ವಿಂಧ್ಯದೀಚೆ ಸಿತಾರ್ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ತಂದವನೀತ. ೧೮೬೩ರಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತ ಮನೆತನದಲ್ಲಿ ಗುಲಾಮ ಹುಸೇನ ಖಾನರ ದ್ವಿತೀಯ ಪುತ್ರನಾಗಿ ರಹಿಮತ್‌ಖಾನ ಜನಿಸಿದ. ಗುಲಾಮ ಹುಸೇನಖಾನರು ಭಾವನಗರದ ಆಸ್ಥಾನ ಗಾಯಕ. ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತಶಾಲೆ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಹಿಂದುಸ್ತಾನಿ ಸಂಗೀತದ ಮೂಲ ಸ್ತೋತವಾದ ಗ್ವಾಲಿಯರ ಘರಾಣೆಯ ಇಂಥ ಸುರಿತದಲ್ಲಿ ಬಾಲಕ ಕರಹಿಮತ್‌ಖಾನನಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತಾಸಕ್ತಿ ಅಂಕುರಿಸಿದುದು ಸಹಜವೆ. ನಾಲ್ಕನೆಯ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೆ ತನ್ನ ತಂದೆಯ ಪದತಲದಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತ ಕಲಿಯಲಾರಂಭಿಸಿದ. ಅದೂ ಅಲ್ಲದೆ, ಸೋದರಮಾವ ಮತ್ತು ಆಸ್ಥಾನ ಸಿತಾರವಾದಕ ಗುಲಾಮ ನಬೀಬಖಾನರು ರಹಿಮತ್ ಖಾನನ ತಂದೆಯೊಂದಿಗೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಗಾಯನ ಪಾಠ ಮುಗಿಯುತ್ತಲೆ ಪುಟ್ಟ ರಹಿಮತ್‌ಖಾನ ಸಿತಾರ ಪಾಠಕ್ಕೆ ಓಡುತ್ತಿದ್ದ. ಸಿತಾರದ ಸೆಳೆತ ಜೋರಾಗತೊಡಗಿತು.

ರಹಿಮತ್‌ಖಾನ ಎರಡರಲ್ಲೂ ಸಮಾನ ಪರಿಣತಿ ಸಂಪಾದಿಸತೊಡಗಿದ. ಎರಡರಲ್ಲಿ ಯಾವುದನ್ನು ಆಯ್ದುಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂಬ ಹೊಯ್ದಾಟ. ಮಗನನ್ನು ತಮ್ಮಂತೆಯೆ ಗಾಯಕನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡು ಪ್ರಬಲ ಇಚ್ಛೆಯಿದ್ದರೂ ಗುಲಾಮಹುಸೇನ ಉದಾರ ಮನಸ್ಕರು. “ಮಗನೆ, ನಿನ್ನ ಒಲವನ್ನು ಅನುಸರಿಸು. ನೀನು ನೀನಾಗು” ಎಂದು ಉಪದೇಶಿಸಿದರು. ಅಷ್ಟೆ ಅಲ್ಲ. ಹೆಚ್ಚಿನ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಭಾವನಗರ ಆಸ್ಥಾನದ ಬೀನ ಮತ್ತು ಸಿತಾರ ವಾದಕ ಹಬೀಬಖಾನರಲ್ಲಿ ಒಯ್ದಿಟ್ಟರು. ರಹಿಮತ್‌ಖಾನ ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ಗುರುಸೇವೆ ಮಾಡಿದ. ಒಮ್ಮೆ ಗುರುವಿನ ಹುಕ್ಕಾ ಹೊತ್ತಿಸಬೇಕಿತ್ತು ಇಕ್ಕಳ ಸಿಕ್ಕಲಿಲ್ಲ. ರಹಿಮತ್‌ಖಾನ ಕೆಂಡವನ್ನು ಅಂಗೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದುತಂದ. ಗುರುವಿನ ಮನಸ್ಸು ಗೆದ್ದ. ಹಬೀಬಖಾನರು ಮನಸ್ಸು ಬಂದಾಗ ಕಲಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. “ಬೇಟಾ, ಬೀನ ಲೇ ಆವೋ” ಎಂದಾಗ ರಹಿಮತ್‌ಖಾನನಿಗೆ ಖುಷಿಯೋ ಖುಷಿ. ನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ಕಠಿಣ ರಿಯಾಜಿನಿಂದ ರಹಿಮತ್‌ ಖಾನ್‌ ವಾದ್ಯದ ಮೇಲೆ ಹಿಡಿತ ಸಾಧಿಸಿದ. ಒಂದು ದಿನ ಗುರು ನುಡಿದರು: “ರಹಿಮತ್‌, ಇನ್ನು ಮೇಲೆ ನನ್ನ ಕೆಲವು ಶಿಷ್ಯರಿಗೆ ನೀನೇ ಕಲಿಸು”. ಗುರು ತನ್ನಲ್ಲಿಟ್ಟ ವಿಶ್ವಾಸದಿಂದ ರಹಿಮತ್‌ಖಾನ ಭಾವತುಂದಿಲರಾದರು. ಗುರು ತಮ್ಮ ಕಚೇರಿಗಳಿಗೆ ಶಿಷ್ಯನನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯುವುದು ವಾಡಿಕೆಯಾಯಿತು. ಕೆಲವು ಕಚೇರಿಗಳಿಗೆ ಶಿಷ್ಯನನ್ನು ಶಿಫಾರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು ಕೂಡ.

ಒಂದು ಸುದಿನದಂದು ಪಕ್ಕದ ಸಂಸ್ಥಾನವಾದ ಲಿಮ್ಡಿಯ ದೊರೆಯಿಂದ ರಹಿಮತ್‌ಖಾನರಿಗೆ ಆಮಂತ್ರಣ ಬಂತು. ರಹಿಮತ್‌ ಖಾನರು ಬೀನ ಮತ್ತು ಸಿತಾರಗಳನ್ನು ರಾತ್ರಿ ಒಂಬತ್ತರಿಂದ ನಸುಕಿನ ಮೂರರವರೆಗೆ ನುಡಿಸಿದರು . ಮಹಾರಾಜಾ ಜಸವಂತ ಸಿಂಗ್‌ ಮತ್ತು ಉಪಸ್ಥಿತ ಸಂಗೀತಪ್ರೇಮಿಗಳು ಪ್ರಶಂಸೆ ಮತ್ತು ಕಾಣಿಕೆಗಳನ್ನು ಸುರಿದರು.ರಹಿಮತ್‌ಖಾನರು ಅವುಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಗುರುಚರಣಗಳಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿದರು. ಸಂಗೀತದೇವಿಯ ಪದತಲದಲ್ಲಿ ಗೈದ ೨೦ ವರ್ಷಗಳ ತಪಸ್ಸು ಫಲ ನೀಡಿತ್ತು. ರಹಿಮತ್‌ಖಾನರ ಪ್ರೌಢಿಮೆಯ ಖ್ಯ ಆತಿ ಪಸರಿಸಲಾರಂಭಿಸಿತು. ಮಂಗರೋಲಾ, ಗುಜರಾತ್‌, ನಾಗಪುರ, ರಾಯಗಡ, ಕಚ್ಛ, ಒಡಿಸಾ, ಪಂಜಬ ಮತ್ತು ಸಿಂಧ ಮೊದಲಾದೆಡೆಗಳಿಂದ ಆಮಂತ್ರಣಗಳು ಪ್ರವಹಿಸಿದವು. ಆದರೂ, ರಹಿಮತ್‌ಖಾನರದು ಇದೆಲ್ಲ’ ಸಾಧನೆಯಿಂದ ಸಂತೃಪ್ತವಾಗುವ ಜಾಯಮಾನವಲ್ಲ. ಇನ್ನೂ, ಇನ್ನೂ ಪರಿಪೂರ್ಣತೆ ಸಾಧಿಸುವ ಹಂಬಲ, ಪರಿಶ್ರಮ.

ಇಂದೋರ ಸಂಸ್ಥಾನದಿಂದ ೧೮೭೮ರಲ್ಲಿ ಆಮಂತ್ರಣ ಬಂತು. ರಹಿಮತ್‌ಖಾನರ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಅದೊಂದು ಮಹತ್ವದ ತಿರುವು. ಅವರ ಬೀನವಾದನ ಮೆಚ್ಚಿಕಲೊಂಡ ಇಂದೋರ ಸಂಸ್ಥಾನಿಕರು ರಹಿಮತ್ ಖಾನರನ್ನು ಆಸ್ಥಾನ ಕಲಾವಿದರನ್ನಾಗಿ ನಿಯಮಿಸಿದರು. ರಹಿಮತ್‌ಖಾನರು ಅರಸುತ್ತಿದ್ದ ಅಪ್ರತಿಮ ಬಂದೆ ಅಲೀಖಾನರೂ ಅಲ್ಲಿಯೆ ಆಸ್ಥಾನ ಬೀನವಾದಕರಾಗಿದ್ದರು. ರಹಿಮತ್‌ಖಾನರು ಬಂದೆ ಅಲೀಖಾನರನ್ನು ಗುರುವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಹಲವಾರು ವರ್ಷ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ಪಡೆದು ಪರಿಪೂರ್ಣತೆ ಸಾಧಿಸಿದರು. “ಬೀನ್‌ ಹೊಟ್ಟೆಪಾಡಿಗಾಗಿ ನುಡಿಸುವ ವಾದ್ಯವಲ್ಲ. ಭಗವಂತನನ್ನು ಒಲಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ನುಡಿಸುವ ವಾದ್ಯವಲ್ಲ. ಭಗವಂತನನ್ನು ಒಲಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ನುಡಿಸುವ ವಾದ್ಯ. ನೀನು ಇದುವರೆಗೆ ಸಾಧಿಸಿದ್ದನ್ನೆಲ್ಲ ಸಿತಾರಿನಲ್ಲಿ ಅಳವಡಿಸಿಕೊ” ಎಂದು ಗುರು ಬಂದೆ ಅಲೀಖಾನರು ಉಪದೇಶಿಸಿದರು.

ಈಗ ರಹಿಮತ್‌ಖಾನರು ಸಿತಾರದ ಮೇಲೆ ಗಮನ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿದರು. ಅದು ಅವರನ್ನು ಅಮರವಾಗಿಸಿದ ವಾದ್ಯವಾಯಿತು. ಅಂದಿನ ಸಿತಾರ ಗಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕದಿದ್ದು ಮಸೀಟಖಾನಿ ಮತ್ತು ರಝಾಖಾನಿ ಗತ್ತುಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ನುಡಿಸಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಬೀನ್‌ನಲ್ಲಿ ನುಡಿಸಬಹುದಾಗಿದ್ದ ಆಲಾಪ, ಜೋಡ, ಝಾಲಾ, ನುಡಿಸಲು ಬರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಸಿತಾರದ ಏಳು ತಂತಿಗಳಲ್ಲಿ ಖರ್ಜ ಷಡ್ಜ ತಂತಿಯಿರಲಿಲ್ಲ. ಇದ್ದುದು ಮಂದ್ರ ಮಧ್ಯಮ, ಎರಡೆ. ಮಂದ್ರ ಷಡ್ಜ ಖರ್ಜ ಪಂಚಮ, ಮಂದ್ರ ಪಂಚಮ, ಪಪಿಹಾ ಮತ್ತು ಚಿಕಾರಿ ತಂತಿಗಳು. ಹಾಗಾಗಿ, ವಿಲಂಬಿತದಲ್ಲಿ ಒಳ್ಳೆಯ ಆಲಾಪ ನುಡಿಸಲು ಅಡಚಣೆಯಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಈ ಕೊರತೆಯನ್ನು ನೀಗಿಸಲು ರಹಿಮತ್‌ ಖಾನರ ಆವಿಷ್ಕಾರಕ ಬುದ್ಧಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡತೊಡಗಿತು. ರಹಿಮತ್‌ಖಾನರು ಖರ್ಜ ಷಡ್ಜ ಅಳವಡಿಸಿ ತಂತಿಗಳ ಮರುಹೊಂದಾಣಿಕೆ ಮಾಡಿದರು: ಮಂದ್ರ ಮಧ್ಯಮ, ಮಂದ್ರ ಷಡ್ಜ, ಖರ್ಜ ಪಂಚಮ, ಖರ್ಜ ಷಡ್ಜ, ಮಂದ್ರ ಪಂಮ, ಪಪೀಹಾ (ಮಧ್ಯ ಷಡ್ಜ) ಮತ್ತು ಚಿಕಾರಿ (ತಾರ ಷಡ್ಜ). ಈಗ ಅಧಿಕ ಮಾಧುರ್ಯ, ಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾಪಕತೆ, ವೈವಿಧ್ಯ ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು. ಸಿತಾರವು ಬೀನ್‌ ಮತ್ತು ಸೂರಬಹಾರ ವಾದ್ಯಗಳು ನುಡಿಸುವ ಎಲ್ಲವನ್ನು ನುಡಿಸಲು ಸಮರ್ಥವಾಯಿತು. ನಾಲ್ಕು ಸಪ್ತಕಗಳಿಂದೊಡಗೂಡಿದ ಪರಿಪೂರ್ಣ ವಾದ್ಯವಾಯಿತು.

ಭಾತಖಂಡೆ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣು ದಿಗಂಬರ ಪಲುಸ್ಕರರ ಸಂಗೀತ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಂದಾಗಿ ಮುಂಬಯಿ ಸಂಗೀತ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತು. ರಹಿಮತ್‌ಖಾನರನ್ನು ಮುಂಬಯಿ ಕೈಬೀಸಿ ಕರೆಯಿತು. ಮುಂಬಯಿಯಾದ್ಯಂತ ಅವರ ಕಚೇರಿಗಳೇರ್ಪಟ್ಟು ಹೊಸ ಸಿತಾರವು ರಸಿಕರ ಹಾಗೂ ಸಂಗೀತಜ್ಞರ ಹೃದಯ ಗೆದ್ದಿತು. ರಹಿಮತ್‌ಖಾನ ಪುಣೆಗೆ ಹೋದರು. ಅಲ್ಲಿಯೂ ಅವರ ಸಿತಾರ ಜಯಭೇರಿ ಬಾರಿಸಿತು. ತಮ್ಮ ಕಚೇರಿಗಳಿಗಾಗಿ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಥಿಯೇಟರುಗಳನ್ನು ಬಾಡಿಗೆ ಹಿಡಿದರು. ಸಂಗೀತ ಸವಿಯವ ಹಕ್ಕು ಕೇವಲ ರಾಜಾ ಮಹಾರಾಜರಿಗಷ್ಟೆ ಅಲ್ಲ, ಜನಸಾಮಾನ್ಯರಿಗೂ ಇದೆ ಎಂಬು ಬಲವಾಗಿ ನಂಬಿದವರು ರಹಿಮತ್‌ಖಾನ. ಪುಣೆಯಲ್ಲಿ ಅವರು ಭಾರತ ಗಾಯನ ಸಮಾಜ ಎಂಬ ಸಂಗೀತಶಾಲೆಯನ್ನು ತೆರೆದರು. ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ಸಿತಾರ ಕಲಿಸಿದರೆ, ಭಾಸ್ಕರಬುವಾ ಬಖಲೆ ಗಾಯನ ಕಲಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧ ಗಾಯಕ ಬೆಹರೆಬುವಾ ಆ ಶಾಲೆಯ ಶಿಷ್ಯರಲ್ಲೊಬ್ಬರು.

ರಹಿಮತ್‌ಖಾನರ ಖ್ಯಾತಿ ಮೈಸೂರರಸ ನಾಲ್ವಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರ ಕಿವಿ ತಲುಪಿತು. ಮಹಾರಾಜರು ಸ್ವತಃ ವೈಣಿಕರಾಗಿದ್ದು ಕಲೆಗಳ ಬಹು ದೊಡ್ಡ ಆಶ್ರಯದಾತರಾಗಿದ್ದರು. ಹಿಂದುಸ್ತಾನಿ ಸಂಗೀತವೆಂದರೆ ಬಲು ಇಷ್ಟ. ನತ್ಥನ ಖಾನ, ಅವರ ತರುವಾಯ ಅವರ ಪುತ್ರ ವಿಲಾಯತ ಹುಸೇನಖಾನ, ಠುಮರಿ ಗಾಯಕಿ ಗೋಹರಜಾನ ಆಸ್ಥಾನ ಗಾಯಕರಾಗಿದ್ದರೆ ಬರ್ಕತುಲ್ಲಾಖಾನ ಆಸ್ಥಾನ ಸಿತಾರವಾದಕರಾಗಿದ್ದರು. ಮಹಾರಾಜರಿಂದ ಸೈ ಎನಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಗೆ ಮುದ್ರೆ ಬಿದ್ದಂತೆ. ನಾಲ್ವಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜರು ೧೯೧೧ರಲ್ಲಿ ರಹಿಮತ್‌ಖಾನರನ್ನು ಆಮಂತ್ರಿಸಿದರು. ಮೊದಲ ಬಾರಿ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಡುವವರು/ಬಾರಿಸುವವರು ಪದ್ಧತಿಯಂತೆ ವೀಣೆ ಶೇಷಣ್ಣನವರ ಮುಂದೆ ತಮ್ಮ ಕಲೆ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿ ಶಿಫಾರಸು ಪಡೆಯಬೇಕಿತ್ತು. ವೀಣೇ ಶೇಷಣ್ಣನವರು ಭಾರೀ ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಿದ್ದರಿಂದ ಮಹಾರಾಜರು ರಹಿಮತ್‌ಖಾನರ ಸಿತಾರವಾದನ ಆಲಿಸಲು ಉತ್ಸುಕರಾಗಿದ್ದರು. ಮಹಾರಾಜರು ಬಹುವಾಗಿ ಮೆಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಸಿತಾರರತ್ನ ಬಿರುದು ನೀಡಿ ಸನ್ಮಾನಿಸಿದರು. ಅಂದಿನಿಂದ ಸಿತಾರರತ್ನ ಎನ್ನುವುದು ಅವರ ಹೆಸರಿನ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಅಂಗವಾಗಿದೆ. ಮಹಾರಾಜರು ತಮ್ಮ ಆಸ್ಥಾನ ಕಲಾವಿದರಾಗುವಂತೆ ರಹಿಮತ್‌ಖಾನರನ್ನು ಕೇಳಿದರು. ಸಿತಾರರತ್ನರು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಸ್ವಾತಂತ್ಯ್ರವನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಇಷ್ಟಪಡುತ್ತಿದ್ದುದರಿಂದ ಮಹಾರಾಜರ ಆಹ್ವಾನವನ್ನು ವಿನಯಪೂರ್ವಕವಾಗಿಯೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ.

ಮೈಸೂರಿಗಾದ ನಷ್ಟ ಧಾರವಾಡದ ಲಾಭವಾಯಿತು. ಮೈಸೂರಿಗೆ ಹೋಗುವ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಹಿಮತ್‌ಖಾನರು ಧಾರವಾಡದಲ್ಲಿ ಒಂದೆರಡು ದಿನ ತಂಗಿದ್ದರು. ಧಾರವಾಡದ ಸೃಷ್ಟಿಸೌಂದರ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಶಾಂತ ವಾತಾವರಣ ರಹಿಮತ್‌ಖಾನರ ಮನ ಸೂರೆಗೊಂಡಿತ್ತು. ೧೯೧೨ರಲ್ಲಿ ಅವರು ಧಾರವಾಡದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿ ೧೯೫೪ರಲ್ಲಿ ಪೈಗಂಬರವಾಸಿಗಳಾಗುವವರೆಗೂ ಧಾರವಾಡವನ್ನೆ ತಮ್ಮ ಕರ್ಮಭೂಮಿಯನ್ನಾಗಿಸಿಕೊಂಡರು. ಹೆಮ್ಮೆಯಿಂದ ತಮ್ಮನ್ನು ರಹಿಮತ್‌ಖಾನ ಧಾರವಾಡಕರ ಎಂದೇ ಕರೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ೧೯೩೧ರಲ್ಲಿ ಧಾರವಾಡದ ಮಾಳಮಡ್ಡಿಯ ಸ್ಟೇಷನ್‌ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಸಂಗೀತ ವಿದ್ಯಾಲಯ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಸಂಗೀತವಿದ್ಯೆ ಕಲಿಸಿದರು. ಅದನ್ನು ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳಾದ ಬಾಲೆಖಾನ, ಈಗ ಹಮೀದಖಾನ ಮುಂದುವರಿಸಿಕೊಂಡು ಬರುತ್ತಿರುವರು.

ಸಿತಾರರತ್ನರು ಮೇರು ಸಿತಾರವಾದಕರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರ ಶೈಲಿಯು ಬೀನಕಾರ ಘರಾಣೆಯ ಮಾಧುರ್ಯ, ಗ್ವಾಲಿಯರ ಘರಾಣೆಯ ಉನ್ನತ ಗಾಂಭೀರ್ಯ ಮತ್ತು ಚಾಚೂ ತಪ್ಪದ ಲಯಕಾರಿಗಳ ಮುಪ್ಪುರಿಯಾಗಿತ್ತು. ಅದಕ್ಕೆ ಗಾಯಕಿ ಅಂಗದ ಕುಂದಣ ಬೇರೆ. ಅವರು ಎರಡೂ ಕೈಗಳನ್ನು ಏಕಕಾಲಕ್ಕೆ ಚಲಾಯಿಸುವ ಕಲೆಯನ್ನು ಕರಗತ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಬಲಗೈ ತಂತಿಗಳನ್ನು ಮೀಟುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಎಡಗೈ ಪಡದೆಗಳ ಮೇಲೆ ಸರಾಗವಾಗಿ ಓಡಾಡುತ್ತಿತ್ತು. ಅವರು ಸ್ವರ ಮತ್ತು ಲಯಗಳ ಪ್ರಭುವಾಗಿದ್ದರು. ಅವರ ಇನ್ನೊಂದು ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವೆಂದರೆ ಮೊಹರಾ. ಮೊಹರಾ ಎಂದರೆ ತೀನಕಾಲದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡೂವರೆ ಮಾತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಯೋಜಿಸಿದ ಸ್ವರಗುಚ್ಛ. ಇವೆಲ್ಲದರ ರಸಾಯನ ರಹಿಮತ್‌ ಬಾಜ್‌ ಎಂದೇ ಪ್ರಖ್ಯಾತವಾಗಿತ್ತು.

ಅದು ಗ್ರಾಮೊಫೋನುಗಳ ಮತ್ತು ೭೮ ಆರ್.ಪಿ.ಎಂ. ಧ್ವನಿಮುದ್ರಿಕೆಗಳ ಯುಗ. ತಮ್ಮ ಧ್ವನಿಮುದ್ರಿಕೆಗಳನ್ನು ಹೊಟೆಲುಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಮಾರಂಭಗಳಲ್ಲಿ ಹಚ್ಚಿ ಕುಲಗೆಡಿಸುವುದು ಸಿತಾರರತ್ನರಿಗೆ ಸುತರಾಂ ಇಷ್ಟವಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ, ಅವರು ಧ್ವನಿಮುದ್ರಿಕೆಗಳನ್ನು ಹೊರತರಲು ಉತ್ಸುಕರಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಅಂತಾಗಿಯೂ. ಎಚ್‌.ಎಂ.ವಿ. ಆರು ರಾಗಗಳನ್ನು ಧ್ವನಿಮುದ್ರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವರ ಮನವೊಲಿಸುವಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಯಿತು: ಭೈರವಿ, ಮಾಲಕಂಸ, ಜೋಗಿಯಾ, ಲಲಿತ, ಜೀವನಪುರಿ ಮತ್ತು ಪರಜ. ಅದು ಮೂರು ನಿಮಿಷಗಳ ಗಾನತಟ್ಟೆಗಳ ಕಾಲ. ಆ ಮೂರು ನಿಮಿಷಗಳಲ್ಲಿಯೆ ರಹಿಮತ್‌ಖಾನರು ಆಯಾ ರಾಗರಸವನ್ನು ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಸೆರೆಹಿಡಿದರುವರು. ಸಿತಾರರತ್ನರದು ಅಪ್ಪಟ ಭಾರತೀಯ ಮನೋಧರ್ಮ. ಸಂಗೀತವೆ ನನ್ನ ಧರ್ಮ, ಸೂರ ಹೀ ಈಶ್ವರ, ಎಂದು ಹೆಮ್ಮೆಯಿಂದ ಉದ್ಗರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.

ಸಿತಾರರತ್ನರದು ಮಹಾ ಸಂಗೀತ ಪರಂಪರೆ. ಅವರಿಗಿಂತ ಪೂರ್ವದ ಮೂರು ತಲೆಮಾರು ಮತ್ತು ಅವರ ನಂತರದ ಮೂರು ತಲೆಮಾರು ಸಂಗೀತಗಾರರಾಗಿರುವರು. ತಂದೆ ಗುಲಾಮ ಹುಸೇನಖಾನ ಭಾವನಗರದ ಆಸ್ಥಾನ ಗಾಯಕರಾಗಿದ್ದರು. ಅಜ್ಜ ಮದಾರ ಬಕ್ಷ ರತ್ಲಮ್‌ ಆಸ್ಥಾನ ಗಾಯಕ ಹಾಗೂ ಸಿತಾರವಾದಕ. ಮುತ್ತಜ್ಜ ದೌಲತಖಾನ ಇಂದೋರ ಮತ್ತು ರತ್ನಮ್‌ ಆಸ್ಥಾನಗಳ ಗಾಯಕ.

ಸಿತಾರರತ್ನರ ಮಗ ಪೈಗಂಬರವಾಸಿ ಎ. ಕರೀಮಖಾನ ಧಾರವಾಡದ ಕರ್ನಾಟಕ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ಸಿತಾರ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರಾಗಿದ್ದರು. ನಿವೃತ್ತಿನಂತರ ಗೋವಾದ ಅಕಾಡೆಮಿ ಆಫ್‌ ಮ್ಯೂಜಿಕ್‌ನಲ್ಲೂ ಹಲವಾರು ವರ್ಷ ಬೋಧಕ. ಸಿತಾರರತ್ನರ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಮಗ ದಿ.ಸತೀಶಕುಮಾರ ದಿಲ್ಲಿ ಆಕಾಶವಾಣಿ ಕೇಂದ್ರದ ನಿಲಯ ಸಿತಾರವಾದಕ. ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಮಗ ದಸ್ತಗೀರಖಾನ ಕೂಡ ಸಿತಾರವಾದಕರಾಗಿದ್ದು ಮುಂಬಯಿಯಲ್ಲಿ ವಾದ್ಯಗಳ ಅಂಗಡಿಯಿಟ್ಟಿರುವರು.

ಸಿತಾರರತ್ನರ ಒಂಬತ್ತು ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ (ಎಲ್ಲರೂ ಎ. ಕರೀಮ ಖಾನರ ಮಕ್ಕಳು) ಏಳು ಜನ ಸಿತಾರವಾದಕರು, ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧರು. ಹಿರಿಯ ಮೊಮ್ಮಗ ಉಸ್ಮಾನಖಾನ ಪುಣೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವರು. ಎರಡನೆಯವರಾದ ಬಾಲೆಖಾನ ಧಾರವಾಡ ಆಕಾಶವಾಣಿ ಕೇಂದ್ರದ ನಿಲಯ ಕಲಾವಿದರಾಗಿ ಇದೀಗ ನಿವೃತ್ತರಾಗಿರುವರು. ಮೂರನೆಯವರಾದ ಮೆಹಬೂಬಖಾನ ಮುಂಬಯಿಯಲ್ಲಿರುವರು. ನಾಲ್ಕೆಯವರಾದ ಹಮೀದಖಾನ ಧಾರವಾಡದ ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತ ಕಾಲೇಜಿನ ಪ್ರಾಚಾರ್ಯರು. ಐದನೆಯಛೋಟೆ ರಹಿಮತ್ ಖಾನ ಗೋವಾ ಸಂಗೀತ ಅಕಾಡೆಮಿಯಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಾಪಕರು. ಅವಳಿಗಳಾದ ಕೊನೆಯ ಇಬ್ಬರು ರಫೀಕಖಾನ ಮತ್ತು ಶಫೀಕಖಾನ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮಂಗಳೂರು ಮತ್ತು ಗುಲಬರ್ಗಾ ಆಕಾಶವಾಣಿ ಕೇಂದ್ರಗಳ ನಿಲಯ ಕಲಾವಿದರು. ಬಾಲೆಖಾನಬರ ಮಗ ರಯೀಸಖಾನ ಪಂಚಗಣಿಯ ಪಬ್ಲಿಕ್‌ ಸ್ಕೂಲೊಂದರಲ್ಲಿ ಸಿತಾರ ಅಧ್ಯಾಪಕ. ಅಲ್ಲಿಗೊಂದು ಸಪ್ತಕ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ಏಳು ತಲೆಮಾರು ಸಂಗೀತ ಹರಿದುಬಂದಿರುವ ಈ ಮನೆತನದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಹೊಲವಾರು ಸಪ್ತಕಗಳು ಮೂಡಿಬಂದರೆ ಅಚ್ಚರಿಯಲ್ಲ. ಇಂಥ ಮಹಾನ್‌ ಸಂಗೀತವೃಕ್ಷ ಇನ್ನೆಲ್ಲಿಯೂ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲವೆನ್ನುವಷ್ಟು ವಿರಳ.

೧೯೫೪ರಲ್ಲಿ ಸಿತಾರರತ್ನರು ಸ್ವರ್ಗಸ್ಥರಾದಂದಿನಿಂದ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಅವರ ಪುಣ್ಯತಿಥಿ ಸಂಗೀತೋತ್ಸವವನ್ನು ಕಳೆದ ೪೮ ವರ್ಷಗಳಿಂದ ನಡೆಸಿಕೊಂಡು ಬರಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಮೊದಲು ಪುಣೆಯಲ್ಲಿ ಜರುಗುತ್ತಿತ್ತು. ೧೯೬೧ರ ಮುಳಾ-ಮುಠಾ ನೆರೆಯಿಂದಾಗಿ ಕುಟುಂಬ ಧಾರವಾಡಕ್ಕೆ ಸ್ಥಳಾಂತರವಾಯಿತು. ಅಂದಿನಿಂದ ಪುಣ್ಯತಿಥಿ ಧಾರವಾಡದಲ್ಲಿ ಜರುಗುತ್ತಿದೆ. ಹೀರಾಬಾಯಿ ಬಡೋದೆಕರ, ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ ಮನಸೂರ, ಗಂಗೂಬಾಯಿ ಹಾನಗಲ್ಲ, ಬಸವರಾಜ ರಾಜಗುರು, ಭೀಮಸೇನ ಜೋಶಿ, ಸಂಗಮೇಶ್ವರ ಗುರವ, ಜಿತೇಂದ್ರ ಅಭಿಷೇಕಿ, ಅಜಯ ಚಕ್ರವರ್ತಿ, ಪಂಡಿತ ಪ್ರತಾಪನಾರಾಯಣ, ಕಂಕಣಾ ಬ್ಯಾನರ್ಜಿ, ಶ್ರುತಿ ಸಡೋಲೆಕರ, ಪದ್ಮಾ ತಳವಾಳಕರ, ಅಶ್ವಿನಿ ಭಿಡೆ, ಎನ್‌. ರಾಜಮ್‌ (ವಾಯಲಿನ್‌), ರಾಜೀವ ತಾರಾನಾಥ (ಸರೋದ್‌), ಶಾಹಿದ್‌ ಪರ್ವೇಜ್‌ (ಸಿತಾರ), ವಿಶ್ವಮೋಹನ ಭಟ್ಟ (ಮೋಹನವೀಣಾ), ಮೊದಲಾದವರು ಪಾಲ್ಗೊಂಡಿರುವರು. ದಿಲ್ಲಿ, ಮುಂಬಯಿ, ಕಲಕತ್ತಾ, ಪುಣೆ, ಹೈದರಾಬಾದ ಮೊದಲಾದೆಡೆಗಳಿಂದ ಸಂಗೀತಗಾರರನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅನೇಕ ತರುಣ ಸಂಗೀತಗಾರರಿಗೆ ಅವಕಾಶಕ ನೀಡುವ ಮೂಲಕ ಅವರ ಏಳ್ಗೆಗೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ನೀಡಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಈ ಸಂಗೀತೋತ್ಸವಗಳು ಸಿತಾರರತ್ನರ ಸ್ಮರಣೆಯನ್ನು ಹಸಿರಾಗಿರಿಸಿವೆ.