ಮಾನವನ ಪ್ರಾಗೈತಿಹಾಸಿಕದ ಅವಲೋಕನದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಉತ್ಪತ್ತಿಯ ಆರಂಭದ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಕಾಡುಮಾನವನಾಗಿ ಪ್ರಾಣಿ ಜೀವನ ನಡೆಸಿದ್ದು ತಿಳಿದು ಬರುತ್ತದೆ. ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಏಕಾಂಗಿಯಾಗಿ ಅಲೆದಾಡುತ್ತ ಉದರ ಪೋಷಣೆಗಾಗಿ ಕೈಗೆ ದೊರಕಿದ ಹಣ್ಣು ಹಂಪಲು, ಗಡ್ಡೆ, ಗೆಣಸುಗಳನ್ನು ತಿಂದುಕೊಂಡು ಜೀವಿಸುತ್ತಿದ್ದು, ಆತನ ಜಿಈವನ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಾದಂತೆ ಬೇಟೆಯಾಡುವದನ್ನು ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಕಸುಬನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು, ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮಾಂಸವನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತ ತನ್ನ ಹಸಿವೆಯನ್ನು ಹಿಂಗಿಸಿಕೊಳ್ಳತೊಡಗಿದನು. ಕ್ರಮೇಣ ಬೆಂಕಿಯ ಬಳಕೆ ಹೊಳೆದಾಗಿನಿಂದ ಹಸಿಮಾಂಸವನ್ನು ಬೇಯಿಸಿಕೊಂಡು ತಿನ್ನಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ಇವುಗಳ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಮಾನವನಿಗೆ ಬರುಬರುತ್ತ ಉದ್ಯೋಗದ ಕಲ್ಪನೆ ಮೂಡಿ, ಒಂದು ವಿಶಾಲವಾದ ಬಯಲು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತು ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಸಾಕಿ, ಎತ್ತುಗಳ ಸಹಾಯದಿಂದ ಬೇಸಾಯವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ಆಕಳುಗಳಿಂದ ಹಾಲು ತುಪ್ಪ ಮುಂತಾವುಗಳನ್ನು ದೊರಕಿಸಿಕೊಂಡನು. ಕುರಿಗಳ ಉಣ್ಣೆಯಿಂದ ಬಟ್ಟೆಯನ್ನು ತಯಾರಿಸಲು ಕಂಡುಕೊಂಡನು. ಇದಕ್ಕಿಂತ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಗಿಡದ ಎಲೆಗಳು ಅವನ ಉಡಿಗೆಗಳಾಗಿದ್ದವು ಹಾಗೂ ಮರದ ಪೊದೆಗಳು ಅವನ ಆಶ್ರಯತಾಣಗಳಾಗಿದ್ದವು. ಹೀಗೆ ಮಾನವನ ವಿಕಾಸದ ಪ್ರಥಮಹಂತವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತೇವೆ.

ಮುಂದೆ ಮಾನಸಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಾದಂತೆ, ಮಾನವನಲ್ಲಿ ಭಾವನೆಗಳು ಪಕ್ವವಾದಂತೆ ಏಕಾಕಿಯಾಗಿ ಅಲೆದಾಡುವುದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿ, ಸಾಂಘಿಕ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದನು. ಸಂಘವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡನು, ಕೌಟುಂಬಿಕ ಜೀವನವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ಭಾವುಕ ಜೀವಿಯಾದಂತೆ ಹುಟ್ಟು ಸಾವುಗಳು ಮಾನವನಲ್ಲಿ ಭಯದ ಅಂಶವನ್ನು ಬಿತ್ತಿದವು. ಈ ಭಯದ ನಿವಾರಣೆಗಾಗಿ ಮಾನವನು ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿಯ ಶಕ್ತಿಗಳಿಗೆ ಮಾರುಹೋಗಬೇಕಾಯಿತು. ಈ ಶಕ್ತಿಗಳು ಅವ್ಯಕ್ತ ಶಕ್ತಿಗಳಾಗಿದ್ದವು. ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿಯ ಗುಡುಗು, ಮಿಂಚು, ಸಿಡಿಲು, ಭೂಕಂಪ, ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿ, ಅಗ್ನಿ ಮುಂತಾದ ಅಂಶಗಳು. ಸುಪ್ತಶಕ್ತಿಯ ವ್ಯಕ್ತರೂಪಗಳಾಗಿ ಆ ಶಕ್ತಿಯ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಇಂಥ ಅದ್ಭುತ ವ್ಯಕ್ತಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಭಯಭೀತನಾದ. ಅವನು ಅದಕ್ಕೆ ಶರಣು ಹೋಗಿ ಈ ಶಕ್ತಿಯ ಪ್ರತೀಕಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸತೊಡಗಿದನು. ಇವುಗಳೇ ದೇವರ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿದನು. ಆರಾಧನೆಯ ಹಿಂದಿರುವ ಭಯ ಕಾಲಾಂತರದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪಡೆಯಿತು. ವೈಯಕ್ತಿಕ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಮೂಡಿಬಂದ ಭಯವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಭಕ್ತಿ ನೆಲೆಯೂರಿತು. ಯಾವುದೋ ಒಂದು ಚೇತನಶಕ್ತಿ ಭೂಮಿಯ ಅಂತರಾಳದಲ್ಲಿ ಹುದುಗಿಕೊಂಡಿರುವುದನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದ ಮಾನವ, ಆ ಶಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ದೈವತ್ವವನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದನು. ಹೀಗೆ ಮಾನವನಲ್ಲಿ ದೈವತ್ವದ ಅಂದರೆ ದೇವರ ಕಲ್ಪನೆ ಸ್ಥಿರವಾಯಿತು.

ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡು ಬಂದ ಮಾನವ ತನ್ನ ಕಲ್ಪನೆಯ ಆಳದಲ್ಲಿ ಅವುಗಳಿಗೆ ದೈವೀಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ತನ್ನ ಕಲ್ಪನೆಗೆ ತೋಚಿದಂತೆ ದೇವರನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿಕೊಂಡನು, ಆರಾಧಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ಇಂತಹ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮಾನವನ ಬದುಕು ಸಂಘ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿತ್ತು ಕಾಲಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಕಾರದ ಕಾರಣದಿಂದ ತನ್ನ ಆಶೆ ಆಕಾಂಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ತಾನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ ದೇವರುಗಳಿಂದಲೇ ಸಾಧಿಸುತ್ತೇನೆ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆಗೆ ಒಳಗಾದನು.

ಧಾರ್ಮಿಕ ಕಲ್ಪನೆ: ನಂಬಿಕೆ ಮತ್ತು ಆಚರಣೆಗಳು ಧಾರ್ಮಿಕ ಕಲ್ಪನೆಗಳ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಬೆಳೆದು ಕೊಂಡು ಬಂದವು. ಪ್ರಾಚೀನ ಶಿಲಾಯುಗದ ಆದಿಭಾಗದಲ್ಲಿಯೇ ಎಂದರೆ ಸು. ೩೫೦೦೦೦೦, ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆಯೇ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಬೆಳೆಯಿತು

[1] ಕಾಡು ಜನಾಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ಸತ್ತಮೇಲೆ ಅವನ ಮೆದುಳನ್ನು  ತೆಗೆದು ಅದಕ್ಕೆ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ ಪ್ರೇತಭೋಜನದಲ್ಲಿ ತಿನ್ನುವ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಆದಿವಾಸಿ ಜನಾಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಬೊರ್ನಿಯಾ ಮಲೇಶಿಯಾಗಳಲ್ಲಿ ಸತ್ತ ಮನುಷ್ಯನ ಮೆದುಳನ್ನು ತೆಗೆದು ಧಾರ್ಮಿಕ ವಿಧಿಗಳನ್ನು ನಡೆಸಿ ಅನಂತರ ಪ್ರೇತಭೋಜನದಲ್ಲಿ ತಿನ್ನುವ ಪದ್ಧತಿ ಇಂದಿಗೂ ಆದಿವಾಸಿಗಳಲ್ಲಿದೆ. ಹೀಗೆ ಮೆದುಳನ್ನು ತಿನ್ನುವದು ಧಾರ್ಮಿಕ ಕಲ್ಪನೆಯ ಅಂಗವಾಗಿಯೇ ಇದ್ದತೆನ್ನುವುದು ಗಮನಾರ್ಹ ಅಂಶ; ಈ ಪದ್ಧತಿಯೇ ನಮಗೆ ತಿಳಿದಿರುವ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪುರಾತನವಾದ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕಲ್ಪನೆ.[2]

ಹೀಗೆ ಕ್ರಮೇಣವಾಗಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕಲ್ಪನೆಗಳು ಅನೇಕ ಪರಿಸರದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದುಕೊಂಡು ಬಂದು ಈ ಕಲ್ಪನೆಗಳು ಮುಂದೆ ಧರ್ಮಗಳಿಗೆ ದಾರಿಮಾಡಿದವು. ಇಂಥ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕಲ್ಪನೆಯ ಪ್ರಭಾವದಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿದ ಮಾನವನಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಕಲ್ಪನೆ ಮೂಡಿ ಮುಂದೆ ಅವನು ಮೂರ್ತಿಪೂಜೆಯನ್ನು ರೂಢಿಯಲ್ಲಿ ತಂದನು. ತನ್ನ ಕಲ್ಪನೆಗೆ ತೋಚಿದಂತೆ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿಕೊಂಡು ಅದರ ಮೇಲೆ ದೇವತಾಭಾವನೆಯನ್ನು ಇರಿಸಿ ಆರಾಧಿಸ ತೊಡಗಿದನು. ಜ್ಞಾನ ಕ್ಷಿತಿಜವು ವಿಸ್ತಾರವಾದಂತೆ ಮೂರ್ತಿ ಶಿಲ್ಪಗಳ ಜೊತೆಗೆ ದೇವಾಲಯ ನಿರ್ಮಾಣದ ಕಲ್ಪನೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡುಬಂದವು. ಹೀಗೆ ಧಾರ್ಮಿಕ ಭಾವನೆಯು ಗಟ್ಟಿಗೊಂಡಂತೆ ಅದರೊಂದಿಗೆ ಕಲೆಯೂ ಬೆಳೆಯುತ್ತಸಾಗಿತು. ಹೀಗೆ ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ಮಾನವನಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ಭಾವನೆಗಳ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಆಯಾ ಪರಿಸರಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಹಲವಾರು ದೇವತೆಗಳ ಉಗಮಕ್ಕೆ ಕಾರಣಗಳಾಗಿರಬಹುದು. ಮಾನವನು ತನಗೆ ಇಷ್ಟವಾದಂತೆ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿಕೊಂಡನೆಂದು ಹೇಳಬಹುದು. ದೇವತೆಗಳ ಉಗಮವಾದ ನಂತರ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಪೂಜಾ ವಿಧಿ ವಿಧಾನಗಳ ಕಲ್ಪನೆಗಳು ಮೂಡಿಕೊಂಡು ಬಂದವು. ಹೀಗೆ ದೇವರನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ ಮಾನವ ತಾನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಮಾನವನ ಗುಣ ಸ್ವಭಾವ, ಮನೋಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಆರೋಪಿಸಿದ ಅದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ “ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡಿದರೆ ನಾನು ನಿನಗೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಬಲಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿಯೋ ಅಥವಾ ಇನ್ನಾವದೋ ರೂಪದಲ್ಲಿಯೋ ಕಾಣಿಕೆ ಅರ್ಪಿಸುವೆನು” ಎಂದು. ಅದರ ಪ್ರಯೋಜನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿಕೊಂಡಿರಬೇಕು. ಹೀಗೆ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಪೂಜೆಯಿಂದ ತಕ್ಕ ಫಲ ದೇವರಿಂದ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಗಾಢ ನಂಬಿಕೆ ಮೂಡಿಕೊಂಡು ಬಂದಿತು. ಇದರಿಂದ ಪೂಜೆ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯ ಮಹತ್ವವೂ ಹೆಚ್ಚಿತು.

ಮಾನವನ ಸಾಂಘಿಕ ಜೀವನದ ಫಲವಾಗಿ ಕ್ರಮೇಣ ಒಂದೊಂದು ಗುಂಪುಗಲೇ ಒಂದೊಂದು ಬುಡಕಟ್ಟುಗಳಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿದವು. ಒಂದೊಂದು ಬುಡಕಟ್ಟಿನ ಜನರಲ್ಲಿ ಒಂದೊಂದು ಬಗೆಯ ನಂಬಿಕೆ, ಒಂದೊಂದು ಬಗೆಯ ರೀತಿಯ ಪದ್ಧತಿ, ಆಚರಣೆಗಳು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾರಂಭಿಸಿದವು. ಸಾಂಘಿಕ ಜೀವನದ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳಿಂದಾಗಿ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ವಿಶಾಲಗೊಂಡು ವಿಚಾರ ಶಕ್ತಿ ಇಮ್ಮಡಿಸಿ ವಿಕಾಸಶೀಲ ಮನೋಭಾವ ತಳೆಯಿತು. ತತ್ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಅವನಲ್ಲಿ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಕಲ್ಪನೆಗಳು ಮೂಡಿಬಂದವು. ಇದರಲ್ಲಿ ಮನೆಗಳಿರಬಹುದು, ಮಠಗಳಿರಬಹುದು, ಗುಡಿ ಗುಂಡಾರಗಳಿರಬಹುದು, ಇವುಗಳನ್ನು ಹಂತ ಹಂತವಾಗಿ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ತರುತ್ತ ಮಾನವ ಮುಂದುವರಿದನು. ಆಗಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಗುಡಿಗುಂಡಾರಗಳು ಕೇವಲ ಒಂದು ಬುಡಕಟ್ಟಿನವರಿಗೆ ಅನ್ವಯವಾಗದೆ ಇಡೀ ಜನಾಂಗಕ್ಕೆ ಮೂಲವಾಗಿ ಕಂಡು ಬಂದವು.

ಸಮಾಜಶಾಸ್ತ್ರದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಧರ್ಮದೇವರು, ಎಂಬ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳು ಮಾನವನ ಬದುಕಿನ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಅಂಗಗಳಾಗಿವೆ. ಇವು ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ದೇವರು, ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ಸುತ್ತ ಅನೇಕ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಹೆಣೆದವು. ಹಬ್ಬ, ಹುಣ್ಣಿಮೆ, ಜಾತ್ರೆ ಹೀಗೆ ಅನೇಕ ಕಟ್ಟಳೆಗಳು ಮೂಡಿಬಂದವು. ಇದರಿಂದ ಜನರಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯ ಮೊಳಕೆಯೂ ಉದಯಿಸಿತು. ತಮ್ಮ ಭಕ್ತಿಯ ದಾಹವನ್ನು ಹಿಂಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ದೇವಾಲಯಗಳ ನಿರ್ಮಾಣದ ಕಡೆಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಗಮನ ಹರಿಸಿದರು.

ಸತ್ತವರ ಸಮಾಧಿಗಳೇ ಮಾರ್ಪಟ್ಟು ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದ ದೇವಾಲಯಗಳಾಗಿವೆ ಎಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಪಡುವವರೂ ಇದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ಇದಕ್ಕೆ ಪೋಷಕವಾದ ವಿಪುಲ ಆಧಾರಗಳಿಲ್ಲ. ದೇವಾಲಯಗಳ ಕಲ್ಪನೆ ಮೂಡಿ ಬರುವ ಮೊದಲು ಬಯಲಿನಲ್ಲಿ ಗಿಡಗಂಟೆಗಳ ಪೊದರಿನಲ್ಲಿ ಆರಾಧನೆ ಕಂಡು ಬರುತ್ತಿತ್ತು. ಇವು ಅವರ ಆರಾಧನ ಕೇಂದ್ರಗಳಾಗಿದ್ದವೆಂದು ಹೇಳಬಹುದು. ಕ್ರಮೇಣ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿಯ ಮರಗಳೇ ದೇವಾಲಯಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆ ಹೊಂದಿರಬೇಕು. ಆ ಮರಗಳ ಕೆಳಗೆ ಇರಿಸಿ ಪೂಜಿಸಿದ ಒರಟು ಕಲ್ಲುಗಳೇ ದೇವರ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ಬೆಳೆದು ಬಂದಿವೆ.

ಗುಪ್ತರ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಗುಡಿಗಳು ಇದ್ದ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ಬರುತ್ತವೆ. ಅವರ ಕಾಲದ ಗುಡಿಗಳು ಮರದಿಂದ, ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದವು. ಈ ಕಟ್ಟಡಗಳು. ಬಹುಕಾಲ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ ಕ್ರಿಸ್ತಾಬ್ದ ೨ನೇ ಶತಮಾನದ ಸುಮಾರಿಗೆ ನಾಗರಶೈಲಿಯ ದೇವಾಲಯಗಳಿಗಾಗಿ ಮೈದೋರಿದ್ದವು. ಆದರೆ ಕ್ರಿಸ್ತಾಬ್ದ ೪೩೨ರಲ್ಲಿ ಗುಜರಾತಿನ ರೇಷ್ಮೆ ನೇಕಾರರು ಮಂದಸೂರಿನಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯದೇವಾಲಯವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಸಿದ ಬಗ್ಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಉಲ್ಲೇಖವೂ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಮೊದಲಿಗೆ ಕಂಡುಬರುವ ಗುಡಿಗಳೆಲ್ಲವೂ ಸ್ತೂಪದ ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಇವು ಜನರ ಹರಕೆಗೆ ಪೂಜೆಗೆ ಅನೂಕೂಲವು ಆಗಿದ್ದವು. ಮಥುರಾದ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಜಮಲಾಪದುರದಲ್ಲಿ ದೊರೆತ ಅವಶೇಷಗಳಿಂದ ಮಣಿಭದ್ರ, ದಧಿಕರ್ಣ, ಹೀಗೆ ಅನೇಕರ ಯಕ್ಷರ ಗುಡಿಗಳು ಇದ್ದ ಬಗ್ಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ ಅಲ್ಲದೆ ಕ್ರಿಸ್ತಯುಗದ ಆರಂಭದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಕೆರೆಗಳ, ನದಿಗಳ ದಂಡೆಯಮೇಲೆ ಕಾರ್ತಿಕೆಯ ಗುಡಿಗಳು ಇದ್ದ ಬಗ್ಗೆ ಹಲವಾರು ಶಾಸನಗಳು ಹೇಳುತ್ತವೆ.[3]

ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ಚೋಳ ಅರಸರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಗುಡಿಗಳ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಹಂತವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತೇವೆ. ಈ ಅರಸರ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಊರಿಗೆ ಗುಡಿಗಳು ಬೆಳವಣಿಗೆ ಹೊಂದಿರುವದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಗುಡಿಗಳು ಕಾಲಕಾಲಕ್ಕೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತಬಂದವು. ಭಯ ಭಕ್ತಿಯ ಪ್ರತೀಕವಾಗಿ ಜನತೆಯಲ್ಲಿ ಆರಾಧನಾ ಮನೋಭಾವನೆ ಬೆಳೆಯಿತು. ಅದರೊಂದಿಗೆ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ದೇವರ ಮೂರ್ತಿಗಳನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಪೂಜಿಸುವ ವಿಧಾನವೂ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಹೀಗೆ ಈ ಎಲ್ಲ ಅಂಶಗಳು ಮಾನವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅಚ್ಚಳಿಯದೆ ಪ್ರಭಾವ ಮುದ್ರೆಯನ್ನು ಬಿತ್ತಿದ್ದರಿಂದ ದೇವತ್ವದ ಕಲ್ಪನೆ ಮೂಡಿತು. ಮಾನವ ಮಾನವೀಯತೆಯ ಅಂಶಗಳ ಸಹಾಯದಿಂದ ಮಹಾಮಾನವನಾಗಲು ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಅವನ ವಿಕಾಸಕ್ರಮವೇ ಮೂಲ ಆಧಾರವಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ದೈವಿಕೃಪೆಯಿಂದ ಅವನಲ್ಲಿ ದೇವರ ಕಲ್ಪನೆ ಮೂಡಿಬಂದಿರುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ್ದಾಗಿದೆ.



[1] ಮೂರ್ತಿಶಿಲ್ಪ ನೆಲೆ ಹಿನ್ನೆಲೆ, ಎಸ್‌.ಕೆ. ರಾಮಚಂದ್ರರಾವ್‌ ಪು. ೨೨೮

[2] ಮೂರ್ತಿಶಿಲ್ಪ, ನೆಲೆ ಹಿನ್ನೆಲೆ, ಎಸ್‌.ಕೆ. ರಾಮಚಂದ್ರರಾವ್‌ ಪು.೨೨೮

[3] ಮೂರ್ತಿಶಿಲ್ಪ-ನೆಲೆ-ಹಿನ್ನೆಲೆ, ಎಸ್‌.ಕೆ. ರಾಮಚಂದ್ರರಾವ್‌ ಪು-೨೯