ರಾಚನಿಕೋತ್ತರ ಚಿಂತನೆಯನ್ನು ಗಾಢವಾಗಿ ಪ್ರಭಾವಿಸಿದ ಮಿಶೆಲ್‌ಫುಕೋ (Michel Foucault, 1926 – 84) ಫ್ರೆಂಚ್‌ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಮತ್ತು ಇತಿಹಾಸಕಾರ. ಇತಿಹಾಸ, ಸಮಾಜಶಾಸ್ತ್ರ, ಮನೋವಿಜ್ಞಾನ, ಸಾಹಿತ್ಯ ವಿಮರ್ಶೆ, ಇವೇ ಮುಂತಾದ ಅನೇಕ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ರೂಢಿಗತ ಹಾಗೂ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ನಿಲುವುಗಳನ್ನು’ ವಿರೋಧಿಸಿದ, ಬದಲಾಯಿಸಿದ ಫುಕೋನ ಮುಖ್ಯ ಗ್ರಂಥಗಳೆಂದರೆ ಇವು: “ಹುಚ್ಚು ಮತ್ತು ನಾಗರಿಕತೆ” (Madness And Civilization, ೧೯೬೧), “ವಸ್ತುಗಳ ಕ್ರಮ” (The Order of Things, ೧೯೬೬), “ಜ್ಞಾನದ ಪುರಾತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ” (The Archaelogy of Knowledge, ೧೯೬೯), “ಲೈಂಗಿಕತೆಯ ಇತಿಹಾಸ” (History of Sexuality, ೧೯೮೪), ಇತ್ಯಾದಿ. ಫುಕೋನ ಇಡೀ ವೈಚಾರಿಕತೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಸುಹೊಕ್ಕಾಗಿರುವ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯೆಂದರೆ ‘ಡಿಸ್‌ಕೋರ್ಸ್‌’ (Discourse).

ಡಿಸ್‌ಕೋರ್ಸ್‌ ಪದವನ್ನು ಭಾಷಾಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು, ಸಾಹಿತ್ಯ ವಿಮರ್ಶಕರು, ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ – ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಚಿಂತಕರು ವಿಶಿಷ್ಟಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರಾದರೂ, ದೈನಂದಿನ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಬಹು ಹಿಂದಿನಿಂದಲೂ ಈ ಪದವು ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಮೈಸೂರು ವಿ.ವಿ. ಯ ಇಂಗ್ಲೀಷ್‌ಕನ್ನಡ ನಿಘಂಟು ಈ ಪದದ ಸರ್ವ ಸಾಧಾರಣ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು  ಹೀಗೆ ಗುರುತಿಸುತ್ತದೆ: ಸಂಭಾಷಣೆ, ಸಂವಾದ, ಭಾಷಣ, ಪ್ರಬಂಧ, ಪ್ರವಚನ, ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ, ಉಪದೇಶ…. ಇತ್ಯಾದಿ. ಈ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿಯೇ `He entered into a discourse with his teacher’ (ತನ್ನ ಶಿಕ್ಷಕನೊಡನೆ ಅವನು ಗಂಭೀರ ಸಂವಾದಕ್ಕೆ ತೊಡಗಿದನು), ‘The Swamiji delivered a scholarly discourse on Yoga’ (ಸ್ವಾಮೀಜಿಯವರು ಯೋಗದ ಬಗ್ಗೆ ವಿದ್ವತ್ಪೂರ್ಣ ಪ್ರವಚನವನ್ನು ನೀಡಿದರು)…. ಇತ್ಯಾದಿ ವಾಕ್ಯಗಳು ಉಪಯೋಗಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಆದರೆ, ಇವುಗಳಿಗೆ ಹೊರತಾದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಈ ಪದವನ್ನು ಭಾಷಾ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು, ಸಾಹಿತ್ಯ ವಿಮರ್ಶಕರು, ಮತ್ತು ರಾಚನಿಕೋತ್ತರ ಚಿಂತಕರು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.

. ಭಾಷಾ ವಿಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ: ಪಾರಂಪರಿಕ ವೈಯ್ಯಾಕರಣಿಗಳಿಂದ ಪ್ರಾರಂಬಿಸಿ, ಈ ಶತಮಾನದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದ ಚೋಮ್‌ಸ್ಕಿಯೂ  ಸೇರಿದಂತೆ ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ಭಾಷಾವಿಜ್ಞಾನಿಗಳೆಲ್ಲರೂ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯ ಹಾಗೂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದ ಅಂತಿಮ ಘಟಕವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. (ಈ ಹೇಳಿಕೆ ಭಾರತೀಯ ವೈಯ್ಯಾಕರಣಿಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ.) ಫರ್ತ್, ಹ್ಯಾರಿಸ್‌, ಲಬೋವ್‌, ಇತ್ಯಾದಿ ಇತ್ತೀಚೆಗಿನ ಭಾಷಾವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ಇಂತಹ ವಾಕ್ಯಕೇಂದ್ರಿತ ವ್ಯಾಕರಣವನ್ನು ಸೀಮಿತವಾದುದೆಂದು, ಮತ್ತು ವಾಕ್ಯವನ್ನು ಮೀರುವ ಘಟಕವು ಭಾಷಾ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಬೇಕೆಂದು ವಾದಿಸುತ್ತಾರೆ. ವಾಕ್ಯವನ್ನು ಮೀರುವ ಘಟಕವನ್ನು ಅವರು ‘ಡಿಸ್‌ಕೋರ್ಸ್‌’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಈ ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ‘ಡಿಸ್‌ಕೋರ್ಸ್‌’ ಎಂದರೆ ‘ಸಂವಾದ’ ಎಂದು ಮತ್ತು ‘ಡಿಸ್‌ಕೋರ್ಸ್ ಅನಾಲಿಸಿಸ್‌’ ಎಂದರೆ ‘ಸಂವಾದ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ’ ಎಂದೂ ನಾವು ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಗುರುತಿಸಬಹುದು.

ಭಾಷಾ ವಿಜ್ಞಾನದ ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ‘ಸಂವಾದ’ ಪದವನ್ನು ಮೊದಲು ಉಪಯೋಗಿಸಿದವನು ಜೆಲಿಗ್‌ ಹ್ಯಾರಿಸ್‌ (Zellig Harris) ಎಂದು ಕಾಣುತ್ತದೆ. ‘ಸಂವಾದ’ವೆಂದರೆ ಒಂದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ವಾಕ್ಯಗಳ ಸಮೂಹವೆಂದು ಹ್ಯಾರಿಸ್‌ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನ “ಡಿಸ್‌ಕೋರ್ಸ್ ಅನಾಲಿಸಿಸ್‌” ಎಂಬ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ಮೈಕಲ್‌ ಸ್ಟಬ್ಸ್‌ “ಯಾವ ಅಧ್ಯಯನವು ಸ್ವತಂತ್ರ ವಾಕ್ಯಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಭಾಷಾ ವಿಜ್ಞಾನಿಯು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ ವಾಕ್ಯಗಳಿಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ವಾಕ್ಯಗಳ ಸಂದರ್ಭವನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತದೆಯೋ ಅದನ್ನು ‘ಸಂವಾದ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ’ ಎಂದು ಕರೆಯಬಹುದು” ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾನೆ (೧೯೮೩, ಪು.೭).

ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ನಾವು ಗಮನಿಸಬೇಕಾದ ಒಂದು ಸ್ವಾರಸ್ಯಕರ ಅಂಶವಿದೆ. ಆಧುನಿಕ ಭಾಷಾವಿಜ್ಞಾನ ಈ ಶತಮಾನದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಧ್ವನಿಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಪದರಚನಾಶಾಸ್ತ್ರಗಳಿಗೆ ಒತ್ತು ಕೊಡುತ್ತಿತ್ತು.  (ಇದು ಸೋಸ್ಯೋನಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾದ ರಾಚನಿಕ ಭಾಷಾ ವಿಜ್ಞಾನ.) ಅನಂತರ, ಈ ಶತಮಾನದ ಐದನೆಯ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಚೋಮ್‌ಸ್ಕಿಯ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಗ್ರಂಥ (Syntantic Structures, ೧೯೫೭) ಪ್ರಕಟವಾದನಂತರ, ಪದವಿನ್ಯಾಸಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ (Syntax) ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಬಂದಿತು. ಕಳೆದೆರಡು ದಶಕಗಳಿಂದ ಭಾಷಾ ವಿಜ್ಞಾನ ಅರ್ಥಮೀಮಾಂಸೆಯತ್ತ (Semantics) ತನ್ನ ಗಮನ ಹರಿಸಿದೆ. ‘ಸಂವಾದ ವಿಶ್ಲೇಷಕರು’ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ಮೀರುವ ಸಂವಾದವನ್ನು ಮುಖ್ಯ ಘಟಕವನ್ನಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಿರುವುದು ಈ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿಯೇ – ಅರ್ಥವೆನ್ನುವುದು ಬಿಡಿ ಶಬ್ದ – ಪದಗಳಲ್ಲಿಲೊಲ; ಅದು ಸಾಪೇಕ್ಷ ಮತ್ತು ಸಂದರ್ಭಜನ್ಯ ಎಂಬ ಗ್ರಹಿಕೆಯ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ.

‘ಸಂವಾದ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ’ ಭಾಷೆಯ ಬಗ್ಗೆ ನಮಗಿರುವ ಗ್ರಹಿಕೆಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನೇ ಬದಲಾಯಿಸುತ್ತದೆ. ಭಾಷೆಯನ್ನು ಸೋಸ್ಯೋ ‘ಯಾದೃದ್ಛಿಕ ಸಂಕೇತಗಳ ಸಂಕೀರ್ಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆ’ ಎಂದು ಗ್ರಹಿಸಿದರೆ, ಇತ್ತೀಚೆಗಿನ ಭಾಷಾ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ಭಾಷೆಯನ್ನು ‘ಉಕ್ತಿ’ (utteranced) ಎಂದು, ಒಂದು ‘ಶಾಬ್ದಿಕ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ’ (verbal interaction) ಎಂದು ಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಾವು ಉಚ್ಚರಿಸುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪದ – ವಾಕ್ಯವೂ (ನಿಜ ಅಥವಾ ಊಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟ) ಮತ್ತೊಂದು ಪದ – ವಾಕ್ಯಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಅಥವಾ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ, ಸೋಸ್ಯೋ ಮುಂತಾದ ರಾಚನಿಕ ಭಾಷಾವಿಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗೆ ಭಾಷೆಯ ಅಮೂರ್ತ ಸಂಹಿತೆ (Langue) ಮುಖ್ಯವಾದರೆ, ಸಂವಾದ – ವಿಶ್ಲೇಷಕರಿಗೆ ಭಾಷೆಯ ಮೂರ್ತರೂಪ (Parole) ಮುಖ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.

ಇಜರ್ ಇತ್ಯಾದಿ ಜರ್ಮನ್‌ ವಾಚಕಕೇಂದ್ರಿತ ವಿಮರ್ಶಕರು ‘ವರ್ಕ್’ ಮತ್ತು ‘ಟೆಕ್ಸ್ಟ್’ ಇವುಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸುವಂತೆ, ಸಂವಾದ – ವಿಶ್ಲೇಷಕರು ‘ಟೆಕ್ಸ್ಟ್’ ಮತ್ತು ‘ಡಿಸ್‌ಕೋರ್ಸ್’ಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಹೀಗೆ ಗುರುತಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಟೆಕ್ಸ್ಟ್‌’ ಎಂದರೆ ಏನೂ ಅರ್ಥವಿಲ್ಲದ ಒಂದು ಭಾಷಿಕ ರೂಪ. ಈ ರೂಪವು ತನ್ನದೇ ಆದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಒಂದು ವಿಶಿಷ್ಟ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಪಡೆಯುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ‘ಡಿಸ್‌ಕೋರ್ಸ್‌’. ಉದಾಹರಣೆಗೆ: ‘ನಿಲ್ಲಿ’ ‘ಮುಂದೆ ತಿರುವುಗಳಿವೆ’ ಇವೇ ಮುಂತಾದ ಅನೇಕ ಸೂಚನಾಫಲಕಗಳನ್ನು ನಾವು ಒಂದು ಅಂಗಡಿಯಲ್ಲಿ ನೋಡಬಹುದು. ಇತರ ವಸ್ತುಗಳಂತೆಯೇ ಇವೂ ಅಲ್ಲಿ ಯಾವ ಅರ್ಥವೂ ಇಲ್ಲದೆ ಬಿದ್ದಿರುತ್ತವೆ. ಆದರೆ, ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಆ ಫಲಕಗಳನ್ನು ಯೋಗ್ಯಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದಾಗ ಅವುಗಳು ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂದು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತವೆ. ಅಂಗಡಿಯಲ್ಲಿರುವ ಫಲಕಗಳನ್ನು ‘ಟೆಕ್ಸ್ಟ್’ ಎಂದೂ, ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಅವುಗಳು ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಗಿ ಒಂದು ವಿಶಿಷ್ಟ ಅರ್ಥವನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ‘ಡಿಸ್‌ಕೋರ್ಸ್‌’ ಎಂದೂ ಕರೆಯಬಹುದು.

ಭಾಷಾ ವಿಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಇಂದು ಸಂವಾದ – ಪರಿಕಲ್ಪನೆ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದೆ – ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ದ್ವಿತೀಯ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಕಲಿಸುವ ಮತ್ತು ಅದರ ಪಠ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ. ಆದರೆ, ಈ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಲಕ್ಷ್ಯವಿರುವುದು ರಾಚನಿಕೋತ್ತರ ಚಿಂತನೆಯಾದ್ದರಿಂದ ಈ ಚರ್ಚೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿಗೇ ಮುಗಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.

. ಸಾಹಿತ್ಯ ವಿಮರ್ಶೆಯಲ್ಲಿ: ವಾಚಕ – ಕೇಂದ್ರಿತ ವಿಮರ್ಶೆಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕರು ಡಿಸ್‌ಕೋರ್ಸ್ ಶಬ್ದವನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ತನ್ನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ “ರಾಚನಿಕ ಕಾವ್ಯಮೀಮಾಂಸೆ” (೧೯೭೫) ಎಂಬ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ಜೋನಥನ್‌ ಕಲರ್ ಹೀಗೆ ವಾದಿಸುತ್ತಾನೆ: “ಒಂದು ಕೃತಿಯನ್ನು ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಓದುವುದೆಂದರೆ ಯಾವ ಬಗೆಯ ಪೂರ್ವನಿಶ್ಚಿತ ಧೋರಣೆಗಳಿಲ್ಲದೆ ಶೂನ್ಯ ಮನಃಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದು ಎಂದರ್ಥವಲ್ಲ; ಲಿಟರರಿ ಡಿಸ್‌ಕೋರ್ಸ್ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ರೀತಿನೀತಿಗಳ ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರಿವಿನಿಂದ ಓದುವುದು ಎಂದರ್ಥ. ಏಕೆಂದರೆ, ಕೃತಿಯಿಂದ ನಾವು ಏನನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತೇವೆಯೋ ಅಂತಹ ಅಪೇಕ್ಷೆ – ನಿರೀಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕುವುದು ಡಿಸ್‌ಕೋರ್ಸ್‌” (೧೧೩ – ೧೧೪).

ಇಲ್ಲಿ ಕಲರ್ ಉಪಯೋಗಿಸುವ ‘ಡಿಸ್‌ಕೋರ್ಸ್‌’ ಶಬ್ದಕ್ಕೆ ಸಂವಾದಿಯಾಗಿ ನಾವು ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ‘ಸಂಹಿತೆ’ ಎಂದು ಬಳಸಬಹುದು. ಭಾಷಾವಿಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಚೋಮ್‌ಸ್ಕಿ ಬಳಸುವ ‘ಭಾಷಿಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ’ಕ್ಕೆ ಸಂವಾದಿಯಾಗಿ ಕಲರ್ ‘ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ’ ಎಂಬ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಸೃಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಮೂರ್ತ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ಮೂರ್ತರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುವುದು ಡಿಸ್‌ಕೋರ್ಸ್ ಅಥವಾ ಸಂಹಿತೆ. ಎಂದರೆ, ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಕೃತಿಗಳು ಭಾಷೆಯನ್ನು  ಉಪಯೋಗಿಸುವ ರೀತಿ, ಆ ಕೃತಿಗಳ ಆಳದಲ್ಲಿರುವ ಗೃಹೀತಗಳು, ಆ ಕೃತಿಗಳು ಓದುಗನಿಂದ ನಿರೀಕ್ಷಿಸುವ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಸಿದ್ಧತೆ – ಇವೆಲ್ಲವುಗಳ ಮೊತ್ತವನ್ನು ಕಲರ್ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಸಂಹಿತೆಯೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ.

ಕಥನಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ, ಕಥನ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಇವುಗಳ ಭಿನ್ನತೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಲು ‘ನ್ಯರೇಶನ್‌’ ಮತ್ತು ‘ಡಿಸ್‌ಕೋರ್ಸ್‌’ ಎಂಬ ಪದಗಳನ್ನು ಜಫ್ರಿ ಲೀಚ್‌, ಚಾಟ್‌ಮನ್‌ ಮುಂತಾದ ಕಥನ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ, ಮಿಶೆಲ್‌ ಫುಕೋ, ಎಡ್ವರ್ಡ್ ಸೈದ್‌ ಮುಂತಾದ ರಾಚನಿಕೋತ್ತರ ಚಿಂತಕರು ಡಿಸ್‌ಕೋರ್ಸ್ ಪದವನ್ನು ಬೇರೆಯೇ ಆದ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ.

. ರಾಚನಿಕೋತ್ತರ ಚಿಂತನೆಯಲ್ಲಿ: ರಾಚನಿಕೋತ್ತರ ಚಿಂತಕರು ಕಳೆದೆರಡು ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ರೂಪಿಸಿರುವ ಡಿಸ್‌ಕೋರ್ಸ್ ಪರಿಕಲ್ಪನೆ ಒಂದು ರಾಜಕೀಯ – ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಿಕಲ್ಪನೆ. ಇದನ್ನು ಭಾಷೆ – ಸಾಹಿತ್ಯ – ಸಂಸ್ಕೃತಿ – ಸಮಾಜಗಳ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಬಳಸಿ, ಬೆಳೆಸಿದವರು ಮಿಶೆಲ್‌ ಪುಕೋ ಮತ್ತು ಎಡ್ವರ್ಡ್ ಸೈದ್‌.

ಇಂಗ್ಲೀಷ್‌ನ ‘ಡಿಸ್‌ಕೋರ್ಸ್‌’ ಶಬ್ದವು ಲ್ಯಾಟಿನ್‌ ಭಾಷೆಯ ‘dis’ (ನಾನಾ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ) ಮತ್ತು ‘currere’ (ಓಡುವುದು) ಎಂಬ ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ಬಂದಿದೆ. ಇವು ಇಂಡೊ – ಯುರೋಪಿಯನ್‌ ಮೂಲದಿಂದ ಬಂದಿರುವುದರಿಂದ ‘dis’ ಮತ್ತು ‘currere’ ಶಬ್ದಗಳಿಗೂ ಸಂಸ್ಕೃತದ ‘ದಿಶಾ’ ಮತ್ತು ‘ಕರ್ಶ್’ ಶಬ್ದಗಳಿಗೂ ಸಂಬಂಧವಿದೆ. ‘ಕರ್ಶ್’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥ ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ ‘ಆಕರ್ಷಿಸುವುದು’, ‘ಬಾಗಿಸುವುದು’ ಎಂದಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಅರ್ಥವೂ ಸೇರಿದಂತೆ ‘ಡಿಸ್‌ಕೋರ್ಸ್‌’ ಶಬ್ದವನ್ನು ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ‘ವೈಚಾರಿಕ ಕರ್ಷಣ’ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಬಹುದು. ಆದರೆ ಈ ಶಬ್ದಗಳೂ ತಾರ್ಕಿಕತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುವುದರಿಂದ ಮತ್ತು ಫುಕೋ ತಾರ್ಕಿಕತೆಯನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುವುದರಿಂದ ನಾನು ಡಿಸ್‌ಕೋರ್ಸ್ ಶಬ್ದವನ್ನೇ ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.

ಡಿಸ್‌ಕೋರ್ಸ್ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು, ಸ್ಥೂಲವಾಗಿ, ‘ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧ’ ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಬಹುದು. ಈ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ, ಡಿಸ್‌ಕೋರ್ಸ್‌ – ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಎಂದರೆ’ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸೂಚನಾ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು, ಪರಿಣಾಮತಃ ಜ್ಞಾನದ ವಿಶಿಷ್ಟ ರೂಪಗಳನ್ನು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿಸುವ ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ನಿಯಮ – ನಿಬಂಧನೆಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದು.’ ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ‘ಸಾಂಸ್ಥಿಕ’ (institutionalised) ಪದವನ್ನು ಫುಕೋ ವ್ಯಾಪಕಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಒಂದು ಜ್ಞಾನಕ್ಷೇತ್ರದ ಪ್ರಭಾವೀ ವಿದ್ವಾಂಸರ ಸಮೂಹ, ಮಾನ್ಯತೆ ಗಳಿಸಿರುವ ಕೃತಿಗಳ ಹಾಗೂ ನಿಯತಕಾಲಿಕಗಳ ಸಮೂಹ, ಜ್ಞಾನಪ್ರಸಾರ ಕೇಂದ್ರಗಳಾದ ಶಾಲಾ – ಕಾಲೇಜು – ವಿ.ವಿಗಳು ಮತ್ತು ಅಕಾಡೆಮಿಗಳು,ಇವುಗಳನ್ನು ಪೋಷಿಸುವ ಸರಕಾರದ ಅಂಗಗಳು – ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ‘ಸಂಸ್ಥೆ’ಗಳೆಂದು ಫುಕೋ ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ.

ತನ್ನ ಡಿಸ್‌ಕೋರ್ಸ್‌ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಫುಕೋ ‘ಎಪಿಸ್ಟೀಮ್‌’ (Episteme) ಎಂಬ ಒಂದು ಪಾರಿಭಾಷಿಕ ಪದವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ‘ಪ್ರಮಾಣ ಸಂಹಿತೆ’ ಎಂದು ಕರೆಯಬಹುದು. ಎಪಿಸ್ಟೀಮ್‌ ಅಥವಾ ಪ್ರಮಾಣ ಸಂಹಿತೆಯೆಂದರೆ ಒಂದು ಕಾಲಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಸಮಾಜವೊಂದು ಮಾನ್ಯಮಾಡಿರುವ ಪುರ್ವನಿರ್ಧಾರಿತ ವಿಚಾರಗಳ ಹಾಗೂ ಗೃಹೀತಗಳ ಮೊತ್ತ (a priori).

ಪ್ರಮಾಣ ಸಂಹಿತೆಗಳು ಚಾರಿತ್ರಿಕ ಮತ್ತು ಕಾಲಬದ್ಧ; ಅವು ಒಂದು ಕಾಲಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆಯೇ ಬದಲಾಗಬಹುದು. ಪ್ರಮಾಣ ಸಂಹಿತೆಗಳು ಬದಲಾದಂತೆ ಭಿನ್ನ ಜ್ಞಾನಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಅವು ಸೃಷ್ಟಿಸುವ ಡಿಸ್‌ಕೋರ್ಸ್‌‌ಗಳೂ ಬದಲಾಗುತ್ತವೆ. ೧೮ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಮೂಡಿಬಂದು ಇಡೀ ೧೯ನೆಯ ಶತಮಾನದುದ್ದಕ್ಕೂ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲವಾಗಿದ್ದ ಪ್ರಮಾಣ ಸಂಹಿತೆಯನ್ನು ಫುಕೋ ‘ಆಧುನಿಕ’ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಿ ಇದು ೧೯೫೦ರ ನಂತರ ಬದಲಾಗಿ, ಈಗ ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರಮಾಣ ಸಂಹಿತೆ ಮೂಡಿಬರುತ್ತಿದೆಯೆಂದು ಮಂಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಂತಹ ಪ್ರಮಾಣಸಂಹಿತೆಯೇ ನಮ್ಮ (ಕೆಲವರ) ಇಂದ್ರಿಯಾನುಭವ ಗ್ರಹಿಕೆಗಳಿಗೆ ‘ವಸ್ತುನಿಷ್ಟ ಸತ್ಯ’ದ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ನೀಡಿ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಜ್ಞಾನಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿಯೂ ಡಿಸ್‌ಕೋರ್ಸ್‌‌ಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಏನನ್ನು ಹೇಳಬಹುದು ಮತ್ತು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಲ್ಲಿ? ಯಾವುದು ಒಂದು ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಉಚಿತ ಮತ್ತು ಯಾವುದು ಅನುಚಿತ? ಯಾರಿಗೆ ಏನನ್ನು ಹೇಳುವ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ? – ಇವೆಲ್ಲಾ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರಗಳನ್ನು ಡಿಸ್‌ಕೋರ್ಸ್‌ಗಳು, ಅಥವಾ ಅವನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಆಚರಣೆಗಳು ಮತ್ತು ವಿಧಿನಿಷೇಧಗಳು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತವೆ (೧೯೭೨; ಸೈಮನ್ಸ್‌, ಪು,೨೪).

ಫುಕೋನ ಡಿಸ್‌ಕೋರ್ಸ್‌ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ನಾವು, ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ವಸ್ತು, ಭಾಷೆ, ಅನುಭವ ಇವುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಹೊಂದಿರುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳನ್ನು ಪುನರ್ವಿಮರ್ಶಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ‘ಈ ಭೌತಿಕ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಸ್ವತಂತ್ರ ಅಸ್ತಿತ್ವವಿದೆ; ಅದರೊಡನಾಗುವ ನಮ್ಮ ಅನುಭವಗಳಿಗೆ ಅವುಗಳಿಂದ ಹೊರತಾದ ಭಾಷೆ ಒಂದು ಸಂಹವನ ಮಾರ್ಗ’ ಎಂದು ನಾವು ಭಾವಿಸುತ್ತೇವೆ. ಆದರೆ, ಭಾಷೆಯಿಂದ ಹೊರತಾದ ಸ್ವತಂತ್ರ ಅಸ್ತಿತ್ವ ವಸ್ತುವಿಗೂ ಇಲ್ಲ, ಅನುಭವಕ್ಕೂ ಇಲ್ಲ; ಮತ್ತು ಇವೆರಡಕ್ಕೂ ರೂಪು ಕೊಡುವ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತವೆ. ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ನಿಯಂತ್ರಣದಿಂದಾಗಿ ಜನ್ಮಿಸುವ ಭಾಷೆಯು ರೂಪಿಸುವ ನಮ್ಮ ಗ್ರಹಿಕೆಯನ್ನು ಫುಕೋ ಡಿಸ್‌ಕೋರ್ಸ್‌ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ. ಡಿಸ್‌ಕೋರ್ಸ್‌ನಿಂದ ಮುಕ್ತವಾದ, ಎಂದರೆ ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ನಿಯಂತ್ರಣ – ಒತ್ತಡಗಳಿಲ್ಲದ ಯಾವ ಜ್ಞಾನವೂ, ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗವೂ ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬರಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಮತ್ತ ಯಾವ ರೀತಿಯ ಗ್ರಹಿಕೆಯೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.

ಈ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲು ಒಂದೆರಡು ಸರಳ ನಿದರ್ಶನಗಳನ್ನು ನೋಡೋಣ. (ಈ ನಿದರ್ಶನಗಳು ‘ಪರಿಚಿತ’ವೆಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸರಳವೇ ಹೊರತು ಪರಿಣಾಮಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಗೃಹೀತಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಕೀರ್ಣವಾಗಿವೆ.) ‘ಸಾಹಿತ್ಯವೆಂದರೇನು?’ಎಂಬ ಸರಳ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಸರ್ವಸಮ್ಮತವೆಂದು ತೋರುವ ಒಂದು ಉತ್ತರವೆಂದರೆ ‘ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ, ಸಾಂದ್ರ ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ಮಾನವಾನುಭವಗಳ ಭಾಷಿಕ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ.’ ಈ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಗೃಹೀತವಾಗಿರುವ ಅಂಶವೆಂದರೆ ಮಾನವಾನುಭವವೆಂಬುದನ್ನು ನಾವು ಖಚಿತವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಬಹುದು; ಮತ್ತು ಇಂತಹ ಖಚಿತ ಮಾನವಾನುಭವಕ್ಕೆ ಶಾಬ್ದಿಕ ರೂಪವನ್ನು ಕೊಡುವವನು ಒಬ್ಬ ಲೇಖಕ; ಅವನು ಕರ್ತೃ.

ಹೀಗೆ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಬೋಧಿಸುವ ಮತ್ತು ಪಠ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಹಾಗೂ ಪರೀಕ್ಷಾ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಒಂದು ಸಂಸ್ಥೆಯನ್ನು ಗಮನಿಸಿದರೆ, ತಾತ್ವಿಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಮತ್ತು ಅದರ ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಅನುಷ್ಠಾನ ಇವುಗಳ ನಡುವೆ ಆಗಾಧ ಕಂದರವಿರುವುದು ನಮಗೆ ಗೋಚರಿಸುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಕಾಲೇಜು/ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ/ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆ ಮುಂತಾದವುಗಳು ಸಾಹಿತ್ಯವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸುವ ಕೃತಿಸಮೂಹದಲ್ಲಿ ‘ಜನಪ್ರಿಯ ಸಾಹಿತ್ಯ’ವೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಕೃತಿಗಳು (ಸಾಹಸ – ಪ್ರಣಯ ಪ್ರಧಾನ ಕಥೆ – ಕವನ – ಕಾದಂಬರಿಗಳು, ಪತ್ತೇದಾರಿ ಕಥೆ – ಕಾದಂಬರಿಗಳು,…), ‘ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಾಹಿತ್ಯ’ (ನೀತಿಕಥೆಗಳು, ಪುರಾಣಗಳು, ಪ್ರವಚನಗಳು,….); ‘ಮೂರನೆಯ ದರ್ಜೆಯ ಕೃತಿಗಳು’ – ಇವಾವುವೂ ಸೇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೆ, ಇಂದೂ ಕೂಡ, ಭಾರತದಲ್ಲಾಗಲೀ ವಿದೇಶಗಳಲ್ಲಾಗಲೀ, ಲೇಖಕಿಯರಿಂದ ರಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಕೃತಿಗಳು ‘ಮಹಿಳಾ ಸಾಹಿತ್ಯ’ವೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ಅವು ಪ್ರಧಾನ ಧಾರೆಯ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸೇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್‌, ಸಾಹಸಪ್ರಧಾನ – ನೀತಿಪ್ರಧಾನ ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವುದು ‘ಮಾನವಾನುಭವವಲ್ಲ’; ಮಹಿಳಾ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಶಿಶುಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಮಾನವಾನುಭವ ಅಷ್ಟೇನೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಲ್ಲ; ಇತ್ಯಾದಿ ಅನೇಕ ಅಲಿಖಿತ ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳು ಹಿಂದೆ ಸೂಚಿಸಿದ ಸಾಹಿತ್ಯದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕ್ಕೆ ಬರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಪರಿಣಾಮತಃ ವಿ.ವಿ. ಕಾಲೇಜು, ಅಕಾಡೆಮಿ ಮುಂತಾದ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ತಮ್ಮ ಆಚರಣೆಯ ಮೂಲಕ ಕೆಲವೇ ಕೆಲವು ಕೃತಿಗಳನ್ನು ‘ಸಾಹಿತ್ಯ’ವೆಂದು ಮಾನ್ಯಮಾಡಿ, ಅವುಗಳಿಗೊಂದು ಅಧಿಕೃತ ಉಚ್ಚ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿ (ಎಂದರೆ, ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ತರ – ತಮ ಶ್ರೇಣಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ) ಅವುಗಳ ಮೂಲಕ ‘ಒಂದು ‘ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಪರಂಪರೆ’ಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತವೆ.

ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ನಾವು ಗಮನಿಸಬೇಕಾದ ಅಂಶವೆಂದರೆ, ಹೇಗೆ ಮತ್ತು ಎಷ್ಟರಮಟ್ಟಿಗೆ ಈ ಆಚರಣೆಗಳು ‘ಆಯ್ಕೆ ಮತ್ತು ‘ಪ್ರತ್ಯೇಕತೆ’ (Selection and Exclusion) ಎಂಬ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ಮೈದಳೆದಿವೆ ಎಂಬುದು. ಆಯ್ಕೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತ್ಯೇಕತೆಗಳ ಮೂಲಕ ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಒತ್ತಡಗಳು ಮತ್ತು ಹಿತಾಸಕ್ತಿಗಳು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗಕ್ಕೂ ಒಂದು ವಿಶಿಷ್ಟ ರೂಪವನ್ನು ಅಥವಾ ವೈಚಾರಿಕ ದೃಷ್ಟಿಕೋನವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತವೆ.

ಫುಕೋನ ಡಿಸ್‌ಕೋರ್ಸ್ ಪರಕಲ್ಪನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಆಯ್ಕೆ’ ಮತ್ತು ‘ಪ್ರತ್ಯೇಕತೆ’ಗಳ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲತೆಯನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಲು ಮತ್ತೊಂದು ನಿದರ್ಶನವನ್ನು ನೋಡೋಣ.

‘ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿ’ ಎಂಬ ವರ್ಗವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡರೆ, ಈ ವರ್ಗದಲ್ಲಿ, ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ, ವೇದಗಳು, ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳು, ಭಗವದ್ಗೀತೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಒಂದು ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ನಾವು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತೇವೆ. ಆದರೆ, ವೇದಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಾಮ ಮತ್ತು ಅಥರ್ವ ವೇದಗಳನ್ನಲ್ಲ; ಚಾರ್ವಾಕ ಇತ್ಯಾದಿ ಭೌತಿಕವಾದಿಗಳನ್ನಲ್ಲ; ವರ್ಣಾಶ್ರಮದ ಹೊರಗೆ ಇರುವವರ ಹೆಸರೇ ಈ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ‘ದೇವತೆಗಳು’ ‘ಪೂಜಾವಿಧಾನ’ ಇವುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವೈದಿಕ ದೇವತೆಗಳನ್ನು (ಅಗ್ನಿ, ವಿಷ್ಣು, ಶಿವ, ಇತ್ಯಾದಿ; ಇಲ್ಲಿಯೂ ಬ್ರಹ್ಮನಿಲ್ಲ) ಮತ್ತು ಅವರ ಪೂಜಾವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ನಾವು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತೇವೆಯೇ ಹೊರತು ತಾಂತ್ರಿಕರ, ಕಾಪಾಲಿಕರ, ಅಥವಾ ಶೂದ್ರ – ಪಂಚಮಾದಿಗಳ ಮಾರಿ ಮುಂತಾದ ಸಾವಿರಾರು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಅವರ ಪೂಜಾವಿಧಾನಗಳನ್ನಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ಮುಂದುವರಿದರೆ, ಆದಿವಾಸಿಗಳ, ಬೌದ್ಧರ, ಮುಸ್ಲಿಮರ, ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ನರ, ಯಹೂದಿಗಳ, ಪಾರ್ಸಿಗಳ ಯಾವ ವಿಚಾರಗಳೂ ಅಥವಾ ಆಚರಣೆಗಳೂ ಈ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಸೇರುವುದಿಲ್ಲ. ಭಾರತೀಯ = ಹಿಂದೂ; ಹಿಂದೂ = ಉಚ್ಚವರ್ಣೀಯ; ಉಚ್ಚವರ್ಣೀಯ = ಆಸ್ತಿಕ; ಆಸ್ತಿಕ = ಪುರುಷ — ಹೀಗೆ, ಆಯ್ಕೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತ್ಯೇಕತೆಯ ಸೂತ್ರಗಳು,, ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿ, ‘ಯಾವುದು ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿ, ಯಾವುದು ಅಲ್ಲ’ ಎಂಬುದನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ನಿರ್ಣಯದ ಹಿಂದೆ ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿ, ಅಧಿಕಾರಮೂಲಗಳಾದ ರಾಜತ್ವ, ವರ್ಣಾಶ್ರಮ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ಧರ್ಮ, ಕಾನೂನು, ಭಾಷೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಕಾರ್ಯಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತವೆ.

ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ನಾವು ಗಮನಿಸಬೇಕಾದ ಅತಿಮುಖ್ಯ ಸಂಗತಿಯೆಂದರೆ ಫುಕೋನ ಅಧಿಕಾರ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನ ಇವುಗಳನ್ನು ಕುರಿತಾದ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ. ‘ಸತ್ಯ’ ಮತ್ತು ‘ಅಧಿಕಾರ’ ಇವುಗಳನ್ನು ಕುರಿತ ನೀಚೆಯ ಅನೇಕ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಫುಕೋ ಅವುಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಸುತ್ತಾನೆ. ಜನರಿಗೆ ‘ಸತ್ಯಾಕಾಂಕ್ಷೆ’ (will to Truth) ಒಂದು ಮೂಲಭೂತ ಅವಶ್ಯಕತೆಯೆಂದು (ಎಂದರೆ ಏನನ್ನಾದರೂ ‘ಸತ್ಯ’ವೆಂದು ನಂಬುವ ಅವಶ್ಯಕತೆ ಅವರಿಗಿದೆಯೆಂದು) ನೀಚೆ ವಾದಿಸುತ್ತಾನಷ್ಟೇ. ಆ ಸತ್ಯಾಕಾಂಕ್ಷೆಯನ್ನು ‘ಅಧಿಕಾರಾಕಾಂಕ್ಷೆ’ (will to power) ಮೀರುತ್ತದೆಯೆಂದು, ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ಮಾನವ ಸಾಮಾಜಿಕ – ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಂಬಂಧಗಳಲ್ಲಿಯೂ ‘ಅಧಿಕಾರಾಕಾಂಕ್ಷೆ’ ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶ ಮಾಡುತ್ತದೆಂದು, ಮತ್ತು ‘ಸತ್ಯದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಮತ್ತು ಸ್ಥಳವನ್ನು’ ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತದೆಂದು ಫುಕೋ ಮಂಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನ “ಸತ್ಯ ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರ” (೧೯೭೬) ಎಂಬ ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ಫುಕೋ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ:

“ಸತ್ಯವೆಂಬುದು ಅಧಿಕಾರದ ಹೊರಗಿಲ್ಲ. ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕೆ ಅಧಿಕಾರವಿಲ್ಲದೆಯೂ ಇಲ್ಲ……. ಸತ್ಯವೆಂಬುದು ಈ ಜಗತ್ತಿನ ಸಂಗತಿ. ನಾನಾ ಬಗೆಯ ವಿಧಿನಿಷೇಧಗಳಿಂದ (Constraints) ಅದು ಜನ್ಮಿಸುತ್ತದೆ; ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರದ ನಿಯಮಿತ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸಮಾಜಕ್ಕೂ ತನ್ನದೇ ಆದ ‘ಸತ್ಯದ ಆಳ್ವಿಕೆ’ (regime of truth) ಇರುತ್ತದೆ; ‘ಸತ್ಯದ ಸಾಮಾನ್ಯ ರಾಜಕೀಯ’ [general politics of truth] ಇರುತ್ತದೆ. ಎಂದರೆ, ಒಂದು ಬಗೆಯ ಡಿಸ್‌ಕೋರ್ಸ್‌ಗಳಿಗೆ ಮನ್ನಣೆ ನೀಡಿ ಅವುಗಳನ್ನು ‘ಸತ್ಯ’ವೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುವ ಮಾರ್ಗಗಳು; ಇದು ಸತ್ಯ – ಇದು ಸತ್ಯವಲ್ಲ ಎಂಬಂತಹ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿಸುವ ಕಾರ್ಯಗಳು; ‘ಇದು ಸತ್ಯ’ವೆಂದು ಸಾಧಿಸುವ ಸಾಧನಗಳು – ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ‘ಸತ್ಯದ ಸಾಮಾನ್ಯ ರಾಜಕೀಯ’ ಒಳಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.”

ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ, ಡಿಸ್‌ಕೋರ್ಸ್ ಅಥವಾ ‘ಸತ್ಯದ ಸಾಮಾನ್ಯ ರಾಜಕೀಯ’ ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿ, ‘ಯಾರು ಹೇಳುವ ಅಧಿಕಾರ ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ? ಮತ್ತು ಯಾರಿಗೆ ಆ ಅಧಿಕಾರವಿಲ್ಲ’; ‘ಏನನ್ನು ಹೇಳಬಹುದು ಮತ್ತು ಹೇಗೆ ಹೇಳಬೇಕು’ ಎಂಬುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತದೆ. ಆ ಸೂತ್ರಗಳೇ ಯಾವುದೇ ಒಂದು ಜ್ಞಾನಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಸತ್ಯ – ಯಾವುದು ಅಲ್ಲ (ಇಲ್ಲಿ ನೊಬೆಲ್‌ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತ ಚಂದ್ರಶೇಖರ್ ಅವರ ಉದಾಹರಣೆ ನೆನಪಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ), ಯಾವುದು ಸಮಯೋಚಿತ – ಯಾವುದು ಮೂರ್ಖತನ’ ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ: ಸಾಹಿತ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಅಥವಾ ಸಾಹಿತ್ಯ ವಿಮರ್ಶೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತನಾಡುವ ಹಕ್ಕು ಸಾಹಿತ್ಯದ ಅಧ್ಯಾಪಕನಿಗೆ/ವಿದ್ವಾಂಸನಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಇದೆ; ಡಾಕ್ಟರ್ ಅಥವಾ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಮುಂತಾದವರ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳಿಗೆ ಏನೂ ಬೆಲೆಯಿಲ್ಲ; ದೇವರ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತನಾಡುವಾಗ ಅಥವಾ ಹಿರಿಯರ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಲೈಂಗಿಕತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಹಗುರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಬಾರದು; ‘ಸುಸಂಸ್ಕೃತನಾದವನು ಘಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಮಾತನಾಡಬಾರದು – ಇವೆಲ್ಲವೂ ಭಿನ್ನ ಡಿಸ್‌ಕೋರ್ಸ್‌‌ಗಳ ರೂಪಗಳು.

ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಫುಕೋ ಹೇಳುವುದೇನೆಂದರೆ, ಎಲ್ಲಾ ಜ್ಞಾನಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಲಿಯೂ ವಿಜೃಂಭಿಸುವ ಡಿಸ್‌ಕೋರ್ಸ್‌ಗಳು ಆಯಾಯಾ  ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಉನ್ನತ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿರುವವರ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಮತ್ತು ಸ್ಥಾನಮಾನಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತು ಮುಂದುವರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಜನ್ಮ ತಾಳಿರುತ್ತವೆ. ಪರಿಣಾಮತಃ, ಒಂದು ಕ್ಷೇತ್ರದ ಪ್ರಭಾವೀ ಡಿಸ್‌ಕೋರ್ಸ್‌ಅನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳದೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸದೆ ಆ ಡಿಸ್‌ಕೋರ್ಸ್‌‌ಅನ್ನು ರೂಪಿಸಿದ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಹತ್ತಿರ ನಾವು ಹೋಗಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಆ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಕೊಡುವ ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿ ನಾವು ಭಾಗಿಗಳಾಗುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಜ್ಞಾನಕ್ಕೂ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೂ ನೇರ ಹಾಗೂ ಪರಸ್ಪರ ಪೋಷಕ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ, ‘ಜ್ಞಾನವೆಂದರೆ ಅಧಿಕಾರ’ ಎಂದು ಫುಕೋ ತೀರ್ಮಾನಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ನಾವು ಗಮನಿಸಬೇಕಾದ ವಿಚಾರವೆಂದರೆ, ಅಧಿಕಾರ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನ ಇವುಗಳನ್ನು ಭಿನ್ನ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸಂಗತಿಗಳೆಂಬಂತೆ ಫುಕೋ ಪರಿಗಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅವೆರಡೂ ಪರಸ್ಪರ ಹೆಣೆದುಕೊಂಡು ಒಂದು ಬಗೆಯ ಅವಿನಾಸಂಬಂಧವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಫುಕೋ ಅವನ್ನು ‘ಅಧಿಕಾರ/ಜ್ಞಾನ’ (Power/Knowledge) ಎಂದು ದಾಖಲಿಸುತ್ತಾನೆ. “ಅಧಿಕಾರ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನ ಇವುಗಳು ನೇರವಾಗಿ ಒಂದು ಮತ್ತೊಂದನ್ನು ಒಳಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ…. ಯಾವುದೇ ಅಧಿಕಾರಧರಿತ ಸಂಬಂಧವೂ ಅದಕ್ಕೆ ಪೂರಕವಾಗುವ ಜ್ಞಾನಕ್ಷೇತ್ರದ ರಚನೆಯಾಗದೆ ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ; ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರಾಧರಿತ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸದೆ ಯಾವ ಜ್ಞಾನಕ್ಷೇತ್ರವೂ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವುದಿಲ್ಲ (೧೯೭೯: ಸೈಮನ್ಸ್‌, ಪು. ೨೭).

ಅಧಿಕಾರ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನ ಇವುಗಳ ಅನ್ಯೋನ್ಯಾಶ್ರಮ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ವಿವರಿಸಲು ಫುಕೋ ‘ಔಷಧಗಳು ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯ ರಕ್ಷಣೆ’ ಎಂಬ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಜೆಗಳ ಆರೋಗ್ಯರಕ್ಷಣೆ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ಬಗೆದು ಸರಕಾರ ಆ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಬಗೆಯ ಶಾಸನಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ; ಮತ್ತು ಆಸ್ಪತ್ರೆ, ಔಷಧಾಲಯ ಇತ್ಯಾದಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಸರಕಾರ ‘ಪರಿಣತ’ ವೈದ್ಯರ ಹಾಗೂ ಸಂಶೋಧಕರ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತದೆ. ಯಾವುದು ರೋಗ? ಯಾವ ರೋಗಕ್ಕೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಬೇಕು? ಯಾವುದು ಯೋಗ್ಯ ಔಷಧ ಮತ್ತು ಯಾವ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಕ್ರಮ ಉಚಿತ? – ಇತ್ಯಾದಿ ಅಂಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುವವರು ವೈದ್ಯರು ಮತ್ತು ಸಂಶೋಧಕರೇ ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರುಗಳಿಗೆ ನಿರ್ಣಯಿಸಿದುದು ‘ಜ್ಞಾನ’ವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ, ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುವ ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರದಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಸಲ್ಪಡುವ ಸಂಗತಿ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಜ್ಞಾನ ಅಥವಾ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಡಿಸ್‌ಕೋರ್ಸ್‌(೧೯೮೦: ಸೈಮನ್ಸ್‌ – ೨೮). ಕಳೆದೆರಡು ದಶಕಗಳಿಂದ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಶಾಸನ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ, ಯಾವುದು ಅಲ್ಲ ಎಂದು ನಿರ್ಧರಿಸುವ ಸಂವಿಧಾನ ತಜ್ಞರು ಮತ್ತು ಅವರನ್ನು ತಜ್ಞರೆಂದು ಮಾನ್ಯ ಮಾಡಿ ಅವರ ತಜ್ಞತೆಯನ್ನಾಧರಿಸಿರುವ ಸರಕಾರಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಪೂರಕ ‘ಅಧಿಕಾರ/ಜ್ಞಾನ’ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿರುವುದನ್ನು ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ನಾವು ಗಮನಿಸಬಹುದು.

ಡಿಸ್‌ಕೋರ್ಸ್‌ವಾದವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿದವರಲ್ಲಿ ಫುಕೋ ಪ್ರಮುಖನಾದರೂ ಅವನು ಮೊದಲಿಗನೇನಲ್ಲ. ಇವನಿಗಿಂತ ಮೊದಲು ಅನೇಕರು ಮತ್ತು ಇವನ ಸಮಕಾಲೀನರು ಭಾಷೆ – ಅರ್ಥ – ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಇವುಗಳ ನಡುವಿನ ಅಸಮಾನ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ಕುರಿತು ಗಾಢವಾಗಿ ಚಿಂತಿಸಿದ್ದರು. ಫುಕೋನ ಸಮಕಾಲೀನನಾದ ಪೆಶೋ (Pecheux) ಈ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಮೌಲಿಕ ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ಆಧುನಿಕ ಅರ್ಥಮೀಮಾಂಸೆಗೆ ಒಂದು ಹೊಸ ಆಯಾಮವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ತನ್ನ ಪ್ರಯೋಗಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಪೆಶೋ ತೀರ್ಮಾನಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ, ಪದ – ವಾಕ್ಯಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಸ್ವತಂತ್ರ ಅರ್ಥವೆಂಬುದಿಲ್ಲ; ಅರ್ಥಗಳು ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಂದರ್ಭಗಳ ಉತ್ಪನ್ನಗಳು (Meanings are socially constructed) ಎಂದು. ಹಕ್ಕುಗಳು, ಕರ್ತವ್ಯ, ಸಹಜ ಇತ್ಯಾದಿ ಪದಗಳೆಲ್ಲವೂ  ಅವನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುವವರ ಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನಾಧರಿಸಿ ಮಾಲೀಕರಿಗೆ ಮತ್ತು ನೌಕರರಿಗೆ, ಆಸ್ತಿಕರಿಗೆ ಮತ್ತು ನಾಸ್ತಿಕರಿಗೆ ಬೇರೆಬೇರೆಯೇ ಆದ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತವೆ; ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ, ಈ ಅರ್ಥಗಳು ಪರಸ್ಪರ ವಿರೋಧಿಗಳಾಗಿರುತ್ತವೆಯೇ ಅಲ್ಲದೆ ಪರಸ್ಪರ ವಿರೋಧದಿಂದ ಮಾತ್ರ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತವೆ ಎಂದು ಪೆಶೋ ತೀರ್ಮಾನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಂತಹ ಸಂಗತಿಗಳನ್ನು ಪೆಶೋ ‘ಅರ್ಥ ರಾಜಕೀಯ’ (Politics of Meaning)  ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ. (ಡಯಾನ್‌ಮ್ಯಾಕ್‌ಡನೆಲ್‌, ಪು.೪೪ – ೪೭).

ಈ ಪುಸ್ತಿಕೆಯ ಚೌಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಫುಕೋನ ವಿಚಾರಗಳೆಲ್ಲವನ್ನೂ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಚರ್ಚಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದ ಕಾರಣ ಇತಿಹಾಸ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಬಗ್ಗೆ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ‘ಲೇಖಕ’ನ ಗ್ರಹಿಕೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಫುಕೋ ಮಂಡಿಸುವ ಅಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಸ್ಥೂಲವಾಗಿ ಚರ್ಚಿಸಿ ಮುಂದುವರಿಯಬಹುದು.

ತನ್ನ “ಜ್ಞಾನದ ಪುರಾತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ” ಎಂಬ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ಎನ್‌ಲೈಟನ್‌ಮೆಂಟ್‌ಯುಗದಿಂದ ರೂಢಿಗತವಾಗಿದ್ದ ಇತಿಹಾಸಶಾಸ್ತ್ರದ (historiography) ಚೌಕಟ್ಟನ್ನು ಫುಕೋ ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ೧೮ನೆಯ ಶತಮಾನದಿಂದ ಬೆಳೆದು ಬಂದ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಚೌಕಟ್ಟೆಂದರೆ ‘ಭೂತದಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಆಯಿತು – ಆದ್ದರಿಂದ, ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಹೀಗಾಗಿದೆ’ ಎಂಬಂತಹ ಕಾರ್ಯ – ಕಾರಣ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ದಾಖಲಿಸುವುದು. ಇಂತಹ ಗ್ರಹಿಕೆಗೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಿದರ್ಶನವೆಂದರೆ ಗಿಬನ್‌ರಚಿಸಿದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ “ರೋಮನ್‌ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಅವನತಿ ಮತ್ತು ನಾಶ”. ಈ ಬೃಹತ್‌ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ‘ಆಂಟೊನೈನ್‌ಯುಗ’ವನ್ನು ಇಡೀ ರೋಮನ್‌ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಶಾಹಿಯ ಶಿಖರವೆಂಬಂತೆ ಗ್ರಹಿಸಿಲ, ಗಿಬನ್‌ಆ ಯುಗದ ಹಿಂದಿನ ಘಟ್ಟದ ಪ್ರಗತಿಪರ ಗತಿಯನ್ನು ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ ಗಟ್ಟದ ಅಧೋಗತಿಯನ್ನು ಒಂದು ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ತಾರ್ಕಿಕ ಚೌಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ದಾಖಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಜಕೀಯ ಇತಿಹಾಸವಾಗಲೀ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ – ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಇತಿಹಾಸವಾಗಲೀ, ಗಿಬನ್‌ಮಾದರಿಯ ಇತಿಹಾಸಶಾಸ್ತ್ರದ ಅಡಿಗಲ್ಲುಗಳೆಂದರೆ ಕಾರ್ಯ – ಕಾರಣ ಸಂಬಂಧ, ನಿರಂತರತೆ, ಮತ್ತು ಪರಂಪರೆ.

ಇಂತಹ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಫುಕೋ ‘ಸಾಮಾನ್ಯ ಇತಿಹಾಸ’ (General History) ಎಂದು ಹೆಸರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ, ಹಿಂದಿನ ಮತ್ತು ಇಂದಿನ ಘಟನೆಗಳು, ವಿದ್ಯಮಾನಗಳು, ಹಾಗೂ ವಿಚಾರಗಳು – ಇವುಗಳ ನಡುವೆ ತಾರ್ಕಿಕ ಸಂಬಂಧಗಳಿಲ್ಲದಿರಬಹುದು; ಮತ್ತು ಇತಿಹಾಸತಜ್ಞರ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಗಳನ್ನು ಮೀರುವ ಆಕಸ್ಮಿಕಗಳು ಇರಬಹುದು. ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ‘ನಿಜವಾದ’ ಇತಿಹಾಸ ಗ್ರಹಿಸಬೇಕೆಂದು ಮತ್ತು ದಾಖಲಿಸಬೇಕೆಂದು ಫುಕೋ ವಾದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ‘ಜ್ಞಾನದ ಪುರಾತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ತುಂಬಾ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ. ಫುಕೋನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ, ಇತಿಹಾಸಜ್ಞನ ಕಾರ್ಯ ಪುರಾತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗಬೇಕು; ;ಗತಕಾಲದ ಅಧ್ಯಯನ ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದು ಕಾಲದ ಮಣ್ಣಿನಡಿಯಲ್ಲಿ ಆಳಕ್ಕೆ ಹುದುಗಿಹೋಗಿರುವ ಸ್ವತಂತ್ರ ಹಾಗೂ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲದ ಪದರುಗಳನ್ನು /ಘಟಕಗಳನ್ನು ಅಗೆದು ತೆಗೆದು, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಘಟಕವನ್ನು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವ ಪುರಾತತ್ವ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞನಿಗೇ ಹೊರತು ನಿರಂತರತೆಯ ಶೋಧದಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವ ಇತಿಹಾಸಜ್ಞನಿಗಲ್ಲ.

ಪರಂಪರಾಗತ ಇತಿಹಾಸಗ್ರಹಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಸದಾ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲವಾಗುವ ‘ಅಭಿಪ್ರಾಯ’ಗಳನ್ನು ಅಥವಾ ‘ವಿಚಾರ’ಗಳನ್ನು (ideas) ಮೊದಲಿಗೆ ನಾವು ದೂರಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಫುಕೋ ವಾದಿಸುತ್ತಾನೆ.  ಕಾರಣ, ವಿಚಾರಗಳು ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿ ತಮ್ಮೊಡನೆ ಅನೇಕ ಪೂರ್ವಗೃಹೀತಗಳನ್ನು ತರುತ್ತವೆ. ಮೊದಲನೆಯ ಪೂರ್ವಗೃಹೀತವೆಂದರೆ, ಯಾವುದೇ ಒಂದು ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನವೆಂಬುದು ವಿಚಾರಗಳ ಮೊತ್ತ; ಮತ್ತು ಈ ವಿಚಾರಗಳ ಮೊತ್ತವು ತರ್ಕಪ್ರಾಮಾಣ್ಯವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತದೆ. ಎರಡನೆಯದಾಗಿ, ವಿಚಾರಗಳು ಪ್ರಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ (consciousness) ಜನ್ಮ ತಾಳುವುದರಿಂದ ಅವು ವ್ಯಕ್ತಿಯೊಬ್ಬನಿಗೆ – ಕರ್ತೃವಿಗೆ – ಸಂಬಂಧಿಸಿರುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ, ಪ್ರಮೇಯ – ಕರ್ತೃ – ಅರ್ಥ ತ್ರಿತ್ವ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವುದರಿಂದ, ಅಂತಹ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಫುಕೋ ದೂರವಿಡುತ್ತಾನೆ.

ಇದೇ ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ, ವೈಚಾರಿಕ ಚರಿತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ (History of ideas) ಗೃಹೀತವಾಗಿರುವ ಪರಂಪರೆ, ಯುಗಧರ್ಮ (Spirit of the Age), ಸಮಗ್ರ ಸಾಹಿತ್ಯ (Ouevre) – ಇವೇ ಮುಂತಾದ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳನ್ನು ಫುಕೋ ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ . ವೈಚಾರಿಕ ಚರಿತ್ರೆಯ ಒಂದು ಪ್ರಾತಿನಿಧಿಕ ನಿದರ್ಶನವೆಂದರೆ ಲವ್ ಜಾಯ್‌ರಚಿಸಿದ ‘ಜೀವಸರಪಳಿ’ (Chain of Being). ತನ್ನ ಈ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಜೀವಸಂಕುಲವೂ ಒಂದು ಸರಪಣಿಯ ಕೊಂಡಿಗಳಂತೆ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧಿಸಿವೆ’ ಎಂಬ ವಿಚಾರ ರಿನೇಸನ್ಸ್‌ಕಾಲದಿಂದ ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಆಳವಾಗಿ ಪ್ರಭಾವಿಸಿದೆ ಎಂದು ಲವ್‌ಜಾಯ್‌ವಾದಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮತ್ತು ನಿದರ್ಶನಾರ್ಥವಾಗಿ ರಿನೇಸನ್ಸ್‌ಧಾರ್ಮಿಕ ಚಿಂತಕರನ್ನು, ಸ್ಪೆನ್ಸರ್ – ಮಿಲ್ಟನ್‌ಪೋಪ್‌ಇತ್ಯಾದಿ ಸಾಹಿತಿಗಳನ್ನು ಲವ್‌ಜಾಯ್‌ವಿಶ್ಲೇಷಿಸುತ್ತಾನೆ.  ಇಂತಹ  ವೈಚಾರಿಕ ಇತಿಹಾಸಗಳನ್ನು ಫುಕೋ ಈ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ: ಸಮಕಾಲೀನವಾಗಿರುವುದೆಲ್ಲವೂ ಸಮಾನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ ಎಂಬ ಸತ್ಯದೂರ ಗೃಹೀತವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ ಎಂಬ ಸತ್ಯದೂರ ಗೃಹೀತವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ‘ಯುಗಧರ್ಮ’ದ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು’ ಇರುವ ಭಿನ್ನತೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಓರೆಕೋರೆಗಳನ್ನು ಅಲಕ್ಷಿಸಿ, ಸಮಾನ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ದಾಖಲಿಸಿ, ನಿರಂತರತೆಯ ಭ್ರಮೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ‘ಪರಂಪರೆ’ಯ ವಿಚಾರವನ್ನು; ಮತ್ತು ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಲೇಖಕನ/ಲೇಖಕಿಯ ಎಲ್ಲಾ ಬರಹಗಳನ್ನೂ ಒಳಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ‘ಸಮಗ್ರ ಸಾಹಿತ್ಯ’ದ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು. ಹೀಗೆ, ‘ಜ್ಞಾನಗಳ ಇತಿಹಾಸ’ಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಎಲ್ಲಾ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಫುಕೋ ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅರ್ಥಾತ್‌, ಫುಕೋನ ಲಕ್ಷ್ಯವಿರುವುದು ಅವಿಛ್ಛಿನ್ನತೆಯಲ್ಲಲ್ಲ – ಛಿನ್ನತೆಯಲ್ಲಿ; ಅಖಂಡತೆಯಲ್ಲಲ್ಲ – ಬದಲಾವಣೆಗಳಲ್ಲಿ; ಸಮಾನತೆಯಲ್ಲಲ್ಲ – ಭಿನ್ನತೆಗಳಲ್ಲಲಿ; ಮತ್ತು ಇಂತಹ ಛಿನ್ನತೆ – ಭಿನ್ನತೆ – ಬದಲಾವಣೆಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುವ ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಒತ್ತಡಗಳಲ್ಲಿಲ; ಈ ಒತ್ತಡಗಳು ಸೃಜಿಸುವ ಆಯ್ಕೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತ್ಯೇಕತೆಯ ನಿಯಮಗಳಲ್ಲಿ; ಮತ್ತು ಆ ನಿಯಮಗಳು ಕಲ್ಪಿಸುವ ತರ – ತಮ ಶ್ರೇಣಿಗಳಲ್ಲಲಿ.

ಸಾಹಿತ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ, ಆರ್ಷೇಯಕಾಲದಿಂದ ಬೆಳೆದು ಬಂದಿರುವ ಪಾರಂಪರಿಕ ಗ್ರಹಿಕೆಯೆಂದರೆ “ಶಾಕುಂತಲಾ”, “ಹ್ಯಾಮ್ಲೆಟ್‌” ಇತ್ಯಾದಿ ಕೃತಿಗಳು ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಶಾಬ್ದಿಕ ಸೃಷ್ಟಿಗಳು; ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಲೇಖಕ’ ‘ಕರ್ತೃ’ ಮತ್ತು ಕೃತಿ ಅವನ ಆಸ್ತಿ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಕರ್ತೃವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳದೆ, ಅವನ ವೈಯಕ್ತಿಕ ವಿಚಾರಗಳು, ಅನುಭವಗಳು, ಆಸೆ – ಆಕಾಂಕ್ಷೆಗಳು ಇವುಗಳನ್ನು ಅರ್ಥ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳದೆ ಅವನ ಕೃತಿಯನ್ನು ಅರ್ಥೈಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂದು ನಾವು ನಂಬುತ್ತೇವೆ. ಇಂತಹ ಕರ್ತೃ – ಕೃತಿ ಗ್ರಹಿಕೆಯನ್ನು ಫುಕೋ ತನ್ನ “ಲೇಖಕನು ಯಾರು?” (೧೯೮೯) ಎಂಬ ಪ್ರಬಂಧದಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಲೇಖಕನ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಕುರಿತ ಫುಕೋನ ವಾದದ ಸಾರಾಂಶವೆಂದರೆ ‘ಲೇಖಕ – ಕರ್ತೃ’ ಎಂಬುದೂ ಒಂದು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ರಚನೆ (cultural construct); ಮತ್ತು ‘ಲೇಖಕ’ನೆಂಬುದು ಒಂದು ‘ನಿಯೋಗ’ದ (Function) ಹೆಸರು.

ಫುಕೋನ ವಾದದ ಮುಖ್ಯಾಂಶಗಳು ಹೀಗಿವೆ: ಲೇಖಕ ಅಥವಾ ಕರ್ತೃವಿನ ಕಲ್ಪನೆ ಎಲ್ಲಾ ಸಾಹಿತ್ಯಕೃತಿಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಸಹಸ್ರಾರು ಜಾನಪದ ಹಾಡುಗಳು, ಕಾವ್ಯಗಳು, ಕಥೆ – ಪುರಾಣಗಳು, ಒಗಟುಗಳು ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಗೆ ನಾವು ಲೇಖಕನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತರುವುದಿಲ್ಲ; ಆಧುನಿಕ ಯುಗವನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿದರೆ ಖಚಿತ ‘ಕರ್ತೃ’ವಿನಿಂದ ರಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟದ್ದು ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವ ಕೃತಿ ಪ್ರಾಚೀನ – ಮಧ್ಯಯುಗೀನ ಕಾಲಗಳಲ್ಲಿ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲೇ ಇರಲಿಲ್ಲ. (ಈ ಹೇಳಿಕೆ ಭಾರತೀಯ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಸ್ತುತ.) ಆಧುನಿಕ ಯುಗದಲ್ಲಿಯೂ ಕೇವಲ ‘ಗಂಭೀರ’ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ನಾವು ‘ಈ ಕೃತಿಯ ಕರ್ತೃ ಯಾರು?’ ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತೇವೆ. ಅಲ್ಲದೆ, ಲೇಖಕನೆಂದು ನಾವು ನಿದರ್ಶಿಸುವ ನಾಮಪದ ಒಂದೇ ಅರ್ಥವನ್ನು ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ; ಶೇಕ್ಸ್‌ಪಿಯರ್ ಎಂಬ ಪದ ಒಬ್ಬ ಐತಿಹಾಸಿಕ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಅವನು ಬರೆದದ್ದೆಂದು ನಾವು ನಂಬುವ ಕಾವ್ಯ – ನಾಟಕಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಅವನ ಬರಹಗಳನ್ನು ‘ಶೇಕ್ಸ್‌ಪಿಯರ್’ ಎಂದು ಕರೆದರೂ ಅವನ ಎಲ್ಲಾ ಬರೆಹಗಳನ್ನೂ ನಾವು ಪರಿಗಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ (ಅಂಗಡಿಯಿಂದ ತರಬೇಕಾದ ಅವನ ಸಾಮಾನುಗಳ ಪಟ್ಟಿ, ಅವನು ಗೀಚಿದ ಚಿತ್ರಗಳು, ಇತ್ಯಾದಿ). ಅರ್ಥಾತ್‌, ಶೇಕ್ಸ್‌ಪಿಯರ್ ಪದಕ್ಕೆ ಒಂದು ಖಚಿತ ಅರ್ಥವಿಲ್ಲ; ಅದೊಂದು ಕೊನೆಯಿಲ್ಲದ ಸೂಚನಾಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಹೆಸರು.

ಆಧುನಿಕ  ಯುಗದವರೆಗೆ ಎಲ್ಲಾ ಸಮಾಜಗಳಲ್ಲಿ ವಾಙ್ಮಯ ಸೃಷ್ಟಿಗೂ ಅಮರತ್ವಕ್ಕೂ ನೇರ ಸಂಬಂಧವಿತ್ತು; ಬರೆಯುವುದರ ಮೂಲಕ, ಎಂದರೆ ವಾಙ್ಮಯ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಮೂಲಕ, ಲೇಖಕನೊಬ್ಬನು ಸಾವನ್ನು ಗೆದ್ದು ಅಮರನಾಗುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಸಮಾಜಗಳು ನಂಬಿದ್ದುವು. ಕಥೆಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಲೇ ತನ್ನ ಸದ್ಯದ ಸಾವನ್ನು ಗೆದ್ದ ಶೆಹರ್ ಜಾದೆಯ ಪಾತ್ರವನ್ನು  (“ಅರೇಬಿಯನ್‌ನೈಟ್ಸ್‌”) ಇಂತಹ ನಂಬಿಕೆಯ ಸಂಕೇತದಂತೆ ಫುಕೋ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ, ಆಧುನಿಕ ಯುಗದಲ್ಲಿ ವಾಂಙ್ಮಯ ಸೃಷ್ಟಿ ಲೇಖಕನಿಗೆ ಅಮರತ್ವವನ್ನು ಕೊಡುವ ಬದಲು ಅವನ ‘ಸಾವಿಗೆ’ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ.

ಇದು ಹೇಗೆ? ಆಧುನಿಕ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಲೇಖಕನ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಕೃತಿಯು ತೊಡೆದು ಹಾಕುತ್ತದೆ; ಮತ್ತು ‘ಕರ್ತೃ’ ಭಾಷೆಯದೇ ಒಂದು ನಿಯೋಗ ಅಥವಾ ಕಾಯ್ ಎಂದು ಫುಕೋ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭಾಷೆಯೆಂಬ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಲೇಖಕನೂ ಒಂದು ಭಾಗ; ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿರುವ ವೈಚಾರಿಕ ರಚನೆಗಳು ‘ಲೇಖಕ’, ‘ಓದುಗ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಭಿನ್ನ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತವೆ. ಎಂದರೆ, ಲೇಖಕನು ಹೊಸದಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಸೃಷ್ಟಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಈಗಾಗಲೇ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಭಾಷಿಕ/ವೈಚಾರಿಕ ರಚನೆಗಳಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಕೃತಿಯೊ ಕೇಂದ್ರವಲ್ಲ; ಕೃತಿಯ ಒಂದು ಭಾಗ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಕೃತಿಯ ಹೊರಗಡೆ ಇರುವ ಮತ್ತು ಕೃತಿಯನ್ನು ಸೃಜಿಸುವ ಸರ್ವಶಕ್ತ ಲೇಖಕನ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ನಾವು ಮರೆಯಬೇಕು. ಲೇಖಕ – ಕೃತಿ – ಓದುಗ ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಭಾಷಿಕ/ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ/ವೈಚಾರಿಕ ರಚನೆಗಳು ನಿರ್ಮಿಸುವ ಮತ್ತು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಸ್ಥಳಗಳು.

ಫುಕೋನ ಸಮಕಾಲೀನನಾದ ಫ್ರೆಂಚ್‌ ಚಿಂತಕ ರೋಲಾ ಬಾರ್ತ್ ಕೂಡಾ ಕೃತಿ – ಲೇಖಕ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಕುರಿತು ಇಂತಹುದೇ ತೀರ್ಮಾನಗಳನ್ನು ತನ್ನ ‘ಲೇಖಕನ ಸಾವು’ (The Death of the Author, 1968) ಪ್ರಬಂಧದಲ್ಲಿ ಮಂಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಅವನ ವಾದ ಭಿನ್ನ ತಾರ್ಕಿಕತೆಯನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ. ಬಾರ್ತ ಹೀಗೆ ವಾದಿಸುತ್ತಾನೆ: ಯಾವ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಕೃತಿಯನ್ನೂ ಓದದಿರುವ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಏನೂ ಗೊತ್ತಿರದ ಓದುಗನೊಬ್ಬನಿಗೆ ನಾವು ರಾಮಾಯಣವನ್ನು ಓದಲು ಕೊಟ್ಟರೂ ಅದು ಅವನಿಗೆ ಯಾವ ಅರ್ಥವನ್ನೂ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ. ಎಂದರೆ, ಪ್ರತಿಯೊಂದೂ ಕೃತಿಯೂ ‘ಅರ್ಥ’ಕ್ಕಾಗಿ ತನ್ನ ಹಿಂದಿನ ಕೃತಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಅವು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಒಂದು ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಅಂಶವನ್ನು ‘ಅಂತರ್ ಕೃತಿಸಂಬಂಧ’ (Inter – textuality) ಎಂದು ಬಾರ್ತ್ ಗುರುತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶೇಕ್ಸ್‌ಪಿಯರ್ – ನಾಟಕಗಳು ನಮಗೆ ಅರ್ಥವಾಗುವುದು ಅವುಗಳನ್ನು ಬರೆದವನು ಶೇಕ್ಸ್‌ಪಿಯರ್ ಎಂಬ ಕಾರಣದಿಂದಲ್ಲ, ಶೇಕ್ಸ್‌ಪಿಯರ್ ನ ಹಿಂದಿದ್ದ ನಾಟಕಪರಂಪರೆಗಳ ಕಾರಣದಿಂದ. ಗ್ರೀಕ್‌ನಾಟಕಗಳು, ಲ್ಯಾಟಿನ್‌ನಾಟಕಗಳು, ಮಧ್ಯಯುಗೀನ ಇಂಗ್ಲೀಷ್‌ನಾಟಕಗಳು, ಮಾರ್ಲೋ – ಕಿಡ್‌ಮುಂತಾದವರ ನಾಟಕಗಳು ಇವುಗಳ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಶೇಕ್ಸ್‌ಪಿಯರ್ ತನ್ನ ನಾಟಕಗಳನ್ನು ರಚಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು, ಮತ್ತು ಅವುಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ನಮಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು. ಇಂತಹ ‘ಅಂತರ್’ ಕೃತಿಸಂಬಂಧ’ ಲೇಖಕನ ಸಾವಿಗೆ, ಎಂದರೆ ಅವನ ಅವಕೇಂದ್ರೀಕರಣಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ.

ಫುಕೋನ ಸಾಮಾಜಿಕ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಹಾಗೂ ಚಿಂತನೆ ಎಡಪಂಥೀಯ ಧೋರಣೆಗಳಿಗೆ ಹತ್ತಿರವಾಗಿವೆ. ಮಾರ್ಕ್ಸಿಸ್ಟ್‌ಪರಿಭಾಷೆಯ ‘ಐಡಿಯಾಲಜಿ’ಗೂ ಫುಕೋನ ‘ಡಿಸ್‌ಕೋರ್ಸ್‌’ವಾದಕ್ಕೂ ಅನೇಕ ಅಂಶಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮ್ಯವಿದೆ. ಇನ್ನೂ ಮುಂದೆ ಹೋಗಿ, ಟೆರಿ ಈಗಲ್‌ಟನ್‌‘ಡಿಸ್‌ಕೋರ್ಸ್‌’ ಐಡಿಯಾಲಜಿಯ ಒಂದು ವಿಶಿಷ್ಟ ಪ್ರಕಾರ’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ (೧೯೮೩, ಪು. ೨೧೦). ಫುಕೋ ಮತ್ತು ಮಾರ್ಕ್ಸಿಸ್ಟ್‌ಚಿಂತಕರು ಸಮಾನವಾಗಿ ‘ಉದಾರವಾದೀ ಮಾನವತಾವಾದ’ವನ್ನು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ಆಧುನಿಕ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ರಚನೆಗಳನ್ನು ವಿರೋಧಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಆದರೆ ಒಂದು ಮುಖ್ಯ ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಕ್ಸಿಸ್ಟ್‌ಚಿಂತಕರಿಗೂ ಫುಕೋಗೂ ಅಪಾರ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ. ಇಂದಿನ ಸಾಮಾಜಿಕ – ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ – ರಾಜಕೀಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಫುಕೋನಷ್ಟೇ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಮಾರ್ಕ್ಸಿಸ್ಟ್‌ಚಿಂತಕರು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದರೂ, ಮುಂದೊಂದು ದಿನ ಇವುಗಳಿಗಿಂತ ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ಉತ್ತಮವಾದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಜನ್ಮತಾಳುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಅವರು ಪ್ರಬಲವಾಗಿ ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ. ಎಂದರೆ, ತಮ್ಮ ಸಾಮಾಜಿಕ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಅವರು ನೈತಿಕ ಮೌಲ್ಯಗಳೂ ಸೇರಿದಂತೆ ಮೌಲ್ಯನಿರ್ಣಯಗಳನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಫುಕೋಗೆ ಮೌಲ್ಯನಿರ್ಣಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸವಿಲ್ಲ. ಇಂದಿರುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಅಥವಾ ರಚನೆಯ ಬದಲಿಗೆ ಇನ್ನೊಂದು ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಅಥವಾ ರಚನೆ ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂದರೆ ಅದು ಮೊದಲಿನದರಷ್ಟೇ ದಮನಕಾರಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಫುಕೋ ನಂಬುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಆಧುನಿಕ ಮಾರ್ಕ್ಸಿಸ್ಟ್‌ಚಿಂತಕರು ಫುಕೋನನ್ನು ‘ಬೌದ್ಧಿಕ ಅರಾಜಕತಾವಾದಿ’ (intellectual anarchist) ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿ, ಅವನ ವಾದ – ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಒಪ್ಪಲು ಹಿಂಜರಿಯುತ್ತಾರೆ. “ಫುಕೋಗೆ ಅಗತ್ಯವಿರುವುದು, ಅತ್ಯಂತ ಜರೂರಿನ ಅಗತ್ಯವಿರುವುದು ಧನಾತ್ಮಕ ಮಾನದಂಡಗಳು – ಅಧಿಕಾರಾಧರಿತ ಸಂಬಂಧಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುವು ಅಪೇಕ್ಷಣೀಯ, ಯಾವುವು ಅಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುವ ಮಾನದಂಡಗಳು” ಎಂದು ನ್ಯಾನ್ಸಿ ಫ್ರೇಸರ್ ಎಂಬ ಫುಕೋ – ವಿದುಷಿ ತೀರ್ಮಾನಿಸುತ್ತಾಳೆ (ಸ್ಯೆಮನ್ಸ್‌, ಪು.೧೧೩).

ಒಂದು ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ರಾಚನಿಕೋತ್ತರ ಚಿಂತಕರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ‘ಮೂರ್ತಿಭಂಜಕ’ ರೆಂದು ನಾವು ಪರಿಗಣಿಸಬಹುದು. ಡೆರಿಡಾ ಸುತ್ತ ಬೆಳೇದ ರಾಚನಿಕೋತ್ತರ ಚಿಂತಕರಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ಗುರುತಿಸಿಕೊಳ್ಳದಿದ್ದರೂ ಫುಕೋ ಉಗ್ರ ಮೂರ್ತಿಭಂಜಕ: ಎಲ್ಲರ ನಂಬಿಕೆಗಳನ್ನೂ ‘ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕ ಸತ್ಯ’ಗಳನ್ನೂ, ಜ್ಞಾನಪ್ರಕಾರಗಳನ್ನೂ ಅವನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಒಂದೆ: ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಸಮಾನರು’ ಎಂಬಂತಹ ಕೃತಕ ಘೋಷಣೆಗಳ ಹುಸಿಯನ್ನು ಬಯಲುಮಾಡುತ್ತಾ, ‘ನಾವು ಅಸಮಾನರು ಮತ್ತು ಅಸ್ವತಂತ್ರರು’ ಎಂಬ ಸತ್ಯವನ್ನು ದಾಖಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಅಂಶವೇ ಅವನನ್ನು ಮತ್ತು ಅವನ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಇಂದೂ ನಮಗೆ ಪ್ರಸ್ತುತವಾಗಿಸುತ್ತದೆ.

ಫುಕೋನ ವೈಚಾರಿಕತೆ ಪರಸ್ಪರ ವಿರೋಧೀ ಅಂಶಗಳಿಂದ ರೂಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ನಾವು ಏನಾಗಿದ್ದೇವೆಯೋ ಹಾಗೇಯೇ ಇರದಿರಲು ಫುಕೋ ನಮ್ಮನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಾನೆ (“to refuse what we are”’). ಎಂದರೆ, ಒಂದು ಕಾಲಘಟ್ಟದ ಪ್ರಮಾಣಸಂಹಿತೆ ಮತ್ತು ತಜ್ಜನ್ಯ ಡಿಸ್‌ಕೋರ್ಸ್ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನಿಗೂ ಒಂದು ಬಗೆಯ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವನ್ನು (identity) ಆರೋಪಿಸಿದೆ; ಇಂತಹ ಆರೋಪಿತ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಕಳಚಿಕೊಳ್ಳುವುದು ನಮ್ಮ ಆದ್ಯ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಬೇಕು. ‘ಅಪರಾಧಿ’ಗಳಾಗಲು ತಿರಸ್ಕರಿಸುವ ಕೈದಿಗಳು, ‘ಹುಚ್ಚ’ರೆಂಬ ಹಣೆಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಒಪ್ಪದ ಮಾನಸಿಕ ಚಿಕಿತ್ಸಾಲಯಗಳಲ್ಲಿರುವವರು, ‘ಸಲಿಂಗಕಾಮಿ’ಯೆಂಬ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುವ ‘ಗೇ’ ಜನರು, – ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾರೆಲ್ಲಾ ತಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಆರೋಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾರೋ ಅವರೆಲ್ಲರ ಹೋರಾಟದೊಡನೆ ಫುಕೋ ತನ್ನನ್ನು ಗುರುತಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಫುಕೋನ ಅಧಿಕಾರ/ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಡಿಸ್‌ಕೋರ್ಸ್ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳು ನಮ್ಮನ್ನು ಸ್ವತಂತ್ರ ಪದ – ವಾಕ್ಯಗಳಾಚೆ ‘ಯಾವ ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಒತ್ತಡಗಳು ಮತ್ತು ನಿಯಮಗಳು ಈ ಪದ – ವಾಕ್ಯಗಳನ್ನು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿಸಿವೆ?’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯತ್ತ ಒಯ್ಯುತ್ತವೆ. ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಾದ ಕೂಡಲೇ, ‘ಅಖಂಡ ಸತ್ಯ, ದೇಶದ ಸರ್ವಾಂಗೀಣ ಪ್ರಗತಿ, ನ್ಯಾಯ ಹಾಗೂ ಧರ್ಮ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಉಕ್ತಿಗಳ ಹಿಂದೆ ಕೆಲಸಮಾಡುತ್ತಿರುವ ವರ್ಗಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ಅವುಗಳ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಗಳು, ಅವುಗಳು ಸಮಾಜದ ಮೇಲೆ ಹೊಂದಿರುವ ನಿಯಂತ್ರಣ, ಅವುಗಳ ಅಧಿಕಾರ – ಇವೆಲ್ಲವೂ ನಮ್ಮ ಅರಿವಿಗೆ ಬರುತ್ತವೆ. ಎಲ್ಲದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ, ‘ವಸ್ತು – ವಿಷಯಗಳೆಲ್ಲವೂ ನಮಗೆ ಡಿಸ್‌ಕೋರ್ಸ್ ಮೂಲಕವೇ ದೊರಕುತ್ತವೆ’ ಎಂಬ ಅರಿವು ಸುಸಂಸ್ಕೃತ – ಬರ್ಬರ, ಮಾನಸಿಕ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯ – ಹುಚ್ಚು, ಸಹಜ – ಅಸಹಜ ಇತ್ಯಾದಿ ಶ್ರೇಣೀಕೃತ ವರ್ಗಗಳು ಕೇವಲ ಒಂದು ಚಾರಿತ್ರಿಕ ಘಟ್ಟದ ‘ರಚನೆ’ಗಳೇ (constructions) ಹೊರತು ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ಯಗಳಲ್ಲ ಎಂಬ ಬಹುಮುಖ್ಯ ಅಂಶವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿಯೂ ‘ಮಾದರಿ’ (Norm) ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವುದನ್ನು ಆಳವಾಗಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾ, ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನ/ಪ್ರತಿಯೊಂದರ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವ ಹಕ್ಕನ್ನು ಫುಕೋನ ವೈಚಾರಿಕತೆ ಎತ್ತಿ ಹಿಡಿಯುತ್ತದೆ.

* * *