ಶ್ರೀ

जग्राह यठ्यम् ऋग्वेदत् सामाश्यां गीतमेवच ।
यजुर्वेदात् अभनय रसन्नथर्वणादयि ॥

ಋಗ್ವೇದದಿಂದ ಪಠ್ಯವನ್ನು ಸಾಮ ವೇದದಿಂದ ಸಂಗೀತವನ್ನು, ಯಜುರ್ವೇದದಿಂದ ಅಭಿನಯವನ್ನು ಹಾಗೂ ಅಥರ್ವ ವೇದದಿಂದ ರಸಗಳನ್ನು ಆಯ್ದು ಬ್ರಹ್ಮನು ಐದನೇ ವೇದವಾದ ನಾಟ್ಯವೇದವನ್ನು ರಚಿಸಿದನು.

ಭರತನು ತನ್ನ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ನಾಟ್ಯೋತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ಮೇಲ್ಕಂಡಂತೆ ವಿವರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಹೀಗೆ ಭರತನ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಂತೆ ನಾಟ್ಯದ ಮೂಲವು ಭಾರತೀಯರ ಪ್ರಾಚೀನ ಪವಿತ್ರ ಗ್ರಂಥಗಳಾದ ನಾಲ್ಕು ವೇದಗಳೇ ಆಗಿದೆ. ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಕೃತಿ ರಚನಾಕಾರರು ತಮ್ಮ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಂತೆ ನಾಟ್ಯದ ಮೂಲವು ಭಾರತೀಯರ ಪ್ರಾಚೀನ ಪವಿತ್ರ ಗ್ರಂಥಗಳಾದ ನಾಲ್ಕು ವೇದಗಳೇ ಆಗಿದೆ. ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಕೃತಿ ರಚನಾಕಾರರು ತಮ್ಮ ಗ್ರಂಥಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕೃತಿಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತಾ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ಅದೇ ರೀತಿ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಪ್ರಾಚೀನತೆಯನ್ನು ಹಾಗೂ ಪೂಜ್ಯತೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಈ ಗ್ರಂಥಕ್ಕೆ ವೇದ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆಯೇ ಹೊರತು ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದ ಮೂಲವನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ ಅರ್ಥವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಕೆಲವು ವಿದ್ವಾಂಸರು ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಪಡುತ್ತಾರೆ. (ಆದ್ಯ ರಂಗಚಾರ್ಯರ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ ಕನ್ನಡ ಅನುವಾದ) ಭರತನು ನಾಟ್ಯದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತ ನಾಟ್ಯವನ್ನು अवस्थानुकरणम् नाटयम् (ಮನುಷ್ಯನ ವಿವಿಧ ಅವಸ್ಥೆಗಳ ಅನುಕರಣವೆಂದೂ (ನಾ.ಶಾ. ಅಧ್ಯಾಯ ೧) लोकवत्तानु करणम्, सप्तदूपिनु करणम्  ಮೂರು ಲೋಕದ ಭಾವದ ಅನುಕರಣ ಇಲ್ಲಿದೆ. ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಶಾಂತಿ, ವಿನೋದ, ಹಾಸ್ಯ, ಕಾಮ, ಕೊಲೆ ಎಲ್ಲಾ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು, ಎಲ್ಲ ಸ್ಥಿತಿಗತಿಗಳನ್ನು ಅನುಕರಿಸಿ ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು (ಬ್ರಹ್ಮ) ನಾಟ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಹೀಗೆ ಲೌಕಿಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಅನುಸರಣೆ ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಆನಂದ, ದುಃಖ ಮುಂತಾದ ಭಾವಗಳನ್ನು ಬಿಂಬಿಸುವ ನಾಟ್ಯದ ಮೂಲವು. ಅಲೌಕಿಕ ಆನಂದವನ್ನು ಅರಸುವ, ದೈವೀಕ ಅನುಭವವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುವ ವೇದಗಳಲ್ಲಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಅನೇಕ ಪ್ರಾಜ್ಞರು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ.

ಆದರೆ ನಾಲ್ಕು ವೇದಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಕುಲಂಕುಷವಾಗಿ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದಾಗ ನಾಟ್ಯದ ಮೂಲವು ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಇದೆಯೆಂದು ಹಾಗೂ ಭರತನು ವೇದಗಳನ್ನು ನಿಜವಾಗಿ ಪ್ರಮಾಣ್ಯವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ್ದಾನೆಂದು ನಾವು ತಿಳಿಯಬಹುದು. ನಾಟ್ಯವೇದ, ಪ್ರಾಚೀನ ನಾಲ್ಕು ವೇದಗಳ ಸಾರ ಎಂಬ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಂಶೋಧನೆ ನಡೆಸಲು ಭಾರತ ಸರಕಾರದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಚಿವಾಲಯದಿಂದ ನಿಯುಕ್ತಿಗೊಂಡು ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮಂಡಿಸಿದ ವಿವರವಾದ ಸಂಶೋಧನಾ ಪ್ರಬಂಧದ ಸಾರಸಂಗ್ರಹವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತುತಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.

 

ವೇದಗಳ ಆಕರ

ಕಾಳಿದಾಸನ ವಿಕ್ರಮೋರ್ವಶೀಯದಲ್ಲಿನ मुनिना भरतेनय प्रयोग् ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವು ಭಾಸನ ನಾಟಕದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿನ भरतवाक्यम् ಎಂಬ ಮಂಗಲ ವಾಕ್ಯಗಳು ಹಾಗೂ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿನ ಅಪಾಣಿನೀಯ ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿದಾಗ ಭರತನು ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಈ ಎಲ್ಲಾ ಕೃತಿಗಳ ರಚನೆಗಿಂತ ಮೊದಲೇ ರಚಿಸಿದ್ದಾನೆಂದು ಹೇಳಬಹುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದ ರಚನೆ ಕ್ರಿ.ಪೂ. ೪೦೦ ರಿಂದ ಕ್ರಿ. ಪೂ. ೨೦೦ ರ ಒಳಗೆ ಆಗಿರಬಹುದೆಂದು ಭಾವಿಸಬಹುದು. ಈ ಕಾಲವು ಕಾವ್ಯಸ್ಥ ಸಂಸ್ಕೃತ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಆರಂಭದ ಕಾಲ ಮಾತ್ರವಾಗಿದ್ದು ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದಂತಹ ಗ್ರಂಥದ ರಚನೆಗೆ ವೇದಗಳನ್ನೆ ತನ್ನ ಆಕರ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನಾಗಿ ಸ್ವಿಕರಿಸಿದ್ದನ್ನು ದೃಢೀಕರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ನಾಟ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರದ ರಚನೆಯಲ್ಲಿ ವೇದಗಳ ರಚನೆಯ ಹೋಲಿಕೆಯನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ನಾಟ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರವು ಕೂಡ ವೈದಿಕ ವಾಙ್ಮಯದ ಸೂತ್ರ ರೂಪದಂತೆ ರಚನೆಯಾಗಿದೆ. ಈ ಎಲ್ಲಾ ಸಂಶಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿದಾಗ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ ಮೂಲವು ಭಾರತೀಯರ ಪವಿತ್ರ ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಚೀನ ರಚನೆಗಳಾದ ಋಗ್ವೇದ, ಸಾಮವೇದ, ಯಜುರ್ವೇದ ಹಾಗೂ ಅಥರ್ವವೇದಗಳೇ ಆಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಖಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಜನರು ತಮ್ಮ ಎಲ್ಲಾ ಲೌಖಿಕ ಹಾಗೂ ಅಲೌಖಿಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಗೆ ವೇದಗಳಿಂದಲೇ ಪರಿಹಾರವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಿದ್ದರು.

` इष्टप्राप्त्य निष्टपरिहारार्थं अलौकिक उपायी ग्रनथो वेदयति स वेद:’

(ನಮ್ಮೆಲ್ಲಾ ಅನಿಷ್ಟಗಳನ್ನು ಪರಿಹರಿಸಿ, ಇಷ್ಟಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಹೊಂದಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುವುದೇ ವೇದ೦ ಕೃಷ್ಣ ಯಜುರ್ವೇದ ಸಂಹಿತ, ಸಾಯನಾ.

ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ ಹಾಗೂ ವೇದಗಳ ವ್ಯಾಪ್ತಿ:

ಲೌಕಿಕ ಅನುಭವದ ಅನುಕರಣೆಯಾದ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದ ಮೂಲ ಅಲೌಕಿಕ ಅನುಭವ ನೀಡುವ ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಅಂದರೆ ಅಚ್ಚರಿ ಎನಿಸಿದರೂ ಈ ಸಂಗತಿ ಸತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಬಾಹ್ಯ ನೋಟಕ್ಕೆ ಈ ಸತ್ಯವು ಗೋಚರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕೇವಲ ನಾಲ್ಕು ವೇದಗಳ ಅಧ್ಯಯನದಿಂದ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದ ಮೂಲವನ್ನು ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಲಾಗದು. ಭರತನೇ ಹೇಳುವಂತೆ,

` वेदोपवेदै: संबध्दो नात्यवेदो महत्मना’

(ನಾಟ್ಯ ವೇದವು ವೇದ, ಉಪವೇದಗಳಿಂದ ರಚನೆಯಾಗಿದೆ) (ನಾ.ಶಾ. ಅಧ್ಯಾಯ ೧: ಶ್ಲೋ. ೧೮)

ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದ ಮೂಲವನ್ನು ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಬೇಕಾದರೆ ಇಡೀ ವೇದವಾಙ್ಮಯವನ್ನು ವಿವರವಾಗಿ ಅಭ್ಯಸಿಸಿ, ಒಳಗಣ್ಣಿನಿಂದ ಅವಲೋಕಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ವೇದವಾಙ್ಮಯವೆಂದರೆ ಋಗ್‌, ಯಜು, ಸಾಮ, ಅಥರ್ವ ವೇದಗಳು, ಉಪವೇದಗಳು, ವೇದಾಂಗಗಳಾದ ಶಿಕ್ಷ, ಕಲ್ಪ, ವ್ಯಾಕರಣ, ನಿರುಕ್ತ, ಜ್ಯೋತಿಷ, ಛಂದಸ್ಸು ಇವುಗಳ ವಿವರ ಅಧ್ಯಯನ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದ ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಇದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತದೆ.

ಋಗ್ವೇದ ಮತ್ತು ಪಠ್ಯ:

ಋಗ್ವೇದವು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಚೀನವಾದ ವೇದವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಋಗ್ವೇದದ ಮಂತ್ರಗಳಿಗೆ “ಋಕ್‌” ಎಂದು ಹೆಸರಿದೆ. ಈ ಋಕ್‌ಗಳಿಂದಾಗಿಯೇ ಈ ವೇದವನ್ನು ಋಗ್ವೇದವೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ. ಈ ಋಕ್‌ಗಳ ಸಮೂಹವನ್ನು ಸೂಕ್ತಗಳು ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸೂಕ್ತಗಳೆಂದರೆ ಅಲಂಕಾರಿಕವಾದ ಹೇಳಿಕೆಗಳು ಎಂದು ಅರ್ಥ. ಋಗ್ವೇದದ ಸೂಕ್ತಗಳು ಅರ್ಥಬದ್ಧ ಹಾಗೂ ಛಂದೋಬದ್ಧ ರಚನೆಗಳಾಗಿದ್ದು ಕುತೂಹಲಕಾರಿ ವರ್ಣನೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಈ ಋಕ್‌ಗಳು ಅಲಂಕಾರಿಕವಾಗಿ ರಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದು ಉತ್ತಮವಾದ ಕಾವ್ಯ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಈ ಎಲ್ಲಾ ಯೋಗ್ಯತೆ, ವಿಶೇಷಗಳಿಂದಾಗಿ ಋಗ್ವೇದವು ಒಂದು ಮಾದರಿ ಪಠ್ಯವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಭರತನು ತನ್ನ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಪಠ್ಯದ ಮೂಲವನ್ನು ಋಗ್ವೇದದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಯಾವುದೇ ಕೃತಿಯು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಪಠ್ಯವೆನಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಅನೇಕ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಭರತನು ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ (ಅಧ್ಯಾಯ ೧೬; ಶ್ಲೋಕ ೩೯) ಕಾವ್ಯದ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಮೂವತ್ತೈದು ವಿಧವಾಗಿ ಹೆಸರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಅವುಗಳನ್ನು ಸ್ಥೂಲವಾಗಿ ಕೆಳಕಂಡಂತೆ ವಿಂಗಡಿಸಬಹುದು.

  • ಕಥಾನಕಗಳು
  • ಲಯ (ಛಂದಸ್ಸುಗಳ ಮೂಲಕ ಒದಗಬೇಕಾದ್ದುದ್ದು)
  • ವರ್ಣನೆಗಳು
  • ಅಲಂಕಾರಗಳು
  • ಪಾತ್ರ ಚಿತ್ರಣಗಳು
  • ಸಂಭಾಷಣೆಗಳು

ಕಥಾನಕಗಳು ಅಥವಾ ಅಖ್ಯಾಯಿಕೆಗಳೆಂದರೆ

ಒಂದೊಂದೇ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಗುಣಗಳನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಹಾಗೂ ಕುತೂಹಲಕಾರಿಯಾಗಿ ಹೇಳುವ ಕಥಾ ಹಂದರಗಳು. ಈ ಕಥಾಹಂದರಗಳು ನಾಟ್ಯ ಮತ್ತು ನಾಟಕಗಳ ಜೀವಾಳವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಋಗ್ವೇದದಲ್ಲಿ ಈ ರೀತಿಯ ನೂರಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಥಾನಕಗಳ ಪ್ರಾಸ್ತಾವನೆಗಳಿವೆ.

ಉದಾ:

  • ಶಂಬರನ ಕಥೆ- ಅಧ್ಯಾಯ ೧; ಸೂಕ್ತ ೫೧; ಶ್ಲೋಕ ೬
  • ಧಧೀಚ ಕಥೆ- ಅಧ್ಯಾಯ ೧; ಸೂಕ್ತ ೮೪; ಶ್ಲೋಕ ೧೩, ೧೪
  • ಚ್ಯವನನ ಕಥೆ- ಅಧ್ಯಾಯ ೫; ಸೂಕ್ತ ೭೪; ಶ್ಲೋಕ ೫
  • ನಮೂಚಿ ಕಥೆ- ಅಧ್ಯಾಯ ೮; ಸೂಕ್ತ ೧೪; ಶ್ಲೋಕ ೧೩
  • ಇಂದ್ರನು ಧಸ್ಸ್ಯುಗಳನ್ನು ಜಯಿಸಿದ  ಕಥೆ- ಅಧ್ಯಾಯ ೧೦; ಸೂಕ್ತ ೧೪೮; ಶ್ಲೋಕ ೭

ಇವು ಕೆಲವು ಉದಾಹರಣೆಗಳು

ವರ್ಣನೆಗಳೆಂದರೆ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸಂಗತಿಗಳನ್ನು ಕಲ್ಪನೆಗೆ ಪುಷ್ಟಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಸೌಂದರ್ಯ ಅಸ್ವಾದನೆಯಾಗುವಂತೆ ವಿವರಿಸುವುದು. ಈ ರೀತಿ ವರ್ಣನೆಗಳು ರಸೋತ್ಪಾದನೆಗೆ ಪುಷ್ಟಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಈ ವರ್ಣನೆಗಳು ಯಾವುದೇ ಘಟನೆಗಳದ್ದಿರಬಹುದು ಅಥವಾ ಪ್ರಕೃತಿಯದಿರಬಹುದು. ಇವು ನಾಟ್ಯದಲ್ಲಿನ ರಸೋದಯಕ್ಕೆ ಉದ್ದೀಪನ ವಿಭಾಗಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಋಗ್ವೇದದಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಹಲವಾರು ವರ್ಣನೆಗಳನ್ನು ನಾವು ಕಾಣಬಹುದು.

  • ಅಗ್ನಿಯ ವರ್ಣನ – ಮಂಡಲ ೧; ಸೂಕ್ತ ೧೨
  • ಇಂದ್ರನೆ ಶೌಚಿರ್ಯ – ಮಂಡಲ ೧; ಸೂಕ್ತ ೨೨; ಶ್ಲೋಕ ೧೫
  • ಇಂದ್ರನೆ ಶೌಚಿರ್ಯ – ಮಂಡಲ ೩; ಸೂಕ್ತ ೩೩; ಶ್ಲೋಕ ೧ ರಿಂದ ೩
  • ಸೂರ್ಯೋದಯ – ಮಂಡಲ ೭; ಸೂಕ್ತ ೬೩; ಶ್ಲೋಕ ೩ ರಿಂದ ೪

ಹೀಗೆ ಋಗ್ವೇದದ ತುಂಬಾ ಹಲವಾರು ವರ್ಣನೆಗಳು ಕಾಣಸಿಗುತ್ತವೆ.

ಪಾತ್ರ ಚಿತ್ರಣ

ನಾಟ್ಯ ಮತ್ತು ನಾಟಕಗಳಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರಚಿತ್ರಣ ತುಂಬಾ ಮುಖ್ಯವಾದದ್ದು, ನರ್ತಕ ಅಥವಾ ನರ್ತಕಿ ಎಂದೋ ಆಗಿ ಹೋದ ಪಾತ್ರಗಳಿಗೆ ಜೀವ ತುಂಬಿ ರಂಗದ ಮೇಲೆ ಅಭಿನಯಿಸುವಾಗ ಪಾತ್ರಚಿತ್ರಣಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಸರಳವಾಗಿರಬೇಕಾಗುತ್ತವೆ. ಋಗ್ವೇದದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ದೇವತೆಗಳು, ರಾಕ್ಷಸರು ಋಷಿಗಳು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಸುಮಾರು ೧೩೪ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಅಲಂಕಾರಗಳು:

ಅಲಂಕಾರಗಳು ಒಂದು ತುಲನಾತ್ಮಕ ಪದವಿನ್ಯಾಸಗಳಾಗಿದೆ. ಭರತನು ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಅಲಂಕಾರಗಳನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಅವುಗಳು ಉಪಮಾ, ದೀಪಕ, ರೂಪ ಮತ್ತು ಯಮಕ. ಅಲಂಕಾರಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಪ್ರಥಮವಾಗಿ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿರುವುದು ಭರತನೇ ಸರಿ. ಈ ರೀತಿಯ ಅಲಂಕಾರಗಳ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಹಾಗೂ ಅವುಗಳಿಗೆ ಸೂಕ್ತ ಉದಾಹರಣೆಗಳನ್ನು ಭರತನು ತನ್ನ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದ ಅಧ್ಯಾಯ ೧೬ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಎಲ್ಲಾ ಅಲಂಕಾರಗಳು ಋಗ್ವೇದದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದು, ನಂತರದಲ್ಲಿ ಕಾವ್ಯಸ್ಥ ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಇವುಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಥಮ ಬಾರಿಗೆ ವಿವರಿಸಿರುವುದು ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಅಲಂಕಾರಗಳ ಆಕರ ಋಗ್ವೇದವೇ ಆಗಿದೆ.

 

ಸಂಭಾಷಣೆಗಳು:

ಸಂಭಾಷಣೆಗಳು ನಾಟ್ಯ ಅಥವಾ ನಾಟಕಗಳಲ್ಲಿ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ವಿನಿಮಯಕ್ಕೆ ಕಥೆಯ ಓಟಕ್ಕೆ ಹಾಗೂ ಪಾತ್ರ ಪೋಷಣೆಗೆ ಸಹಕಾರಿಯಾಗಿವೆ. ಸಂಸ್ಕೃತ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಂಭಾಷಣ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ನಾವು ಮೊದಲು ಬಾರಿಗೆ ಋಗ್ವೇದದಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು. ಋಗ್ವೇದದ 10ನೇ ಮಂಡಲದ 107ನೇ ಸೂಕ್ತದ ಸರಮಾ ಫಣಿ ಸಂವಾದ, ಸಂಭಾಷಣ ಶೈಲಿಯ ಸಾಹಿತ್ಯ ರಚನೆಗೆ ಉತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ. ಇದೇ ರೀತಿ 9 ಸಂಭಾಷಣ ಶೈಲಿಯ ರಚನೆಯ ಋಗ್ವೇದದ 1, 3, ಹಾಗೂ 10ನೇ ಮಂಡಲಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತವೆ.

ಛಂದಸ್ಸು:

ಸಾಹಿತ್ಯ ರಚನೆಗೆ ಒಂದು ಲಯಗತಿ ಹಾಗೂ ಮುದ ನೀಡುವ ಅಕ್ಷರಗಳ ಸಮೂಹವೇ ಛಂದಸ್ಸು. ಋಗ್ವೇದದಲ್ಲಿನ ಎಲ್ಲಾ ಋಕ್‌ಗಳು ಒಂದಲ್ಲ ಒಂದು ಛಂದಸ್ಸಿನ ಬಂಧಕ್ಕೊಳಪಟ್ಟಿವೆ. ಛಂದಸ್ಸು ಒಂದು ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿನ ಅಕ್ಷರ ಪ್ರಮಣಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ವರ್ಗೀಕರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಛಂದಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಒಂದು ಪಾದದಲ್ಲಿರುವ ಗುರು, ಲಘುಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದ ವಿವಿಧ ಗಣಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಕೂಡ ವರ್ಗೀಕರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಭರತನು ತನ್ನ ನಾಟ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅಕ್ಷರದಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿ ಇಪ್ಪತ್ತಾರು ಛಂದಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಈ ರೀತಿ ಛಂದಸ್ಸಿನ ಕಲ್ಪನೆ ಹಾಗೂ ವರ್ಗೀಕರಣಕ್ಕೆ ಋಗ್ವೇದವೇ ಸ್ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಋಗ್ವೇದದ ಎಲ್ಲಾ ಸೂಕ್ತಗಳು ಗಾಯತ್ರಿಯಾದಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವಿಧದ ಛಂದಸ್ಸುಗಳಲ್ಲೇ ರಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.

ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಒಂದು ಮಾದರಿ ಪಠ್ಯವಾಗಿ ಎಲ್ಲಾ ಅಂಶಗಳು ಋಗ್ವೇದದಲಿ ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿರುವುದರಿಂದಲೇ ಭರತನು ನಾಟ್ಯದ ಪಠ್ಯದ ಮೂಲವನ್ನಾಗಿ ಋಗ್ವೇದವನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಯಜುರ್ವೇದ ಮತ್ತು ಅಭಿನಯ

ಭರತನು ನಾಟ್ಯವನ್ನು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ವರ್ಗಗಳ ಜನರ ದೈನಂದಿನ ಕರ್ತವ್ಯಗಳ, ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಮನಸ್ಥಿತಿಗಳ ಅನುಕರಣೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.

(ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ ಅಧ್ಯಾಯ 1; ಶ್ಲೋಕ 112, 118, 119)

ಇಲ್ಲಿ ಅನುಕರಣ ಎಂಬ ಶಬ್ದವು “ಅನುವ್ಯಸನ” ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರನಾದ ಅಭಿನವಗುಪ್ತನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಯಜುರ್ವೇದದಲ್ಲಿ ಜನರ ದೈನಂದಿನ ಕರ್ತವ್ಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಆ ವೇದದ ಉಪವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಕಲ್ಪ ಸೂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದೆ. ಯಜುರ್ವೇದದ ಮಂತ್ರಗಳಿಗೆ “ಯಜುಸ್‌” ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಯುಜುಸ್‌ಗಳನ್ನ ?! ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಂದರೆ ಯಜುಸ್‌ಎಂದರೆ ದೇವ ಪೂಜನಾ ಮುಂತಾದ ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ, ದಾನಧರ್ಮಾದಿ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ದೈನಂದಿನ ಲೋಕಾಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಲ್ಪಡತಕ್ಕವು ಎಂದು ಅರ್ಥ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಜುರ್ವೇದವು ಪ್ರಪಂಚದ ಧಾರ್ಮಿಕ, ಲೌಕಿಕ ಹಾಗೂ ಧಾರ್ಮಿಕ, ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಆಚರಣೆಗಳ ಸೂತ್ರವೆಂದು ಹೇಳಬಹುದು. ಹಾಗೆಯೆ ಅಭಿನಯವೂ ಕೂಡ ಲೋಕದ ನಾನಾ ಭಾವಗಳ, ನಾನಾ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಅನುಕರಣೆ ಎಂದು ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಹಾಗೆಯೆ ಸಪ್ತ ದ್ವೀಪಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನಡೆಯುವ ಅನುಕರಣೆ ಎಂದು ಅಭಿನಯವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಜುರ್ವೇದವು ಈ ಲೋಕದ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ನಿರ್ದೇಶನ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಅಭಿನಯವು ಲೋಕದ ಆಚರಣೆ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಅನುಕರಣೆಯಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಅಭಿನಯದ ಮೂಲವು ಯಜುರ್ವೇದವೇ ಆಗಿರುವುದು ನಿಸ್ಸಂಶಯ. ಇದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟೀಕರಿಸಲು ನಾವು ಯಜುರ್ವೇದದ ಕಲ್ಪ ಸೂತ್ರಗಳನ್ನು, ಉಪವೇದಗಳನ್ನು ಅವಲೋಕಿಸಬೇಕಾಗುವುದು. ದೇವ ಪೂಜೆ ಹಾಗೂ ಇತರೆ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಯಜುರ್ವೇದದ ಆಪಸ್ತಂಭ ಹಾಗೂ ಬೋಧಾಯನ ಸೂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಈ ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುವಾಗ ಅನೇಕ ಮುದ್ರೆಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತವೆ. ಈ ಮುದ್ರೆಗಳು ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಮುದ್ರೆಗಳಿಗೆ ಮೂಲವಾಗಿದೆ.

ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗಿಸುವ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದ ಮುದ್ರೆಗಳು ತತ್ಸಮಾನ

(ಮುದ್ರಾಲಕ್ಷಣ ಪ್ರದೀಪಕ)

ಮುದ್ರೆಗಳು

ಪಾಶ ಮುದ್ರಾ ಕರ್ತರೀಮುಖ
ಅನಯ ಮುದ್ರಾ ಅರ್ಧಚಂದ್ರ
ಉದಾನ ಮುದ್ರಾ ಶುಖತುಂಡ
ಸನ್ನಿಧಾಪನಿ ಶಿಖರ
ಧೂಪ ಮುದ್ರಾ ಕಪಿತ್ಥ
ಪ್ರಾಣ ಮುದ್ರಾ ಕಟಕಾಮುಖ
ಭೂಸ್ಪರ್ಷ ಮುದ್ರಾ ಸೂಚಿ ಮುಖ
ಸುಮುಖಮ ಪದ್ಮ ಕೋಶ
ಕಪಾಲ ಮುದ್ರಾ ಸರ್ಪಶೀರ್ಷ
೧೦ ತತ್ವ ಮುದ್ರಾ ೧೦ ಕಾಂಗೂಲ
೧೧ ವಿಸ್ತೃತಂ ೧೧ ಅಲಪಲ್ಲವ
೧೨ ಸಂಸ್ಥಾಪನಾ ಮುದ್ರಾ ೧೨ ಚತುರ
೧೩ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಮುದ್ರಾ ೧೩ ಸಂದಂಶ
೧೪ ನೈವೇದ್ಯ ಮುದ್ರಾ ೧೪ ಮುಕುಲ
೧೫ ಅಂಕುಶ ಮುದ್ರಾ ೧೫ ತಾಮ್ರಚೂಡ
೧೬ ನಮಸ್ಕಾರ ಮುದ್ರಾ ೧೬ ಅಂಜಲಿ
೧೭ ಪ್ರಾರ್ಥನ ಮುದ್ರಾ ೧೭ ಕಪೋತ
೧೮ ಗ್ರಂಥಿತ ಮುದ್ರಾ ೧೮ ಕರ್ಕಟ
೧೯ ಸರ್ವಯೋಗಿ ಮುದ್ರಾ ೧೯ ಪುಷ್ಪಪುಟ
೨೦ ಮತ್ಸ್ಯಕ ಮುದ್ರಾ ೨೦ ಮಕರ
೨೧ ಕವಚ ಮುದ್ರಾ ೨೧ ಗಜದಂತ

ಇದೇ ರೀತಿಯಾಗಿ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ಸ್ಥಾನಕಗಳ ಹಾಗೂ ಕೆಲವು ಮುದ್ರೆಗಳು ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕಿಂತ ಎಷ್ಟೊ ಹಿಂದೆಯೇ ವಶಿಷ್ಟರಿಂದ ರಚಿಸಲಾದ ಯಜುರ್ವೇದದ ಉಪವೇದವಾದ ಧನುರ್ವೇದದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಬೇರೆ ಬೇರೆಯ ಗುರಿಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ದೂರಗಳಿಗೆ ಬಾಣವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡುವಾಗ ವಿವಿಧ ರೀತಿ ಸ್ಥಾನಕಗಳಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಬಾಣವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಬೇಕೆಂದು ಧನುರ್ವೇದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವುಗಳನ್ನು ಹೋಲುವ ಸ್ಥಾನಕಗಳನ್ನು ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಕೂಡ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಧನುರ್ವೇದದ ಸ್ಥಾನಕಗಳು ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾದ ತತ್ಸಮಾನ

 

ಸ್ಥಾನಕಗಳು

೧ ಸಮಪಾದ ೧ ಸಮಪಾದ
೨ ವೈಶಾಖ ೨ ವೈಶಾಖ
೩ ಅಲೀಡ ೩ ಅಲೀಡ
೪ ಪ್ರತ್ಯಾಲೀಡ ೪ ಪ್ರತ್ಯಾಲೀಡ
೫ ದುರ್ದುರಾಕ್ರಮ ೫ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಭರತಾರ್ಣವ ಸಮಸೂಚಿ
೬ ಗರುಡ ಚಕ್ರ ೬ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಭರತಾರ್ಣವ ಗಾರುಡಂ
೭ ಪದ್ಮಾಸನ ೭ ನಾಟ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ. ಭರತಾರ್ಣವ ಬ್ರಾಹ್ಮಂ

 

ಧನುರ್ವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗಿಸುವ ಮುದ್ರೆಗಳು ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿನ ತತ್ಸಮಾನ ಮುದ್ರೆಗಳು

೧ ಪತಾಕ ೧ ಪತಾಕ
೨ ವಜ್ರಮುಷ್ಟಿ ೨  ಮುಷ್ಟಿ
೩ ಮತ್ಸರಿ ೩ ಕಪಿತ್ಥ
೪ ಕಾಕತುಂಡಿ ೪ ಹಂಸಾಸ್ಯ
೫ ಸಿಂಹಕರ್ಣ ೫ ಅರಾಳ

ವಾಚಿಕ ಅಭಿನಯ ಮತ್ತು ಋಜುರ್ವೇದ

ವಾಚಿಕಾಭಿನಯವನ್ನು ಭರತನು ತನ್ನ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದ ಕಾಕು ಸ್ವರ ವ್ಯಂಜನ ಎಂಬ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಭರತನು ಸ್ವರಗಳು ಹುಟ್ಟುವ ಸ್ಥಾನಗಳು, ಸ್ವರಗಳ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ವಿಭಾಗಗಳು, ಶಬ್ದಗಳ ಉಚ್ಛಾರಣೆಗಳ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಎಲ್ಲಾ ವಿಚಾರಗಳೂ ಕೂಡ ಋಜುರ್ವೇದದ ಅಂಗವಾದ ಶಿಕ್ಷಾಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದ್ದು ವೇದಗಳ ಶಿಕ್ಷಾಗಳೇ ವಾಚಿಕಾಭಿನಯಕ್ಕೆ ಪ್ರೇರಕವಾಗಿವೆ.

ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ವರ್ಣಗಳ ಪಾತ್ರಗಳ ಉಪನಾಮವನ್ನು ಬೇರೆ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಇಡಬೇಕೆಂದು ಭರತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಉದಾ: ಬ್ರಾಹ್ಮಣ- ಶರ್ಮ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ವರ್ಮ, ವೈಶ್ಯ- ದತ್ತ, ಸೇನ, ಮಿತ್ರ

ಈ ವಿಚಾರವನ್ನು ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಭೋದಾಯನ ಗೃಹಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ (ಸೂತ್ರ (೧)) ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದ ರಚನೆಗಿಂತ ಎಷ್ಟೋ ಹಿಂದೆಯೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ವಾಚಿಕಾಭಿನಯದ ಎಷ್ಟೋ ಅಂಶಗಳು ಯಜುರ್ವೇದದಿಂದಲೇ ಪ್ರೇರೇಪಣೆಗೊಂಡಿವೆ.

ಆಹಾರ್ಯಾಭಿನಯ ಹಾಗೂ ಯಜುರ್ವೇದ

ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಭರತನು ನಾಲ್ಕು ವಿಧಗಳ ಆಹಾರ್ಯಾಭಿನಯಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. (ನಾ.ಶಾ. ಆಧ್ಯಾಯ ೨೧: ಶ್ಲೋ.೫) ಅವುಗಳೆಂದರೆ, ಪುಸ್ತ. ಅಲಂಕಾರ, ಅಂಗರಚನೆ ಹಾಗೂ ಸಂಜೀವಗಳು. ಇವುಗಳ ವಿವರವನ್ನು ಲೇಖನ ದೀರ್ಘವಾಗುವ ಭಯದಿಂದ ಕೊಡಲಾಗಿಲ್ಲ. ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಆಹಾರ್ಯಾಭಿನಯವು ಮುಖವರ್ಣಿಕೆ, ಉಡುಪುಗಳಲ್ಲದೇ ರಂಗಪರಿಕರಗಳು ಹಾಗೂ ನೈಪಥ್ಯದ ಒಳಗಿನ ಸಿದ್ಧತೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಯಜುರ್ವೇದದ ತೈತ್ತಿರೀಯ ಸಂಹಿತಾ ಹಾಗೂ ಅಪಸ್ತಂಭ ಶ್ರೌತ ಸೂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞಯಾಗಾದಿಗಳ ಸಿದ್ಧತೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುವಾಗ ಧರಿಸಬೇಕಾದ ಬಟ್ಟೆಗಳು ಹಾಗೂ ಯಾಗಗಳಿಗೆ ಬೇಕಾದ ಪರಿಕರಗಳ ಸಿದ್ಧತೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ವಿವರಣೆಗಳ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದ ಆಹಾರ್ಯಾಭಿನಯಕ್ಕೆ ಸ್ಫೂರ್ತಿಯಾಗಿದೆ.

ಉದಾ: ಯಾಜ್ಞಿಕನು ಯಜ್ಞ ಪ್ರಾರಂಭಕ್ಕೂ ಮೊದಲು ಪವಿತ್ರವಾದ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಬೇಕು, ಅಂಗಾಂಗಗಳಿಗೆ ಬೆಣ್ಣೆಯನ್ನು ಸವರಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು, ತಲೆಗೆ ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಸುತ್ತಬೇಕು. (ತೈತ್ತಿರೀಯ ಸಂಹಿತೆ; ಕಾಂಡ-೧; ಪ್ರಶ್ನೆ-೨, ಅನುವಾಕ-೧) ಯಜ್ಞ ಮಾಡುವನು ತಲೆ ಕೂದಲನ್ನು ಕ್ಷೌರ ಮಡಿಸಿರುವುದಿಲ್ಲದೆ, ಮುಖ ಕ್ಷೌರ ಮಾಡಿಸಿರಬೇಕು. (ತೈ.ಸಂ. ಕಾಂಡ-೬; ಪ್ರಶ್ನೆ-೨) ಕರೀರಿ ಎಂಬ ಯಾಗ ಮಾಡುವವನು ಕಪ್ಪು ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಧರಿಸಿರಬೇಕು (ಆ.ಶ್ರೌ.ಸೂತ್ರ; ಪ್ರಶ್ನೆ-೧೯;ಕಾಂಡ-೧೯; ಸೂತ್ರ-೬) ವಾಜಪೇಯ ಯಾಗ ಮಾಡಿಸುವ ಋತ್ವಿಜರು ಚಿನ್ನದ ಸರವನ್ನು ಧರಿಸಿರಬೇಕು ಹಾಗೂ ಯಜಮಾನನು ತುಪ್ಪದಲ್ಲಿ ಅದ್ದದ ರೇಷ್ಮೆ ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಉಡಬೇಕು.

 

ಹೀಗೆ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ವಸ್ತು ಸಂಹಿತೆ ಹಾಗೂ ಸಿದ್ಧತೆಗಳನ್ನು ಯಜುರ್ವೇದದಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು. ಇವುಗಳೇ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದ ಆಹಾರ್ಯಾಭಿನಯದ ಕಲ್ಪನೆಗೆ ಮೂಲವಾಗಿರಬೇಕು.

ಸಾಮವೇದ ಹಾಗೂ ಸಂಗೀತ

ಸಾಮವೇದದ ಹೆಸರಿನಲ್ಲೆ ಸಂಗೀತವು ಮಿಳಿತವಾಗಿದೆ. ಸಾ ಎಂದರೆ ಋಕ್‌ಗಳೆಂದು ಮ ಎಂದರೆ ವಿವಿಧ ಸ್ವರಗಳೆಂದು ಅರ್ಥ. ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದ ೨೮ ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭರತನು ಸಂಗೀತ ಸ್ವರಗಳು ಹಾಗೂ ಗ್ರಾಮಗಳ ಬಗ್ಗೆ ವಿವರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಸ್ವರ ( ನಾ.ಶಾ. ಆ ೧೮ ಗದ್ಯ) ಹಾಗೂ ಗ್ರಾಮಗಳನ್ನು ಮೂಲತಃ ಸಾಮ ವೇದದಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು. ನಾರದೀಯ ಶಿಕ್ಷಣವು ಸಾಮ ವೇದದಲ್ಲಿನ ಸ್ವರಗಳು ಹಾಗೂ ಗ್ರಾಮಗಳ ಬಗ್ಗೆ ವಿವರಣೆ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಸಂಗೀತದ ಸ್ವರ ಹಾಗೂ ಸಾಮ ವೇದ ಸ್ವರಗಳನನ್ನು ಹೋಲಿಸುವ ಒಂದು ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಕೆಳಗೆ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ.

  ಸಾಮಸ್ವರ ಅರ್ಚಿಕ ಸವರ ಗಾಂಧಾರ ಸ್ವರ ಸ್ವರ ಸಂಕೇತ
ಪ್ರಥಮ ಸ್ವರತಿ ಮಧ್ಯಮ
ದ್ವಿತೀಯ ಉದಾತ್ತ ಗಾಂಧಾರ
ತೃತೀಯ ಅನುದಾತ್ತ ರಿಷಭ ರಿ
ಚತುರ್ಥ ಸ್ವರಿತ ಷಡ್ಜ
ಮಂದ್ರ ಉದಾತ್ತ ನಿಷಾದ ನಿ
ಅತಿಸ್ವರ್ಯ ಅನುದಾತ್ತ ದೈವತ
ಕೃಶ್ಚ ಸ್ವರಿತ ಪಂಚಮಿ

ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರವು ಷಡ್ಜ ಗ್ರಾಮ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯಮ ಗ್ರಾಮಗಳನ್ನು (ನಾ.ಶಾ. ಅ ೨೮ ಗದ್ಯ) ಹೇಳಿದ್ದರೆ, ಸಾಮವೇದವು ಷಡ್ಜ, ಮಧ್ಯಮ ಗ್ರಾಮ ಹಾಗೂ ಗಾಂಧಾರಗಳೆಂಬ ಮೂರು ಗ್ರಾಮಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಡಲಾಗುವುದು ಎಂದು ನಾರದೀಯ ಶಿಕ್ಷಾ ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾದ ಗಾಂಧರ್ವ ಸಂಗೀತದ ಮೂಲವು ಸಾಮವೇದ ಸಂಗೀತದಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ.

ರಸ ಮತ್ತು ಅಥರ್ವ ವೇದ

ಭರತನು ತನ್ನ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ರಸೋತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು

भाव विभावानुभावव्यभिचारि संयोगाद्रसनिष्पति:
(ನಾ.ಶಾ. ಅ ೬; ಗದ್ಯ ಶ್ಲೋಕ ೬೩ ರ ನಂತರ)

ಅಂದರೆ ಮನುಷ್ಯನ ಭಾವದೊಡನೆ ವಿಭಾವ (ಕಾರಣ) ಅನುಭಾವ (ಪ್ರತಿಸ್ಪಂದನೆ) ವ್ಯಬಿಚಾರ ಭಾವ (ಸಂಚಾರಿ ಭಾವ) ಗಳ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ರಸೋತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಭರತನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದ ೬ ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಎಂಟು ರಸಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಭರತನು ತನ್ನ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ಶೃಂಗಾರ, ಹಾಸ್ಯ, ಕರುಣ, ರೌದ್ರ, ವೀರ, ಭಯಾನಕ, ಭೀಭತ್ಸ, ಅಧ್ಬುತ ಎಂದು ರಸಗಳನ್ನು ವಿಂಗಡಿಸಿದ್ದಾನೆ. (ನಾ.ಶಾ. ಅಧ್ಯಾಯ -೬ ಶ್ಲೋಕ) ಈ ಎಂಟು ರಸಗಳ ಸ್ಥಾಯಿ ಭಾವ, ವಿಭಾವ, ಅನುಭಾವ, ವ್ಯಭಿಚಾರಿ ಭಾವಗಳ ಬಗ್ಗೆ ವಿಸ್ತೃತ ವಿವರಣೆಯು ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿದೆ.

ಅಥರ್ವಣ ವೇದವು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಲೌಕಿಕ ವಿಷಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಅಥರ್ವಣ ವೇದವು ಮನುಷ್ಯನ ಸ್ವಭಾವಗಳು, ಸಾಮಾಜಿಕ ನಡವಳಿಕೆಗಳು, ಸಂಪ್ರಾದಾಯಿಕ ಆಚರಣೆಗಳು ಮಾನಸಿಕ ವ್ಯವಹಾರಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಅಥರ್ವಣವೇದದಲ್ಲಿ ರಾಜನೀತಿ, ಯುದ್ಧದ ಆಯುಧಗಳ ತಯಾರಿಕೆ, ರೋಗಲಕ್ಷಣಗಳು ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ನಿವಾರಣೋಪಾಯಗಳೂ, ಮಾಟ, ಮಂತ್ರಗಳ ವಿವರಣೆಗಳು ಕೂಡ ಇದೆ. ಅಥರ್ವಣ ವೇದವು ಸುಂದರವಾದ ಪ್ರಕೃತಿಯ ವರ್ಣನೆ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆಯ ಸ್ವರೂಪ ಹಾಗೂ ಕಲ್ಪನೆಗಳನ್ನು ಕೂಡ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅಥರ್ವಣ ವೇದವನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದಾಗ ರಸೋತ್ಪಾದನೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗುವ ಎಲ್ಲಾ ಅಂಶಗಳು ನಮಗೆ ಈ ವೇದದಲ್ಲಿ ಗೋಚರಿಸುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯನ ಸ್ವಭಾವಗಳು (ಸ್ಥಾಯೀ ಭಾವ) ಪ್ರಾಕೃತಿಕ ವರ್ಣನೆ, ರೋಗ ಲಕ್ಷಣ, ಮಾಟ, ಮಂತ್ರ (ವಿಭಾವಗಳು) ಸಾಮಾಜಿಕ ಹಾಗೂ ಸಂಪ್ರಾದಾಯಿಕ ಪ್ರತಿಸ್ಪಂದನೆ (ಅನುಭಾವಗಳು) ಮಾನವನ ಕ್ರಿಯೆಗಳು (ವ್ಯಭಿಚಾರಿ ಭಾವಗಳು) ಎಲ್ಲಾವನ್ನು ನಾವು ಅಥರ್ವಣ ವೇದದಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು. ಅದಲ್ಲದೆ ಅಥರ್ವಣ ವೇದವನ್ನು ಅಂಗೀರಸ ವೇದ ಎಂದು ಕೂಡ ಕರೆಯಲಾಗಿದ್ದು आतिरस: मन्यन्ते अनानां रस ಎಂದು ಛಂದಸ್ಸ್ಯೋಷನಿಷತ್ತು (೧-೨-೧೦)

ರಸ

ಮಂತ್ರ

ವಿಷಯ

ಕಾಂಡ ಸೂಕ್ತ

ಮಂತ್ರಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ

ಶೃಂಗಾರ ಸಂಚೇನ್ನಯತೋ ಯತ್‌ಸುವರ್ಣ ಯುವಕ ಯುವತಿ ಹಾಗೂ ಗಂಡ ಹೆಂಡಿರ ಪ್ರೀತಿ ೨;೩೦ ೨, ೩, ೪
  ಸೂರ್ಯಾಯ ಇಹ ಫಿಯು ಮದುಮಗಳಿಗೆ ಶುಭ ಹಾರೈಕೆ ೧೪;೧ ೧೩ ರಿಂದ ೨೦, ೩, ೩೧
  ವಾಂಚಾ ಮಮ ತ್ವಾ ಪ್ರೇಮ ಯಾಚನೆ ೬;೯ ೧, ೨, ೩
ವೀರ ಭೂತೋ ಭೂತೇಷು ಅತಿಷ್ಟಂತ ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕ ೪;೮ ಎಲ್ಲಾ ಶ್ಲೋಕಗಳು
  ಇಮಮಿಂದ್ರ ರಾಜಕುಮಾರನ ಶೌರ್ಯ ೪;೨೨
  ಯೋನೋ ಶೂರರ ವರ್ಣನೆ ೭;೭೭ ೨,೩
  ಯೋವಾಹವೋ ಯುದ್ಧದ ತಯಾರಿ ೧೧;೯ ೧ ರಿಂದ ೬
ರೌದ್ರ ಯೆ ಪುರಸ್ತಾತ್‌ ವೈರಿನಾಶ ೧ ರಿಂದ ೮ ೪;೪೦
  ನಿರ್ಹಸ್ತೇಭ್ಯೋ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವೈರಿ ನಾಶ ೬;೬೫
  ಛಿಂದ್ವಾ ಅಂಗೀರಸ ಹಾಗು ಕಾಮಧೇನುವಿನ ಕೋಪ ೧೨;೫/೬ ೬೨, ೬೭ ರಿಂದ ೭೧
ಕರುಣ ಯದು ಶೋಕೋ ಶೀತಾಯ ಜ್ವರ ೧;೨೫ ೩, ೪
  ತಾಸುತ್ವಂ ರೋಗ, ದಾರಿದ್ರ್ಯ ಪಾಪಗಳ ವಿವರಣೆ ೨;೧೦
  ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಅಂತ್ಯ ಕ್ರಿಯೆ ೧೨; ೫/೬ ೪೮
  ಉದಿಷ್ಟ ವಿಧವೆಯನ್ನು ತನ್ನ ಗಂಡನ ಶವವನ್ನು ನೋಡಲು ಹೇಳುವುದು ೧೮ ; ೩
ಭಯಾನಕ ಯದಿಕ್ಷಿತಾಯ: ಅಂತ್ಯ ಕಾಲ ಸಮೀಪಿಸಿದವನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ೩ ; ೧೧
  ತದ್ವ ದುರಾದೃಷ್ಟ ೫ ೯  
  ಅಜೈಪಂ ಕತ್ತಲು ೭ ; ೫೦
  ಪರಾಧ್ಯ ಶಾಪ ೮; ೩ ೧೪
  ಪ್ರವಾದೌ ದರೋಡೆ ಹಾಗು ಕೊಲೆ ೧೮; ೪೯ ೧೦
ಹಾಸ್ಯ ಮುಕ್ತ   ೫ ; ೬
  ಚಕ್ಲುಷ   ೫ ; ೬
ಭೀಭತ್ಸ್ಯ ಅಸ್ಥಿಜಸ್ಯ ಕುಷ್ಟರೋಗ ೧ ; ೨೪
ವಿಶ್ವ ರೂಪ ರೋಗವನ್ನು ಹರಡುವ ಕ್ರಮಿಗಳ ವರ್ಣನೆ ೨;೩೧ ೨ ರಿಂದ ೬
  ಯದಸ್ಯ ದೇಹದ ಕೊಳೆತ ಭಾಗದಲ್ಲಿನ ಕ್ರಿಮಿಗಳು ೫ ; ೨೯ ೫೬
ಅದ್ಭುತ ನಮಸ್ತೆ ಸಿಡಿಲು, ಮಿಂಚು ೧ ; ೧೩ ೧ ರಿಂದ ೪
  ನೈನಂ ಆಪಂ ಯೋಗಿಗಳು ೧ ; ೩೫ ೧ ರಿಂದ ೪
  ದೀರ್ಘಾಯ ತ್ವಯ ದೇವರ ಮಹಿಮೆ ೨ ; ೪ ೧ ರಿಂದ ೬
  ಸತ್ಯಜಿತಂ ರೋಗ ನಿವಾರಕ ಔಷಧಿಗಳು ೪ ; ೧೭ ೨ ರಿಂದ
  ಮೇಷ ಇವೆ ದೇವರ ಮತ್ತು ಜಗತ್ತಿನ ಸೃಷ್ಟಿ ೨, ೩ ೬ ; ೪೯

ಬೃಹದಾರಣ್ಯ ಕೋಪನಿಷತ್ತು (೧-೩-೮) ಕೂಡ ಹೇಳಿದೆ. ಹೀಗೆ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದ ರಸ ಪ್ರಕರಣದ ಮೂಲ ಅಥರ್ವಣ ವೇದದಲ್ಲಿಯೇ ಅಡಗಿದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರಸಗಳಿಗೂ ಪೂರಕವಾಗುವ ಅಥರ್ವಣ ವೇದದ ಕೆಲವು ಸೂಕ್ಷ್ಮಗಳನ್ನು ಕೆಳಗೆ ಉದಾಹರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಹೀಗೆ ಅಥರ್ವಣ ವೇದದಲ್ಲಿ ರಸೋತ್ಪಾದನೆಗೆ ಪೂರಕವಾದ ಅನೇಕ ಸೂಕ್ತಗಳು ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ.

ಭರತನು ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ರಚಿಸುವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ದೊರಕಬಹುದಾಗಿದ್ದ ಹಾಗೂ ಅಗಾಧ ಜ್ಞಾನ ಭಂಡಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ, ವೇದಗಳನ್ನೇ ಅವನು ಆಕರ ಗ್ರಂಥವನ್ನಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ್ದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವೈರುಧ್ಯ ಕಂಡು ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೆ, ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದ ರಚನೆಗೆ ಬೇಕಾದ ಹಾಗೂ ಪೂರಕವಾದ ಸಾಹಿತ್ಯಕ ಅಂಶಗಳು ಋಗ್ವೇದದಲ್ಲೂ, ಅಭಿನಯಕ್ಕೆ ಪೂರಕವಾದ ಅಂಶಗಳು ಯಜುರ್ವೇದದಲ್ಲೂ, ಸಂಗೀತದ ಅಂಶಗಳು ಸಾಮವೇದದಲ್ಲೂ ಹಾಗೂ ರಸ ವಿಷಯಗಳ ಅಂಶಗಳು ಅಥರ್ವಣ ವೇದದಲ್ಲೂ ದೊರಕಿದುದರಿಂದಲೇ, ವೇದಗಳಿಂದಲೇ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ರಚಿಸಲಾಯಿತು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದ್ದು, ಕೆಳಗಿನ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದ ವಾಕ್ಯವು ಧೃಢೀಕರಿಸುತ್ತದೆ.

जग्राह पठ्यम्कऋग्वेदात् सामाभ्यां गीतमेवच ।
यजुर्वेदात् ऊभनङ्कं रसन्नथर्वणादपि ।।