ್ನು ಕುದಿಸಬೇಕು. ಅನಂತರ ಕುದಿಯುತ್ತಿರುವ ಎಣ್ಣೆ ಕಡಾಯಿಯ ಎರಡು ಅಂಚುಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ಕಾಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಸೂರ್ಯನತ್ತ ಬಾಣವನ್ನು ಗುರಿಯಿಡಬೇಕು; ಸೂರ್ಯನು ಉದಯವಾದನಂತರ ಅವನ ಗತಿಯನ್ನೇ ಸದಾ ಲಕ್ಷಿಸುತ್ತಿರಬೇಕು; ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನ ರಥದಲ್ಲಿರುವ ಕಣಜದ ನೆರಳು ಕಡಾಯಿಯ ಎಣ್ಣೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ. ಕೂಡಲೇ ಅದನ್ನು ಬಾಣದಿಂದ ಭೇದಿಸಿದರೆ ಅದು ಕೆಳಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ, ಈ ಬಗೆಯ ಸಾಹಸ ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸಿರುವ ವ್ಯಕ್ತಿಯಿಂದ ಮಾತ್ರ ಸಾಧ್ಯ.

ಹೀಗೆ ರಾವಣನ ಜೀವ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಅರಿತುಕೊಂಡ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅನಂತರ ತನ್ನ ಮೊದಲಿನ ವೇಷದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಶಿಬಿರಕ್ಕೆ ಮರಳಿ ರಾಮನಿಗೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನಿರೂಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ,ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಯೇ ಆಗಿದ್ದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾವಣನು ವಿವರಿಸಿದಂತೆಯೇ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಮಾಡಿ, ಆ ಕಣಜವನ್ನು ಹೊಡೆದು,ಆ ಸತ್ವ ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಜಯಶಾಲಿಯಾಗುತ್ತಾರೆ; ಕೂಡಲೇ ರಾವಣನೂ ಧರಾಶಾಯಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ.

() ಕುಂಕಣ ರಾಮಾಯಣ:

ರಾವಣಸೀತೆಯರ ಜನ್ಮ ವೃತ್ತಾಂತ: ಹಿಂದೊಮ್ಮೆ ಆರು ಜನ ಸಹೋದರರಿದ್ದರು; ಅವರೆಲ್ಲರೂ ದರೋಡೆಖೋರರು. ಅವರಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯವನು ಕೈಕಾಲುಗಳಿಲ್ಲದವ, ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದ ನಂತರ ಅವನನ್ನು ನಿಷ್ಪ್ರಯೋಜಕನೆಂದು ಹೀಯಾಳಿಸಿ ಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಗಟ್ಟುತ್ತಾರೆ. ಆ ಅಪಾಂಗನು ಕಷ್ಟದಿಂದ ತೆವಳುತ್ತಲೇ ಶಿವನನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಲು ಕೈಲಾಸವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಲಿಂಗದ ಎದುರು ಕುಳಿತು ಒಂದು ವರ್ಷದ ಕಾಲ ಶಿವನನ್ನು ಕುರಿತು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಇವನ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಮೆಚ್ಚಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾದ ಶಿವನನ್ನು ಇತರರಿಗಿರುವಂತೆಯೆ ತನಗೂ ಕೈಕಾಲ್ಗಳನ್ನು ಕೊಡಲು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ. “ಆಯಿತು; ನಿನ್ನ ಇಷ್ಟವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಆದರೆ ಈಗ ನನಗೆ ತುಂಬಾ ಕೆಲಸವಿದೆ; ಅದು ಮುಗಿದ ಬಳಿಕ ನಿನ್ನ ಬಳಿ ಬರುತ್ತೇನೆ. ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೂ ನೀನು ನನ್ನ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿರು. ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಗೆ ಬೇಕಾದರೂ ಹೋಗು; ಆದರೆ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನ ಕೋಣೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಹೋಗಬೇಡ. ಹೋದರೆ ನಿನಗೆ ಅಪಾಯ ತಪ್ಪಿದ್ದಲ್ಲ,” ಎಂದು ಶಿವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಕೆಲ ದಿನಗಳನಂತರ ಆ ಅಪಾಂಗನು ಶಿವನ ಮೇಲಿನ ಕೋಪದಿಂದ ಆದದ್ದಾಗಲಿ ಎಂದು ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನ ಕೋಣೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಲೊಂದು ಅಮೃತದ ಕೊಳವಿತ್ತು. ಅವನು ಅದಕ್ಕೆ ಬಇದ್ದ ಕೂಡಲೇ ಅವನಿಗೆ ಒಂಬತ್ತು ಹೊಸ ತಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಹದಿನೆಂಟು ಹೊಸ ಕಯಗಳು ಬೆಳೆಯುತ್ತವೆ. ಅವನೂ ಬೆಳೆದು ದಷ್ಟಪುಷ್ಟ ತರುಣನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆ ಸಮಯಕ್ಕೆ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದ ಶಿವನು ಅವನನ್ನು ನೋಡಿ ಆಶ್ಚರ್ಯದಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: “ನಿನಗೆ ದೇವರ ಕೃಪೆಯಿದೆಯೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ. ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ನೀನು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ರಾವಣನೆಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗಿ ಲಂಕಾಪಟ್ಟಣದ ರಾಜನಾಗು. ನಿನ್ನನ್ನು ಯಾರೂ ಸೋಲಿಸಲಾರರು. ನಿನ್ನ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಅಹಿ ಎಂಬ ಸರ್ಪ ಮತ್ತು ಮಹಿ ಎಂಬ ಹಸು ನಿನ್ನೊಡನೆ ಇರುತ್ತವೆ.”

ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದನಂತರ ರಾವಣನು ಶಿವನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ: “ನನ್ನಂತಹ ವಿಕೃತ ರೂಪಿಯನ್ನು ಯಾರೂ ಮದುವೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗ ತಾನೆ ಮನೆಯೊಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ತರುಣಿ ನನ್ನ ಪತ್ನಿಯಾಗುವಂತೆ ಕರುಣಿಸು.” ಆ ತರುಣಿ ಪಾರ್ವತಿ. ತನ್ನ ಪತ್ನಿಯನ್ನೇ ರಾವಣನಿಗೆ ಹೇಗೆ ಕೊಡುವುದೆಂದು ಶಿವನಿಗೆ ಚಿಂತೆಯಾದರೂ ವಚನಬದ್ಧನಾದುದರಿಂದ ರಾವಣನೊಡನೆ ಹೋಗಲು ಪಾರ್ವತಿಗೆ ಆಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಪತಿವ್ರತೆಯೂ ಗುಣಶೀಲೆಯೂ ಆದ ಪಾರ್ವತಿ ರಾವಣನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಾಳೆ.

ಈ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮನ್ನು ಕಾಪಾಡಿ, ಪಾರ್ವತಿಯು ಕೈಲಾಸದಲ್ಲಿಯೇ ಉಳಿಯುವಂತೆ ಮಾಡಲು ದೇವತೆಗಳೆಲ್ಲರೂ ದೇವದೇವನಾದ ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ. ತಥಾಸ್ತು ಎಂದ ಕೃಷ್ಣನು (ನಾರಾಯಣನು) ಒಬ್ಬ ಬುಡಕಟ್ಟು ಮನುಷ್ಯನಂತೆ ವೇಷ ಧರಿಸಿ, ಲಂಕೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ರಾವಣನನ್ನು ಸಂಧಿಸಿ, ಶಿವನು ಅವನಿಗೆ ಮೋಸ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆಂದೂ ಅವನೊಡನೆ ಇರುವವಳು ನಿಜವಾದ ಪಾರ್ವತಿಯಲ್ಲ, ಅವಳದಾಸಿ ಎಂದೂಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಸಂಶಯದಿಂದ ರಾವಣನು ಕೈಲಾಸಕ್ಕೆ ಮರಳುವ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಕೃಷ್ಣನು ಕಪ್ಪೆಯೊಂದನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಅದಕ್ಕೆ ಪಾರ್ವತಿಯ ರೂಪು ಕೊಟ್ಟು, ಅವಳ ಶಿರದ ಹಿಂದೆ ಪ್ರಭಾವಳಿಯೊಂದನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೈಲಾಸಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದ ರಾವಣನು ಪ್ರಭಾವಳಿಯಿದ್ದುದರಿಂದ ಆ ಮಾಯಾ ಪಾರ್ವತಿಯನ್ನೇ ನಿಜವಾದ ಪಾರ್ವತಿಯೆಂದು ನಂಬಿ ಅವಳೊಡನೆ ಲಂಕೆಗೆ ಮರಳುತ್ತಾನೆ. ನಿಜವಾದ ಪಾರ್ವತಿಯು ಶಿವನನ್ನು ಸೇರುತ್ತಾಳೆ.

ಮತ್ತೆ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ರಾವಣನನ್ನು ಭೇಟಿ ಮಾಡುವ ಅದೇ ಬುಡಕಟ್ಟಿನ ಮನುಷ್ಯ (ಕೃಷ್ಣ) ಶಿವನು ಅವನನ್ನು ಮತ್ತೂ ವಂಚಿಸಿದ್ದಾನೆಂದೂ ಅವನು (ರಾವಣನು) ಶಿವನಿಂದ ಮೃತ್ಯುಸಿಂಹಾಸನವನ್ನು ಕೇಳಬೇಕಾಗಿತ್ತೆಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಕೈಲಾಸಕ್ಕೆ ಬರುವ ರಾವಣನು ಶಿವನನ್ನು ಮೃತ್ಯುಸಿಂಹಾಸನಕ್ಕಾಗಿ ಬೇಡಲು ಶಿವನು ಲೆಕ್ಕಣಿಕೆಯಿಂದ ಕಾಗದದ ಮೇಲೆ ಹೀಗೆ ಬರೆಯುತ್ತಾನೆ: “ಅಯ್ಯೋಧ್ಯೆಯ ರಾಜನಿಗೆ ಕೈಕಯಿಯೆಂಬ ರಾಣಿಯಲ್ಲಿ ಏಳನೆಯ ಅವತಾರವಾದ ರಾಮನು ಜನ್ಮಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿಭೂಮಿಯೆಲ್ಲವೂ ನಡುಗುತ್ತದೆ; ರಾವಣನ ಕಾಲಿಗೆ ಬಲವಾದ ಮುಳ್ಳು ಚುಚ್ಚಿ ಅದರ ನೋವು ಅವನ ತಲೆಗೇರುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಮಲೇರಿಯಾ ಜ್ವರದಿಂದ ನರಳುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಗೆ ರಾಮನಿಂದ ರಾವಣನ ಸಾವು ಘಟಿಸುತ್ತದೆ.”

ಇದನ್ನು ಕೇಳಿದ ರಾವಣನು ಮಾನವನಾದ ರಾಮನನ್ನು ತಾನೇ ಮೊದಲು ಕೊಲ್ಲಬಹುದೆಂದ ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಮಾಯಾ ಪಾರ್ವತಿಯೊಡನೆ ಲಂಕೆಗೆ ಮರಳುತ್ತಾನೆ. ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಗಂಗಾನದಿಯ ಬಳಿ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆಯಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿ ಪಾರ್ವತಿಯ ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ತಲೆಯಿಟ್ಟು ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸುತ್ತಲೂ ಕಪ್ಪೆಗಳು ಕೂಗುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಾಯಾ ಪಾರ್ವತಿಯು ಥಟ್ಟನೆ ನೀರಿಗೆ ಧುಮುಕಿ ಆನಂದದಿಂದ ಈಜಾಡುತತಾಳೆ. ನಿದ್ರೆಯಿಂದೆದ್ದ ರಾವಣನು ಪಾರ್ವತಿಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ‘ರಾಣೀ’ ಎಂದು ಘರ್ಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ಘರ್ಜನೆಗೆ ಅವಳು ಬೆಚ್ಚಿ ಬೀಳುತ್ತಾಳೆ ಮತ್ತು ಅವಳ ಗರ್ಭದಲ್ಲಿದ್ದ ಎರಡು ತಿಂಗಳ ಭ್ರೂಣವು ಕೆಳಗೆ ಬಿದ್ದು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ತೇಲಿಹೋಗುತ್ತದೆ. ಮಾಯಾ ಪಾರ್ವತಿಯ ಪ್ರಭಾವಳಿಯೂ ಇಲ್ಲದಂತಾಗಿ ಅವಳು ಮಂಕಾಗುತ್ತಾಳೆ. ಅನಂತರ ಅವಳೊಡನೆ ರಾವಣನು ಲಂಕೆಗೆ ತಲಪಿ ರಾಜ್ಯವಾಳುತ್ತಾನೆ.

ಗಂಗಾ ನದಿಯ ಒಂದು ಕಡೆ ಜನಕರಾಜನ ರಾಜ್ಯವಿದ್ದರೆ ಮತ್ತೊಂದು ಕಡೆ ಜಂಬುಮಾಲಿಯ ಚಿಕ್ಕ ರಾಜ್ಯವಿರುತ್ತದೆ. ನೀರಿನಲ್ಲಿ ತೇಲುತ್ತಿದ್ದ ಭ್ರೂಣವು ಜಂಬುಮಾಲಿಯ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ತೋಟವನ್ನು ತಲಪಿದ ಕೂಡಲೇ ಅಲ್ಲಿಯೇ ನಿಂತು. ಬೆಳೆದು ಬಾಲಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ತೋಟದ ಎಲ್ಲಾ ಮರಗಳೂ ಹೂಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ ತುಂಬುತ್ತವೆ. ಕನಸಿದ್ನಲ್ಲಿ ಈ ಅದ್ಭುತವನ್ನು ಕಂಡ ಜಂಬುಮಾಲಿಯು ಮರು ದಿನ ತೋಟಕ್ಕೆ ಹೋಗಿಅಲ್ಲಿ ಅಳುತ್ತಿದ್ದ ಮಗುವನ್ನು ಮನೆಗೆ ತಂದು, ಸೀತೆಯೆಂದು ಹೆಸರಿಟ್ಟು, ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಬೆಳೆಸುತ್ತಾನೆ. ಬಹು ಬೇಗ ಅವಳು ಬೆಳೆದು ದೊಡ್ಡವಳಾಗುತ್ತಾಳೆ.

ಗೌರಿ ಹಬ್ಬದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಈ ಎರಡೂ ರಾಜ್ಯಗಳ ಸ್ತ್ರೀಯರ ನಡುವೆ ಕಲಹವಾಗಿ, ಸೀತೆಯೊಬ್ಬಳೇ ಜನಕರಾಜ್ಯದ ೩೬೦ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ಓಡಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅನಂತರ ಅದಕ್ಕೆ ತಪು ಕಾಣಿಕೆಯಾಗಿ ಜನಕನು ಸೀತೆಯನ್ನೇ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಸೀತೆ ಜನಕನ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಮಗಳಂತೆಯೇ ಇರುತ್ತಾಳೆ.

ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ರಾಜನಾದ ದಶರಥನು ಜನಕನ ಹೆಂಡತಿಯ ಅಣ್ಣ. ಒಮ್ಮೆ ತನ್ನ ತಂಗಿಯನ್ನು ನೋಡಲು ಅಲ್ಲಿಗೆ ದಶರಥನು ಬಂದಾಗ ತನ್ನ ಬೃಹದಾಕಾರದ ಧನಸ್ಸನ್ನು ಅರಮನೆಯ ಪಡಸಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಇಡುತ್ತಾನೆ. ಊಟವಾದ ಮೇಲೆ ಎಲ್ಲರೂ ಮಲಗಿರುವಾಗ, ಸೀತೆಯು ಆ ಧನಸ್ಸನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಿ ಉದ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಆಟವಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾಳೆ. ನಿದ್ದೆ ತಳೆದ ನಂತರ ತನ್ನ ಧನಸ್ಸನ್ನು ಕಾಣದೆ ದಶರಥನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಸೀತೆಯು ಅದರೊಡನೆ ಆಡವಾಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಆಶ್ಚರ್ಯಚಕಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಕೂಡಲೇ ತನ್ನ ಭಾವ ಜನಕನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: “ನನ್ನ ಈ ಧನುಸ್ಸು ಮತ್ತು ಎರಡೂವರೆ ಮಣ ತೂಕದ ಕತ್ತಿಯಂತಿರುವ ಈ ಬಾಣ ಇವೆರಡನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತೇನೆ. ಸೀತೆಗೆ ಹದಿನಾರು ತುಂಬಿದಾಗ ಅವಳ ಸ್ವಯಂವರವನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸು. ಯಾರು ಈ ಬಿಲ್ಲುಬಾಣಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಎಡಗಾಲಿನ ಕಿರು ಬೆರಳಿನಿಂದ ಎತ್ತಿ, ಅನಂತರ ಕುದಿಯುತ್ತಿರುವ ಎಣ್ಣೆಯ ದೊಡ್ಡ ಕಡಾಯಿಯ ಮೇಲೆ ನಿಂತು ಅದರ ಮೇಲೆ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ಚಲಿಸುವ ಮೀನನ್ನು ಭೇದಿಸಿ ಆ ಮೀನು ಮತ್ತು ಬಾಣ ಎರಡೂ ಕೆಳಗೆ ಎಣ್ಣೆಯೊಳಗೆ ಬೀಳುವಂತೆ ಮಾಡಿ,ಅನಂತರ ತಾನೂ ಆ ಎಣ್ಣೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಬಾರಿ ಮುಳುಗೆದ್ದು, ತಾಂಬೂಲವನ್ನು ಸೇವಿಸಿ, ಅದರ ರಸವನ್ನು ದೂರದ ಕಾಡಿನ ತನಕ ಉಗಿದು ಆ ಕಾಡನ್ನು ಸುಡುತ್ತಾನೋ ಅಂತಹ ವೀರನೇ ಸೀತೆಯ ಕೈಹಿಡಿಯಲು ಯೋಗ್ಯ ವರ.”

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ದಶರಥನು ತನ್ನ ಬಿಲ್ಲುಬಾನಗಳನ್ನು ಅಲ್ಲಿಯೇ ಬಿಟ್ಟು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಮರಳುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆ ದಿನದಿಂದ ದಿನಕ್ಕೆ ಪ್ರವರ್ಧಮಾನಳಾಗುತ್ತಾ, ಶೋಡಷಿಯಾಗುತ್ತಾಳೆ.

() ಗೊಂಡರ ರಾಮಾಯಣ: (ಕನ್ನಡ)

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ರಾಮಾಯಣದ ಹೋಲಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಈ ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದಿರುವ ಭಾಗಗಳೆಂದರೆ: ಕ್ರೌಂಚವಧೆ, ಶ್ರವಣ ಕುಮಾರನ ಕಥೆ, ಪುತ್ರಕಾಮೇಷ್ಠಿ, ಮಂಥರೆ, ಅಹಲ್ಯಾ ಪ್ರಸಂಗ, ಶಿವ ಧನುಸ್ಸಿನ ಭಂಗ, ಶಬರಿ, ಅಗ್ನಿ ಪರೀಕ್ಷೆ, ಇತ್ಯಾದಿ; ಮತ್ತು ಇದರಲ್ಲಿ ಇರುವ ಹಾಗೂ ಅಭಿಜಾತ ರಾಮಾಯಣಗಳಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದಿರುವ ಕೆಲವು ಮುಖ್ಯ ಸಂಗತಿಗಳು ಹೀಗಿವೆ:

() ಆಕಾಶಕಾಕಿ: ಶಿವ ಧನುಸ್ಸಿನ ಬದಲಿಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಆಕಾಶಕಾಕಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಜನಕರಾಜನು ಸ್ನಾನಮಾಡಿ ಬಂದನಂತರ ದಿನವೂ ಅವನ ಧ್ಯಾನಕ್ಕೆ ಭಂಗ ತರುತ್ತಿದ್ದ ‘ಆಕಾಶಕಾಕಿ’ಯನ್ನು ಹೊಡೆದವರಿಗೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಮದುವೆ ಮಾಡಿಕೊಡುವುದಾಗಿ ಜನಕನು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಆಕಾಸ ಕಾಕಿ’ಯನ್ನು ಹೊಡೆಯಬೇಕಾದರೆ “ಕಂಕ್ಳಲ್ಲೂ ಕವುಡೇನೆ ಕಟ್ಟಬೇಕು; ಮೂಗುನಲು ನೆಲಮುಸುರಿ ಕಟ್ಟಬೇಕಾ; ಬೆನ್ನು ಮ್ಯಾಲೊಂದೆ… ನಾಗುಬೆತ್ತಾನೆ ಬೆಳಿಬೇಕಾ; ಗಂಟ್ಳಲ್ಲಿ… ಸಾವಿಗನೆ ಬಲೆಯೊಂದ ಕಟ್ಟಬೇಕಾ;….” ಇಂತಹ ನೇಮ-ನಡತೆಗಳುಳ್ಳ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತನ್ನ ತಪಃಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಆಕಾಸ ಕಾಕಿಯನ್ನು ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಸೀತೆಯ ಮದುವೆ ರಾಮನೊಡನೆ ಆಗುತ್ತದೆ.

() ವಿವಾಹಪೂರ್ವ ಪ್ರಸಂಗ: ಆರು ವರ್ಷ ವನವಾಸವನ್ನು ಪೂರೈಸಿ, ಜನಕ ಮಹಾರಾಜನ ಬಿಲ್ಲುಹಬ್ಬಕ್ಕೆ ಬರುವ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ‘ಆಕಾಸ ಕಾಕಿ’ಯನ್ನು ಹೊಡೆಯುವ ಮೊದಲು ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ನೀರು ಕೇಳುವ ನೆಪದಲ್ಲಿ ಅವಳ ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ಬಂದು, ಅಲ್ಲಿ ಏನೂ ತಿಳಿಯದ ಮೂರ್ಖರಂತೆ ವರ್ತಿಸಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ: ಸೀತೆ ನೀರು ಕುಡಿಯಲು ಕೊಟ್ಟಾಗ ಬಾಯಿಯಿಂದ ಕುಡಿದು ಮೂಗಿನಿಂದ ಬಿಡುತ್ತಾರೆ, ಮೂಗಿನಿಂದ ಕುಡಿದು ಬಾಯಿಯಿಂದ ಬಿಡುತ್ತಾರೆ.

() ಸೀತಾಪಹರಣ: ಮಾಯಾಮೃಗವನ್ನು ಕಂಡಕೂಡಲೇ ಅದರ ಚರ್ಮದಿಂದ ಕುಬಸ ಹೊಲಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಸೀತೆ ಆಸೆಪಡುತ್ತಾಳೆ. ರಾಮನ ಸಹಾಯಕ್ಕೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೋಗಲು ಹಿಂಜರಿಯುವಾಗ ಅವನನ್ನು ತುಚ್ಛವಾಗಿ ಜರಿಯುತ್ತಾಳೆ: “ರಾಮಾ ಸತ್ತರೂ ಸಾಯಲಿ ಎಂದೂ ವೀಗಿನ್ನೂ/ ನನ್ನ ನೀವೇನೂ ಆಳುಬೇಕಾ ಎಂದಾಳು.”

ರಾವಣನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಲಂಕೆಗೆ ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ಕರೆದೊಯ್ದಾಗ “ಐದೊರುಷ ಅಜ್ಞಾಸ ಮಾಡಬೇಕಾ… ನನ್ನ ಮೈಯಾರು ಮುಟ್ಟಬಾರ್ದು ವೀಗಿನ್ನು” ಎಂದು ರಾವಣನಿಗೆ ಕಟ್ಟಳೆ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ.

[1] A.K. Ramanujan, “Three Hundred Ramayanas: Five Examples and Three Thoughts on Translation,” in Vinay Dharwadkar, ed. The Collected Essays of A.K. Ramanujan (New Delhi: OUP 1999) pp.133-134.)

[2] ಸ್ವತಂತ್ರ ವಸ್ತು ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಷಮತೆಯ ಅಭಾವವೇ ಈ ಬಗೆಯ ರಾಮಾಯಣ-ಮಹಾಭಾರತಗಳ ಮರುಕಥನಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವೆಂದು ಸುಚೇತನ ಸ್ವರೂಪ್ ವಾದಿಸುತ್ತಾರೆ. ನೋಡಿ: ಆ ಪೂರ್ವ, ಈ ಪಶ್ಚಿಮ (ಕನ್ನಡ ವಿ.ವಿ., ಹಂಪಿ: ೨೦೦೩). ಈ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಲೇಖಕರು ಕೈಗೊಂಡಿರುವ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ-ಪೌರ್ವಾತ್ಯ ಮಹಾಕಾವ್ಯಗಳ ತೌಲನಿಕ ವಿಮರ್ಶೆ ತುಂಬಾ ಸರಳೀಕೃತವಾಗಿದೆ; ಮತ್ತು ಅವರ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ತೀರ್ಮಾನವೂ ಚರ್ಚಾಸ್ಪದವಾಗಿದೆ.

[3] ಕಿರಣ್ ಮರಾಲಿ, ಸಂ. ಲೋಕಗೀತೋಮೆ ರಾಮಕಥಾ ಅವಧಿ (ಅಲಹಾಬಾದ್‌: ಸಾಹಿತ್ಯ ಭವನ್, ೧೯೮೬).

[4] ಅರುಣಾ ಜೋಷಿ, “ದ ಕಿಲಿಂಗ್ ಆಫ್ ರಾವಣ,” ರಾಮ್ ಸೀತ್ಮಾನಿ ವಾರ್ತಾ; ಸಂ. ಭಗವಾನ್ ದಾಸ್ ಪಟೇಲ್; ಅಪ್ರಕಟಿತ ಲೇಖನ.

[5] ನಾಥೂ ದಹ್ಯಾಭಾಯಿ, ಸಂ. ಕುಂಕಣಾ ಕಥಾಓ (ನ್ಯೂಡೆಲ್ಲಿ: ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ. ೨೦೦೦). ಇದರ ಒಂದು ಭಾಗದ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಅನುವಾದ: ಜೆನಿ ರಾಠೋಡ್, “From the Kunknaa RaamaayaNa,” in Painted Words, ed. Ganesh Devy (New Delhi: Penguin Books India, 2002), pp. 35.59.

[6] ಹಿ. ಚಿ. ಬೋರಲಿಂಗಯ್ಯ, ಸಂ. ಗೊಂಡ ರಾಮಾಯಣ (ಕನ್ನಡ ವಿ.ವಿ.: ೧೯೯೯).

[7] ರಾಮೇಗೌಡ, ಪಿ.ಕೆ. ರಾಜಶೇಖರ, ಮತ್ತು ಎಸ್‌.ಬಸವಯ್ಯ, ಸಂ. ಜನಪದ ರಾಮಾಯಣ (ಮೈಸೂರು: ಮೈಸೂರು ವಿ.ವಿ., ೧೯೭೩).

[8] John D. Smith, The Epic of Pabuji: A Study, Transcription and Translation (Cambridge: CUP 1991).